Тугаётган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид шу ва бошқа айрим воқеалари – Kun.uz дайжестида.
Баҳодир Сиддиқов ва Акмалхон Ортиқов суд курсисида
Охирги вақтлардаги энг шов-шувли иккита коррупцион кейс – “Ўзбекнефтгаз” ва Давактив собиқ раҳбарлари билан боғлиқ жиноят ишлари бўйича суд жараёнлари бошланди.
“Нефт-газ иши” доирасида жами 9 киши уюшган гуруҳ таркибида ёки уюшган гуруҳнинг манфаатларини кўзлаган ҳолда, жуда кўп миқдордаги талон-торожликларда айбланяпти. Улардан 5 нафари қамоққа олинган, 4 кишига гаров эҳтиёт чораси қўлланган.
Судланувчилар қаторидан “Ўзбекнефтгаз” собиқ раиси Баҳодир Сиддиқовдан ташқари, унинг ўринбосари бўлиб ишлаган Бахтиёр Анорқулов, компаниянинг Харидлар департаменти бошлиғи Дилмурод Бурхонов ва компания тасарруфидаги “Махсусэнергогаз” АЖ раиси Дилшод Ҳақбердиев ҳам жой олган.
Қолган судланувчилар – нефт-газ соҳасидаги хусусий компаниялар масъулларидан иборат. Enter Engineering директори Улуғбек Усмонов, Eriell'нинг айрим тузилмаларини бошқарган Нодиржон Бобоев ва Petromaruz раҳбари Ҳамидулла Асатов шулар жумласидан.
Давлат активларини бошқариш агентлигидаги ўғриликларга келсак, бу ишдаги судланувчилар қаторида давлат хизматчилари сони бир ёки икки нафар холос. Агентликни роппа-роса 5 йил бошқарган Акмалхон Ортиқов бир қатор баҳолаш компаниялари раҳбарлари билан бирга давлат мулкларини талон-торож қилишда айбланяпти. У ва яна бир судланувчи эҳтиёт чораси сифатида қамоққа олинган.
Ҳар иккала жиноят иши бўйича айблов хулосалари очиқланмагани туфайли гумон қилинаётган талон-торожликлар қандай содир этилгани, етказилган зарар ҳажми, судланувчиларнинг айбловга муносабати ва бошқа тафсилотлар ҳозирча маълум эмас. Фақат “Давактив иши” бўйича аввалроқ давлат раҳбари очиқлаган бир детални эслаб ўтишимиз мумкин: унга кўра, агентлик мансабдорлари бозор қиймати камида 250 млрд сўмлик ер участкасини ёпиқ аукционга чиқариб, 120 млрд сўмга сотиб юборган.
“Бизга 9-10 фоизлик ўсиш керак”
Ўзбекистон иқтисодиёти кетма-кет иккинчи йил кутилганидан анча тезроқ ўсяпти. Ўтган йили ЯИМ ўсиши 6 фоиз бўлиши мўлжал қилиниб, якунда 7,7 фоизни ташкил этган эди; шу каби жорий йилда ҳам ҳукумат йил бошидаги 6,6 фоизлик прогнозни куни кеча 8,1 фоизгача оширди. Бунга ярим йиллик якунлари бўйича қайд этилган 8,5 фоизлик ўсиш асос бўлган.
Тармоқлардаги турли мулоҳазалар фонида депутат Алишер Қодиров эълон қилинган иқтисодий ўсиш кўрсаткичларига шубҳа билдирмасликка чақирди. “Бу сонда ўйин қилиб бўлмайди, бу – халқаро ҳисоб-китоб ва реал яратилган қиймат, сўнгги ўн йилнинг қора меҳнати. Аҳоли даромадлари, турмуш тарзи сезиларли ўзгарди, буни ҳеч ким рад этолмайди”, деб ёзди Қодиров ўз Telegram-каналида.
