Сахалин ороли ва Тинч океани флотидан айрилган Россия – Рус-япон уруши тарихи

1904 йил 9 феврал куни XX аср бошидаги йирик ҳарбий тўқнашувлардан бири — Рус-япон уруши бошланган эди. Бир ярим йил давом этган бу уруш Россия мағлубияти билан тугайди. Японлар Корея яриморолини ва Хитойнинг бир қисмини ўз назоратига олади. Россия Сахалинни японларга топширишга мажбур бўлади. 

Бугун россиялик айрим шовинистлар миллатчилик руҳидаги маршларида руслар урушларда ҳеч ютқазмаганини, Наполеон ҳам, Гитлер ҳам янчиб ташланганини айтиб қичқиришни яхши кўради.

Бироқ яқин тарихда руслар мағлубиятга учраган бир уруш борки, у ҳанузгача Россия манглайида қора тамғадай бўлиб турибди. Бу XX аср бошларида бўлиб ўтган Рус-япон урушидир.

Бу урушда Россия қуруқликда ҳам, денгизда ҳам Япония армиясидан мағлубиятга учрайди ва 300 минг атрофида аскарини йўқотади. Уларнинг бир қисми жангларда, шунингдек, касалликлардан ва бошқа сабаблар билан ҳалок бўлади. Қарийб 75 минг киши японларга асир тушади.

Урушдан аввал

1868-1889 йиллар давомида Японияда император Муцухито томонидан кенг миқёсда ислоҳотлар ўтказилади. Шундан сўнг Япония империяси аграр давлатдан саноати ривожланган мамлакатга айланади.

XIX аср охири — XX аср бошларигача Япония ўз қуролли кучларини янги техникалар, ҳарбий кемалар билан таъминлайди. Натижада японлар қўшни давлатлар – Корея, Хитой ва Россия мулкларига кўз тика бошлайди.

Бу орада 1894 йил июлида Япония Хитойдаги Цин сулоласига қарши уруш бошлайди ва 9 ойдан сўнг Япон ва Сариқ денгизларида тўлиқ ҳукмронлик ўрнатади, Манчжурия ва Шандун провинциясини, Пэнху ҳамда Тайван оролларини босиб олади.

Япониянинг бундай хатти-ҳаракатларини диққат билан кузатиб турган Россия ўзининг Узоқ Шарқдаги армиясини кучайтиришга киришади. Минтақага ҳарбий кемалар юборилади.

Бундан ташқари, 1896 йили Хитой билан дўстлик шартномаси имзолайди. Шартномада агар японлар ҳужум қилгудек бўлса, томонлар бир-бирига ҳарбий кўмак бериши назарда тутилган эди.

Худди шу шартнома билан Россияга Манчжурия шимоли бўйлаб Владивостоккача темирйўл тортишга рухсат берилади. Шунингдек, руслар ўзи учун муҳим ҳисобланган Порт-Артур ва Далний портлари жойлашган Ляондун яриморолини ҳам Хитойдан 25 йилга ижарага олади. 

Россия ва Хитой ўртасидаги дўстлик шартномаси Японияда салбий қаршиланади. Японлар урушга тайёргарлик кўра бошлайди. Бу йўлда улар 1902 йили Япония–Британия иттифоқини ҳам тузади.

Ўша вақтда Узоқ Шарқнинг турли ҳудудларида Россиянинг 1 миллиондан зиёд аскари бор эди. Шунингдек, Россия Тинч океани флотида 69 та жанговар кемага эга бўлган ва уларнинг 55 тасини Порт-Артурда сақлаган.

Ўз ҳарбий салоҳиятига жуда ишонган Россия 1901-1903 йиллар мобайнида японлардан ўз қўшинларини Манчжуриядан олиб чиқиб кетишни талаб қилади. Бироқ Япония бунга рози бўлмайди.

Ана шундай вазиятда Россиянинг айрим амалдорлари революциянинг олдини олиш учун японлар билан уруш бошлаш ва тезда ғалаба қозониш тарафдори бўлади. Аммо якунда айнан шу уруш, аниқроғи, ундаги мағлубият Россияда революция оловини кучайтиради.

