Каспий денгизи Сицилия ороличалик ҳудудни йўқотди: олимлар сабабини аниқлай олмаяпти

Дунёдаги энг йирик ёпиқ сув ҳавзаси ҳисобланган Каспий денгизи сўнгги ўттиз йил ичида жадал суръатларда саёзланмоқда. 1995–2025 йиллар оралиғида унинг сув сатҳи 2,3 метрга пасайган. Бу ҳар йили ўртача 7,7 сантиметрга камайиш дегани.

Натижада денгиз майдони тахминан 24 минг квадрат километрга қисқарган. Бу Италиядаги Сицилия ороли ёки Россиянинг Тула вилояти майдонига тенг ҳудуднинг йўқолишига баробар.

Аввалги назария тасдиқланмади

Америкалик олимлар Earthʼs Future журналида эълон қилинган тадқиқотда Каспий денгизининг саёзланиш сабабларини қайта таҳлил қилди.

Улар ерусти ва сунъий йўлдошлардан олинган маълумотлар асосида 1990-йиллардан 2020-йилларгача Каспий денгизи тахминан 630 куб километр сув йўқотганини ҳисоблаб чиқди.

Тадқиқотчилар хулосасига кўра, ҳаво ҳарорати ошиши натижасида кучайган буғланиш ушбу йўқотишнинг атиги 37 фоизини изоҳлай олади. Демак, денгиз сатҳи пасайишининг асосий қисми бошқа омиллар билан боғлиқ.

Асосий сабаб — Волгадаги сув оқими камайиши

Олимлар Каспийга қуйиладиган дарёлар оқими ҳар йили ўртача 42 куб километрга қисқарганини аниқлади. Бунинг 32 куб километри Волга дарёси ҳиссасига тўғри келади.

Бу ерда қизиқ ҳолат кузатилган: Волга ҳавзасида ёғингарчилик аксинча ошиб бормоқда. Ҳар йили ўртача 11 миллиметрга кўпроқ ёғин тушмоқда. Шунинг учун иқлим ўзгариши дарё сувининг камайишини тўлиқ тушунтириб бермайди.

Номаълум омил ҳали ҳам топилмади

Тадқиқот муаллифлари сув оқимининг камайишини инсон фаолияти билан боғлашга уринган. Бироқ буни тасдиқловчи етарли маълумотлар очиқ манбаларда мавжуд эмаслигини билдирган.

Шу билан бирга, рус тилидаги илмий тадқиқотларда СССР парчаланганидан кейин Волга сувидан фойдаланиш ҳажми тахминан 2,3 баравар камайгани қайд этилган. Бу эса инсон томонидан сув истеъмоли кўпайган деган тахминни ҳам шубҳа остига қўяди.

Гидроэлектр станциялари ва сув омборлари ҳам асосий сабаб сифатида баҳоланмаяпти. Чунки улардаги қўшимча буғланиш миқдори жуда кичик бўлиб, Волга оқимининг кескин камайишини тушунтириш учун етарли эмас.

«Глобал яшиллашув» эҳтимолий омил сифатида кўрилмоқда

Мутахассислар эҳтимолий сабаблардан бири сифатида «глобал яшиллашув» жараёнини ҳам кўрсатмоқда.

Сўнгги ўн йилликларда Россия, жумладан Волга ҳавзасида ўсимликлар биомассаси сезиларли даражада кўпайган. Бу эса ёғин сувларининг бир қисми дарёларга эмас, балки ўсимликлар томонидан истеъмол қилинишига олиб келиши мумкин.

Бироқ ҳозирча бу омилнинг таъсири қай даражада экани ҳам аниқ ҳисоблаб чиқилмаган.

Келажакда Каспий яна кўтарилиши мумкин

Олимлар таъкидлашича, Каспий денгизининг саёзланиши абадий давом этмайди.

Глобал иқлим ўзгариши кейинги ўн йилликларда денгиз устида ёғингарчиликнинг кескин кўпайишига олиб келиши мумкин. Бу эса аксинча, Каспий сатҳининг яна кўтарилиши ва атрофдаги ҳудудларни сув босиши хавфини юзага келтиради.

Тадқиқот муаллифлари шунинг учун Каспий бўйидаги давлатлар нафақат ҳозирги саёзланиш, балки келажакда эҳтимолий сув кўтарилишига ҳам тайёр туриши лозимлигини таъкидламоқда.