Дунё автомобил бозорини электромобиллар эгаллашни бошлади. Бу эса қатор саволларни ўртага ташламоқда. Хусусан, электромобиллар қанчалик хавфсиз? Уларнинг электромагнит майдони одамларда касаллик келтириб чиқарадими? Электромобиллар нега ёнади? Kun.uz кўпчиликни қизиқтирган саволлар юзасидан Фанлар академияси Ион-плазма ва лазер технологиялари институти илмий ходими Илҳом Ашуров билан суҳбатлашди.
— Электромобиллар ёнишининг энг кўп учрайдиган сабаблари қайсилар?
— Электромобиллар атрофидаги шов-шувлар янги технологияларга нисбатан табиий ҳайиқиш ва интернетдаги фейк маълумотлар натижасидир. Оддий машиналар ёнғинига кўникиб қолган жамият битта электромобилникини даҳшатдек қабул қилмоқда. Одамларга вақт ва илмий тушунтириш керак: уларнинг қўрқувлари реал асосга эга эмаслигини босқичма-босқич исботлаб бориш лозим.
Электромобиллардаги ёнғин сабабларини ҳеч қачон фақат битта қисмга боғлаб бўлмайди. Албатта, асосий энергия манбаи ҳисобланган, электр энергиясини кимёвий жараёнлар орқали ўзида сақлайдиган аккумуляторлар (батареялар) биринчи бўлиб тилга олинади ва кўпчилик ёнғинни айнан улар билан боғлайди. Бироқ ҳар қандай вазиятда ҳам якуний хулосани мутахассислар экспертизаси ва ишлаб чиқарувчи компаниянинг расмий изоҳидан кейингина айтиш мумкин. Биз ташқаридан туриб қанча маълумотга эга бўлмайлик, воқеанинг тўлиқ ва аниқ манзарасини билолмаслигимиз мумкин.
Ёнғин сабаблари фақат аккумулятордан иборат эмас. Электромобилда аккумулятордан ташқари юқори кучланишли тизимлар, мураккаб электроника тармоқлари ва DC-DC конвертерлар (кучланиш ўзгартиргичлар) мавжуд. Ушбу тизимларнинг исталган жойида содир бўлган қисқа туташувлар ҳам ёнғинга олиб келиши мумкин.
Шуни ҳам таъкидлаш керакки, электромобиллар ёнғинида жуда юқори ҳароратли экзотермик жараёнлар кечиши сабабли, ёниб бўлган машинани текшириб, ёнғиннинг асл ўчоғи ва сабабини аниқлаш экспертлар учун ҳам жуда қийин вазифа. Бизнинг ҳар қандай илмий асосланган фикрларимиз ҳам расмий изоҳ ўрнини боса олмайди ва шахсий тахмин бўлиб қолаверади. Шу боис, бирор нохуш ҳолат юз берганда, биринчи навбатда бренд эгалари ёки расмий дилерлар аниқ ва расмий муносабат билдиришлари шарт.
— Бугунги кунда электромобилларда асосан қандай аккумулятор турлари ишлатилади ва уларнинг бир-биридан фарқи нимада?
— Электромобилларда асосан икки турдаги литий-ион аккумулятор қўлланилади: NMC (никел марганец кобалтли) ва LFP (литий темир фосфатли). Уларнинг асосий фарқи катод материалида. NMC аккумуляторининг катоди никел, марганец ва кобалтдан ташкил топган бўлса, LFP аккумуляторида литий, темир ва фосфат ишлатилади. Қолган ишлаш принципи деярли бир хил. Амалий жиҳатдан энг муҳим фарқи — хавфсизлик. NMC аккумуляторлари юқори ҳароратда занжирли термик реакцияга тезроқ кириши сабабли ёнғин хавфи нисбатан юқорироқ. LFP аккумуляторлари эса иссиқликка барқарорроқ бўлиб, бундай реакцияга анча кечроқ киради ва шу боис хавфсизроқ ҳисобланади.
