Петер Можар ким ва ундан нима кутиш керак?

Худди шу вақтда Можар «Фидес» билан алоқани узгани ва кичиккина «Тиса» партияси бошқарувига ўтганини эълон қилади, тез орада бу партия унинг раҳбарлигида катта машҳурликка эришади. «Фидес» Венгриядаги энг йирик нашрларни назорат қилгани туфайли Можар асосий эътиборни ижтимоий тармоқларга ва мамлакат бўйлаб сафарларга қаратади. У чекка қишлоқлар аҳолиси ҳамда хориждаги этник венгрлар билан мунтазам учрашувлар ўтказади – ушбу икки гуруҳ ҳам азалдан «Фидес» электорати ҳисобланган.

Бундан ташқари, Можарга уни тизимдан чиққан, унинг заиф томонларини биладиган, шунинг учун Орбанни мағлуб эта оладиган номзод сифатида қабул қилишгани ҳам қўл келди. «Биз „Тиса“ учун эмас, балки „Фидес“га қарши овоз берамиз. Ҳамма гап шунда. Венгрлар ҳозирги кунда Орбанга қарши номзодини қўядиган бўлса, эчкига овоз беришга ҳам тайёр», – деганди Politico нашрига Яшиллар партиясидан парламентга сайланган депутат Тимеа Сабо. Унинг ўзи ҳам аввалига сайловда қатнашмоқчи бўлган, аммо «Тиса» номзоди фойдасига пойгадан чиққанди.

У Будапештнинг Киев ва Москва билан муносабатларини қандай ўзгартиради?

Можар – ўнг марказчи қарашларга эга сиёсатчи. У Евроиттифоқ ва АҚШ билан яқинлашиш тарафдори бўлиб, Орбан ва Брюссел ўртасидаги келишмовчиликлар туфайли блокланган миллиардлаб евро маблағлар блокдан ечилишига эришишни ваъда қилган. Шунингдек, Можар мудофаа учун харажатларни ЯИМнинг 5 фоизи миқдорига етказмоқчи – бу НАТО мамлакатлари етиши керак бўлган кўрсаткич ҳисобланади.

Шу билан бирга, у миграцияни қатъий тартибга солишни ёқлайди, Киевга Россия билан уруши учун қурол юборишни маъқулламайди ва Украинанинг Евроиттифоққа киришини тезлаштиришни қўллаб-қувватламайди. Можар Евроиттифоқ аъзолиги учун номзодларнинг барчаси бир хилда баҳоланиши кераклиги ва Украина ҳозирча аъзо бўлиш шартларига жавоб бермаслигини айтади. «Агар йиллар ўтиб вазият ўзгарадиган бўлса, Венгрия Украинанинг Евроиттифоққа аъзолик аризасини маъқуллаш масаласини референдумга қўяди», – дея ваъда берган Можар.

Шундай риторикасига қарамай, Евроиттифоқдагилар яқин истиқболда Украина ва Венгрия муносабатларидаги кескинлик йўқолишидан умид қилмоқда. Хусусан, Берлин аллақачон Будапештни Киев учун 90 миллиард евролик кредитга Орбан томонидан қўйилган ветони бекор қилишга чақирган. Шу билан бирга, февралда «Тиса» вакиллари Европарламентда ушбу кредит ажратилишига қарши овоз беришганди.

Можар Россия билан муносабатлар «прагматик» бўлиши кераклигини айтган. Шу билан бирга, у аниқ қилиб Венгрияни Кремлга энергетик қарамликдан халос қилиш ҳамда мамлакатнинг ғарб томон курсини мустаҳкамлаш ниятида эканини айтган. «Келинг, Шарқ ва Ғарб ўртасидаги паромлар тўғрисидаги дебатларни бас қилиб, бутун умрга Ғарбга қўшилайлик!» – дейилади «Тиса» партиясининг сиёсий дастурида.

Можар – Орбан каби популистми?

Сиёсий методларига кўра Можарни популист деб ҳисоблаш мумкин, аммо у Орбаннинг «авторитар популизми»га қарши «демократик популизм»га намунадир, деб ҳисоблайди венгриялик политолог Золтан Адам. У Можар ва «Тиса»нинг парламент сайловларидаги ғалабаси Венгрияга демократияни тиклаш умидини беради, шу билан бирга, автократия чуқурлашиши хавфини ҳам туғдиради. Парламентда конституциявий кўпчиликка эришган «Тиса»ни энди тийиб турувчи демократик институтлар йўқ, чунки улар «Фидес» томонидан йўқ қилинган. Бу эса шуни англатадики, Можар ҳам худди Орбанда бўлгани каби тўлиқ ҳокимиятга эгалик қилади ва бундан қандай фойдаланиш унинг ўзига ҳавола бўлади.

Шу билан бирга, Можар барибир ўтмишдоши тайёрлаган чекловларга дуч келади. «Фидес» томонидан муҳим лавозимларга қилинган тайинловлар, ОАВ назорати ва ҳатто Орбанга яқин ҳисобланган президент Тамаш Шуйок ҳам таъсир кўрсатиш дастаги бўлиб қолмоқда.

Венгрия мухолифати Можарни Орбанга қарши куч сифатида кенг қўллаб-қувватлаган бўлса-да, унинг «Фидес»даги ўтмиши, шунингдек, унинг етакчилик услуби (у «бир кишилик шоу» деб таърифланадиган «Тиса» партиясини якка ўзи бошқаради) баъзиларни хавотирга солмоқда. Мухолифатчиларнинг 2022 йилги сайловларда Орбанга ютқазган номзоди Петер Марки-Заи Politico нашрига Можарни «манман», «худбин» ва «пасткаш» деб ҳисоблашини айтади. Аммо Орбанга қарши туриш учун айнан шундай хусусиятлар кераклигини қўшимча қилган. «Биз унга турмушга чиқмоқчи эмасмиз. Бизга шунчаки Орбанни ўтмишда қолдирадиган одам керак. <...> Агар у ўз ваъдаларини бажармаса, биз унга тоқат қилмаймиз», – дейди Марки-Заи.