Урушнинг бошланиши

1904 йил 9 февралга ўтар кечаси саккизта япон кемаси Порт-Артур портида турган Россия ҳарбий кемаларига тўсатдан ҳужум қилади. Оқибатда русларнинг иккита кемаси сафдан чиқади. 

Япония Россияга қарши уруш бошлаганини расман бир кун ўтиб — 10 февралда эълон қилади. Жанглар икки йўналишда, денгизда ва қуруқликда бўлиб ўтади. Қуруқликдаги жанглар асосан Корея яримороли ва Хитой ҳудудида кечади.

Японларнинг Кореядаги армияси 42 минг ҳарбийдан иборат бўлган. Апрел ойининг иккинчи ярмида японлар Ляодун яриморолига 50 минг кишилик армияни ташлайди. Май ойи охирида улар Порт-Артур ва Россияни боғловчи темирйўлни тўсиб қўяди. Шунда руслар Порт-Артурга қўшимча кучларни жўнатиш имкониятидан маҳрум бўлади. Май ойида японлар Далний портини қўлга киритади.

Россиянинг мағлубияти

Уруш руслар учун муваффақиятсиз кечади ва улар барча фронтларда ютқаза бошлайди. Жумладан, Корея яриморолидаги япон армияси русларни Хитой ҳудудигача қувиб боради. Бошқа томондан японларнинг қарийб 50 минг кишилик армияси Порт-Артурни қамал қилади. 

Кузгача руслар жуда кўп кемадан айрилади ва уларга Болтиқ денгизидан қўшимча кучлар йўлга чиқади. Бироқ улар манзилга етиб кела олмайди. Россия кемалари жанг кетаётган ҳудудга яқин қолганда Япония флоти уларнинг олдини тўсиб чиқади.

Рус-япон урушидаги энг йирик жанг 1904 йил августда Ляоян шаҳри яқинида бўлиб ўтади. Унда икки томондан 254 минг ҳарбий қатнашади. Бу жангда ҳам японлар ғалаба қозонади.

Японлар 1904 йил ноябрида қаттиқ жанглардан сўнг Порт-Артурни ҳам эгаллайди. Бу ерда бўлиб ўтган жангларда русларнинг бир неча қўмондони ҳалок бўлади. Порт-Артурнинг бой берилиши Россия армиясининг умумий мағлубиятини тезлаштиради.

1905 йил январ-феврал ойларида японлар яна бир қанча жангларда ғалаба қозонади. Жумладан, февралда Мукден шаҳри учун жанглар бўлиб ўтади.

Бу жангда Россия томонидан 280 минг, Япониянинг эса 270 минг аскари иштирок этади. Японлар Мукденда ҳам ғалаба қозонади. Жангларда Россиянинг қарийб 90 минг, японларнинг салкам 80 минг аскари сафдан чиқади. 

Денгиз жанглари ҳам японлар устунлигида ўтади. 1905 йил июл ойи бошларида улар Сахалинга қўшин туширади. Руслар бу ерда ҳам тузукроқ қаршилик кўрсата олмайди. 31 июл куни Сахалин генерал-губернатори Михаил Ляпунов японларнинг таслим бўлиш ҳақидаги талабига рози бўлади.

1905 йил августда вазият Россия учун ниҳоятда ёмон кўринишга келади. Бу пайтга келиб руслар барча фронтларда ва денгизда мағлубиятга учраб бўлганди.

Ана шундай вазиятда руслар сулҳга рози бўлади ва АҚШ президенти Теодор Рузвелтдан воситачи бўлишни сўрайди. Унгача японлар икки марта сулҳ таклиф қилган, бироқ Россия томони рози бўлмаганди.

1905 йил 5 сентябр куни АҚШнинг Ню-Ҳэмпшир штатидаги Портсмут шаҳрида Россия ва Япония ўртасида сулҳ имзоланади. Бу сулҳ тарихга “Портсмут тинчлик келишуви” номи билан киради.