Президент Шавкат Мирзиёевга кўра, аҳоли ҳаётини яхшилаш учун иқтисодий ўсиш янада тезлашиб, 9-10 фоизга етиши керак. Шу билан бирга, президент бу кўрсаткичлар “қоғоздаги рақам” бўлиб қолмаслиги кераклигини айтди:
“40 миллионлик аҳолининг ҳаётини яхшилаш учун бизга 9-10 фоизлик иқтисодий ўсиш зарур. [...] Ҳар бир вазир, ҳокимнинг қилаётган иши одамларнинг яшаш маданиятида сезилмаса, тадбиркорларнинг оғирини енгил қилишга, фаолиятини кенгайтиришга туртки бермаса, эришилган ҳар қандай натижа фақат ва фақат эски тизимдан иллат бўлиб қолган “қоғоздаги рақам” бўлиб қолади”.
Йиғилишда тадбиркорларни қийнаётган жарималар ва бошқа турли тўловларни камайтириш бўйича топшириқ берилди:
“Ҳозир 51 та вазирлик ва идорада 322 та йўналишда молиявий жарима қўллаш ваколати бор. Энди савол туғилади: қайси раҳбар жарималарнинг тадбиркорлар фаолиятига таъсирини ўрганяпти? Жарима солган билан, уни ишлатмай қўйганимиз билан, нечта одам ишсиз бўляпти, қанча экспорт бўлмаяпти, қанча ишлаб чиқариш бўлмаяпти... Жарима солган одамлар тушунадими буни?
Жарима қўллайдиган ташкилот масъулларининг онги, дунёқараши ўзгариши зарур. Улар бирданига жазо қўллашни эмас, балки тадбиркорга имконият бериб, тўғри йўл кўрсатишни ўрганиши зарур. [...] Барча вазир, тармоқ раҳбарларига топшириқ: бир ҳафта ичида тизимидаги бюрократияни қисқартириш, жарима, тўлов ва йиғимларни кескин камайтириш, бизнес муҳитини янада яхшилаш бўйича таклифларини Администрацияга киритсин. Ўзим ўқийман. Ҳар бир таклифни бирма-бир ўқиб чиқаман, шунга қараб раҳбарларга бугунги сиёсатимизни қанчалик тушуниб етганига баҳо бераман”.
Давлат раҳбари истеъмол талабидан ортда қолаётган таклифни кўпайтириш ҳисобига инфляцияни жиловлаш зарурлигини айтаркан, гўшт нархи масаласига тўхталиб ўтди:
“Апрел-июнда гўшт нархи 6-8 фоизга ўсди. Қўчқоров, Абдураҳмонов, ҳокимлар 1 августгача импорт гўштни самолётда ташиш харажатларини қоплашни сўрагани учун бунга розилик берганман. Ушбу мақсадлар учун 300 млрд сўм ажратдик. Қайси ҳоким тадбиркорим билан четдан гўшт олиб келдим, деб айта олади? Афсуски, бунга ижобий жавоб йўқ.
Чорвага масъуллар, вилоят, туман ҳокимлари шу пайтгача бизда 14,5 млн бош қорамол, 24,5 млн бош қўй-эчки бор деб ишониб юрган. Қишлоқ хўжалигини рўйхатга олиш якунида ҳаммаси очиқ-ойдин кўринди: қорамол сони 2,5 млн бошга, қўй ва эчки 1,5 млн бошга кам чиқди. Энди савол: қайси вилоят, туман ҳокими бу рақамларни қўлига олиб ўрганди, ўрнини қачон, қаердан тўлдиришни ҳисоб-китоб қилди?”
Президент гўшт балансини вилоятлар кесимида қайта кўриб чиқиш ва гўшт импортини кўпайтириш бўйича топшириқ бериб, гўштни самолётда олиб келиш харажатларини қоплаб беришга оид имтиёз йил охиригача узайтирилишини маълум қилди.
Тошкент–Самарқанд пулли йўли қурилиши бошланди
Тошкент ва Самарқанд шаҳарларини боғловчи пулли йўл қурилиши бошланди. Чоршанба куни Ўрта Чирчиқ туманида бўлиб ўтган тадбирда президент Шавкат Мирзиёев лойиҳага тамал тошини қўйди.
