Ар-Риёднинг шу пайтгача шаклланган минтақавий қарашлари қандай эди? Нега у бугун мураккаб геостратегик ҳолатда? Асосий иттифоқчиси АҚШнинг Яқин Шарқдаги мавқейи заифлашиши Саудия манфаатлари учун нимани англатади? Ҳусийчиларнинг саудлар танкерларига ҳужуми фонида, сиёсатшунос Камолиддин Раббимов Kun.uz'даги колонкасида шу каби саволларга жавоб берди.
АҚШ-Эрон уруши эскалация томон кетмоқда. АҚШда катта уруш стратегияси ва ғалаба лойиҳаси мавжуд эмас. Шунинг учун АҚШнинг Эронга зарбаларидан мақсад – расмий Теҳронни жазолаш, қўрқитиш, Вашингтон шартларига кўндиришдан иборат.
Бироқ Эрон қўрқиш ниятида эмас. Аксинча, Теҳрон Вашингтонга басма-бас жавоб бериш ниятида.
Шу фонда Эроннинг минтақадаги энг йирик иттифоқчиларидан бири ҳисобланмиш Ямандаги ҳусийчилар АҚШ-Эрон урушига тўлақонли кириб келмоқда. Куни кеча “Ансоруллоҳ” ҳаракати (ҳусийчилар) Баб-ал-Мандиб бўғозида Саудия Арабистонига тегишли иккита нефт танкерига ҳужум қилган. Қурбонлар йўқ, лекин танкер ва унга ортилган нефт йўқ қилинган. Бу – АҚШ-Эрон урушининг кенгайиб бораётганини кўрсатади.
Эрон томонидан Ҳўрмуз буғози, мана энди ҳусийчилар томонидан Баб-ал-Мандиб бўғозининг блокланиши – дунё иқтисодиёти ва энергетика секторига кучли зарба бўлмоқда. Кейинги кунларда нефт нархи кескин ошиб, бир баррел учун 100 доллар остонасига етиб қўйди.
Ҳусийчилар бу зарбаларни изоҳларкан, “Саудия томони биз жорий қилган тартибга риоя қилмади”, “Саудия Арабистони бизга нисбатан 12 йиллик кураш олиб борган эди, шунинг ўчини ҳам олдик” дея баёнотлар берди.
Саудия ҳозир бир неча йил олдинги каби Яманда ҳарбий операция ўтказишдан тийилишни афзал кўради. Чунки кўриб турибди, урушлар давлатларни ҳолсизлантиради, қурол-яроғ захираларини емиради, бу эса Исроилга муқаррар қулайлик яратади. Бошқа томондан, бир пайтлар Эронга ва ҳусийчиларга қарши турган Саудия бугун тўлақонли янги дипломатик оҳанг ҳам шакллантира олмаяпти.
АҚШ-Эрон урушининг марказида турувчи энг асосий масала – минтақадаги қудрат ва ҳокимият масаласидир. АҚШ минтақада ўзининг гегемонлигини сақлаб қолишни истайди, Эрон эса ҳозирги фурсатдан фойдаланиб, бу статус-квони кўриб чиқиш ниятида. Шунинг учун ҳам бу урушнинг оқибатлари минтақа учун тарихий аҳамиятга эга. Жумладан, Саудия Арабистони учун ҳам.
Саудия Арабистони минтақадаги энг йирик давлатлардан бири, энергетик супер-қудрат, ислом цивилизациясининг географик ва тарихий марказ давлати, араб дунёсининг лидери. Бугун Саудияни ўз томонига оғдириш ёки ўз тарафида ушлаб қолиш учун жиддий курашлар кетмоқда. Саудия Арабистонининг амбициялари шундайки, у бошқаларга эргашишни эмас, лидер бўлиб, бошқаларни эргаштиришни истайди.
Бугунги урушлар соясида, Саудия Арабистонининг геостратегияси кучли инқирозда. Бир томондан, Саудия Эроннинг кучайишини истамайди, лекин Теҳроннинг йиқилиши ҳам расмий Ар-Риёд учун муаммолар келтириб чиқаради. Сабаби, агар Эрон йиқилса, Исроил кучаяди, АҚШнинг таъсири ортади. Бу эса Саудия учун ҳам муаммолар келтириб чиқаради.
Исроилнинг кейинги йиллардаги Ғазодаги ёвузликлари подшоликни жиддий қўрқитди. Исроил ўзининг “Катта Исроил” лойиҳасини жуда агрессив бошлаб юборгани Саудияда ҳақиқий хавотирларга сабаб бўлди. Кейинги ўн йилликларда Саудия Арабистони минтақадаги АҚШнинг энг асосий иттифоқчиларидан бири бўлди. Лекин кейинги вақтларда Саудия энди АҚШнинг “содиқ иттифоқчиси” бўлишдан у қадар манфаатдор эмас. Чунки Исроил билан реал зиддиятлар бўлганида, АҚШ ўзининг араб иттифоқчиларидан жуда тез воз кечиши маълум бўлди, фақат Исроил тарафида қолиши кўринди.
Қолаверса, яқин-яқингача бир қанча араб давлатлари Саудия Арабистонини ўзларининг “катта акаси”, лидер давлати деб биларди. Жумладан, Бирлашган Араб Амирликлари. Бироқ, кейинги йилларда амирлик ўзида Саудияга муқобил бўлган, баъзан Саудияга қарши бўлган куч, давлат ва лойиҳа сифатида кўринмоқда. Амирлик бугун Саудияга эмас, Исроилга жиддий ориентир олиши – бу икки араб давлати ўртасида стратегик бўлиниш борлигини кўрсатади. Бу билан Саудиянинг минтақавий стратегияси ҳам жиддий инқирозда.
Расмий Ар-Риёд Туркияни ўзига яширинча ёки ошкора рақиб сифатида кўради. Мисол учун, Сурияда ҳокимият алмашгач, Дамашқ маъмурияти Саудияга эмас, Туркияга ориентир олиши подшоҳликка ёқмайди. Туркияни ва Қатарни Эронга мойил давлатлар сифатида кўради.
АҚШ Саудия Арабистонига тинч атом дастурини яратиб бермоқчи. Ҳатто уранни бойитиш ишлари ҳам Саудия ҳудудида бўлиши айтилмоқда. Шартнома 30 йиллик муддатга тузилмоқда. Бу билан АҚШ Саудия каби муҳим давлатни ўз таъсир доирасида сақлаб қолиш, алоқаларни мустаҳкам ушлаб қолиш ниятида.
АҚШнинг бу қадами – кейинги йилларда имкон қадар кўп векторли сиёсат юритиш йўлига кириб бораётган Саудияни ўз командасида ушлаб қолишга интилишдир. Бироқ, Саудия Арабистони кўп векторли сиёсатга кўпроқ кириб борса керак. Чунки Саудия ўзини эргашувчи эмас, эргаштирувчи давлат деб билади. Лекин муаммо шундаки, Саудия Арабистони ўзининг геосиёсий қутбини яратиши учун унга шижоат, геосиёсий эркинлик ва стратегик фикрлаш етишмайди.
Саудия шошилаётгани йўқ. У ҳар доим эҳтиёткор бўлган. Ва Саудияни илҳомлантирувчи, шижоат берувчи асосий омил – дунёда ўзгариб бораётган кучлар нисбати ҳисобланади. Саудия – ҳозирги паллада ўзгаришларни амалга оширувчи эмас, балки амалга ошаётган ўзгаришлардан эҳтиёткорона фойдаланаётган давлат мақомида қоляпти.