Келишувга кўра, Россия Корея яриморолини Япония мулки деб тан олади. Порт-Артур ҳамда Далний портлари ва улар жойлашган Ляодун яриморолини 25 йилга ижарага олганлик ҳақидаги Хитой–Россия шартномасини бекор қилишга рози бўлади.

Шунингдек, японлар Владивосток ва Манчжурияни ўзаро боғловчи Россияга тегишли бўлган Шарқий Хитой темирйўл тармоғини ҳам тортиб олишади. Яна руслар Сахалин оролининг асосий қисмини Японияга топширади.

Ўшанда томонлар ўртасида воситачилик қилган ва Портсмутдаги учрашувни ташкиллаштирган АҚШ президенти Теодор Рузвелтга ўша йили Нобел тинчлик мукофоти топширилади.

Томонларнинг йўқотишлари

Япония

Бу урушда Япония жами 1,2 млн нафар ҳарбийдан фойдаланади. Йўқотишлар қуйидагича бўлади:

·   Ҳалок бўлганлар – 50 минг атрофида;

·   Яраланганлар – 170 мингдан ошиқ;

·   Яраланганлар орасидан ҳалок бўлганлар – 11,5 минг;

·   Турли касалликлардан вафот этганлар – 22-28 минг атрофида;

·   Асирга тушганлар сони – 2,3 минг атрофида;

·   Умумий йўқотиш 58-86 минг атрофида.

Россия

·   Россия бу урушда 1,65 млн ҳарбийдан фойдаланади. Йўқотишлар қуйидагича бўлади;

·   Ҳалок бўлганлар – 34-52 минг атрофида;

·   Яраланганлар – 150 мингдан ортиқ;

·   Яраланганлар орасидан ҳалок бўлганлар – 9,3 минг;

·   Турли касалликлардан вафот этганлар – 10,5 минг атрофида;

·   Асирга тушганлар сони – 71 минг атрофида;

·   Умумий йўқотиш 43-120 минг атрофида.

Россиялик ҳарбийларнинг асосий қисми иккита йирик жангда асир тушади. Жумладан, японлар Порт-Артурни эгаллаганда 23 минг, Мукден жангида 21 минг рус аскарини асирга олади.

Японлар асирларнинг асосий қисмини Японияга жўнатиб юборади. Портсмут тинчлик келишуви имзолангандан сўнг ҳар икки томон ўзидаги асирларни озод қилади. Японияда бўлиб турган рус асирлари 1906 йилда Россияга қайтади. Уларнинг бир қисми Японияда яшаб қолади.

Россиялик асирлар орасида 10 нафар генерал, 2 нафар адмирал, мингдан зиёд турли унвондаги зобитлар бўлган. Қолган асирларнинг асосий қисми қуруқликдаги қўшин аскарлари эди. Асир олинган матрослар сони 9 минг атрофида бўлган.

Рус-япон урушининг оқибатлари, ундан кейинги сиёсий вазият

Бу урушдан кейин Япония ҳарбий томондан анча кучаяди. Кейинроқ, 1930 йиллар иккинчи ярми— 1940 йиллар бошларида Хитойнинг катта қисмини, бутун Жанубий Шарқий Осиёни эгаллайди.

Россия эса кучсизланади ва монархияга қарши ҳаракатлар янада авж олади. Орадан 12 йил ўтгач инқилоб содир бўлади ва Николай II тахтдан ағдарилади.

Аксарият тарихчилар айнан шу урушдаги мағлубият охир-оқибат Россияда монархиянинг қулашига сабаб бўлди деб ҳисоблайди.

Монархиянинг қулаши қандай оқибатларга олиб келгани барчага аён: мамлакатда фуқаролар уруши бошланди ва охир-оқибат ҳокимиятни Ленин бошлиқ болшевиклар эгаллаб олди.

Кейинчалик, Иккинчи жаҳон урушида СССР ва Япония яна тўқнашди. Охир-оқибат японлар ютқазди, советлар нафақат Сахалинни қайтариб олди, балки японларга тегишли Курил оролларини ҳам босиб олди.