“Бугун хитойлик ҳамкорларимиз билан қурилишига старт бераётган Тошкент-Самарқанд йўналиши бўйича пулли автомобил йўли навбатдаги улкан тарихий қадам бўлади. Халқимиз учун тараққиёт ва фаровонлик тимсоли бўлиб хизмат қиладиган ушбу йирик лойиҳанинг бошланиши барчамизга муборак бўлсин.
[...] Қиймати қарийб 2,2 млрд доллар бўлган, энг юқори тоифадаги замонавий пулли автомагистрал барпо этилади. Пулли деганимиз, ҳозирги Самарқанд йўли ҳам очиқ бўлади; хоҳлаган 5 соатда бориши мумкин, [лекин] даромади ошган одам юраги сиқилади 5 соат юришга. Буям адолат, буям инсон қадри”, – деди давлат раҳбари.
Янги трасса узунлиги – 282 км бўлиб, жами 6 тасмадан иборат бўлади. Лойиҳа доирасида 92 та кўприк, 28 та йўл ўтказгич, 60 та туннел типидаги ўтиш жойи, қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун ер ости йўлаклари ва сув ўтказиш иншоотлари қурилади. Йўл қопламаси монолит бетондан бўлади ва текис ҳудудларда тезликни соатига 150 километргача оширишга рухсат берилади. Натижада Тошкентдан Самарқандга етиб бориш вақти ҳозирги 5 соатдан 2,5 соатгача қисқариши кўзда тутилган.
Транспорт вазири Илҳом Маҳкамовнинг айтишича, лойиҳа икки босқичда оширилади. Аввалига Хитойнинг China Overseas Engineering Group (COVEC) компанияси автомагистрални қуриб, уни 2030 йилда фойдаланишга топширади. Иккинчи босқичда эса тайёр йўлни бошқариш учун оператор компания танланади ва у магистрални пулли йўлга айлантиради. 2,2 млрд долларлик лойиҳанинг молиялаштириш манбалари борасида якуний маълумот ҳозирча очиқланмади.
Шавкат Мирзиёев маросимдаги нутқида бошқа пулли йўл лойиҳалари қайси босқичда экани ҳақида ҳам тўхталиб ўтди. Маълум қилинишича, Хива–Урганч пулли йўли кейинги ойда фойдаланишга топширилиши кутиляпти. Тошкент–Андижон магистрали бўйича халқаро тендер якунланиш арафасида. Тошкент–Чорвоқ йўналишида эса лойиҳалаш ишлари якунланиб, хусусий шерик аниқланяпти.
Эслатиб ўтамиз, ўтган йили кузда Автомобил йўллари қўмитаси мавжуд хомчўтларга асосланиб пулли йўлларда 200 км масофа босиш тўлови тахминан 100 минг сўм атрофида бўлиши мумкинлигини айтган эди.
Ишсизлик ва камбағаллик “тақиқда”ми?
Минглаб ўзбекистонликлар ўзи бехабар ҳолда ишга жойлаштириб қўйилгани ойдинлашди. Меҳнат инспекцияси хабарига кўра, 2026 йилнинг 1-ярмида ватандошлардан ўзининг хабарисиз ишга жойланганлик ҳолати бўйича салкам 1500 та мурожаат келиб тушган. Мурожаатлар ўрганилиши натижасида 143 та корхона-ташкилот раҳбарлари маъмурий ва жиноий жавобгарликка тортилган, 56 та корхона-ташкилотга ёзма кўрсатмалар киритилган.
Инспекция хабарида одамларни уларнинг хабарисиз ишга олган айрим корхоналар аллақачон ёпилиб кетгани, бундай ҳолатларда ватандошнинг ҳуқуқини тиклаш учун 2020-2025 йилларда киритилган нотўғри маълумотлар Ягона миллий меҳнат тизимидан ўчирилгани айтилади. 2020-2025 йиллар ҳақида гап кетаётганига қараганда, одамларни ўзининг хабарисиз ишга жойлаб қўйиш ҳолатлари бугун ёки кеча бошланмаганини англаш мумкин. Бу эса узоқ йиллардан бери бандлик статистикаси қанчалик ҳаққоний бўлгани ҳақидаги саволларни ўртага чиқаради.
Меҳнат инспекциясининг бу хабаридан кейин журналист Муҳрим Аъзамхўжаев айни шу муаммога йўлиққан кўплаб ватандошларнинг мурожаатларини ўз каналида эълон қилди. Мурожаат қилганлар ўзини қаергадир ишга жойлаб қўйишгани ҳақида Soliq иловасидан тасодифий тарзда хабар топган ва буни бекор қилиш учун анчагина сарсон бўлишига ҳам тўғри келган.
“Буларнинг ҳаммаси маҳалладаги ҳоким ёрдамчиларининг иши деб ўйлайман, чунки уларга иш ўрни яратиш бўйича “план”лар бор, ойлиги шунга боғланган”, – дея тахмин қилган мурожаатчилардан бири.
Энг ҳайратланарлиси, камбағал оилалар билан боғлиқ. “Болалар нафақасидан ўчириш учун мени ва аёлимни ўзимиздан бехабар ишга жойлаб қўйишган”, дея ёзади бир мурожаатчи. “Кеча синфдошим айтди, бола пулига ариза топширса, ишсиз бўлса ўзлари шундай ишга жойлашаркан-да, кейин бола пули бермас экан”, деган бошқа бир ватандош.
Қайд этиш керак, айни шу муаммо, яъни қоғозда ва рақамларда камбағалликни қисқартирамиз деб, одамларни камбағаллар реестрига киритишдан бош тортиш ҳолатлари кенг ёйилгани ўтган ҳафта ўз тасдиғини топган эди. 16 июл кунги селекторда Шавкат Мирзиёев жойларда ижтимоий реестрга киритишни асоссиз рад этиш ёки сунъий равишда реестрдан чиқариш ҳолатлари учраётганини танқид қилганди.
“Бунинг оқибатида эҳтиёжманд оилалар ижтимоий ёрдам олиш, фарзандини боғча ва тўгаракка бериш каби кафолатланган хизматлардан фойдалана олмаяпти. 184 та маҳаллада бир ой ичида келган 2 мингта аризанинг барчаси асоссиз рад қилинган. [...] Шу сабабли реестрга кириш масаласида президентга мурожаатлар йил бошидан 1,5 баробар ошиб, 30 мингдан 46 мингга кўпайган”, – деганди давлат раҳбари.
Президент Бош прокуратурага ижтимоий реестр тўғри юритилишини қатъий назорат қилиш, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги директорининг биринчи ўринбосари Шаҳноза Мирзиёевага эса реестр ҳаққонийлиги юзасидан президентга мунтазам ахборот бериб бориш вазифасини топширган эди.
Бу ҳафта яна нималар рўй берди?
Марказий банк аҳолининг қарз юки бўйича сўровнома натижаларини тақдим этди. Республиканинг барча ҳудудларидан 5800 респондент иштирокида ўтказилган тадқиқотга кўра, сўралганларнинг 77 фоизи ё ўзи, ё оила аъзоларидан бирида банк ва банкдан ташқари қарз мажбуриятлари борлигини билдирган. Қарзи бор респондентларнинг 61 фоизи қарзини ўз вақтида қайтаришга қийналаётганини тан олган. Қарздорлар ўз даромадларининг ўртача 51 фоизини қарзини қайтаришга ишлатяпти. Респондентларнинг 19 фоизи қўшимча даромад манбайи борлиги, 81 фоизи эса даромад манбаси фақат битталигини билдирган. Қарзи бор респондентларнинг 8 фоизи битта қарзини ёпиш учун иккинчи қарзни олган.
Солиқ кешбэкини бекор қилиш масаласи – кун тартибида. Бу ғояни Молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти фаол тарғиб қиляпти. “1 фоизлик солиқ кешбэки қанча тез бекор қилинса, шунча яхши. 80 фоиз пул шундоқ ҳам чек берадиган ташкилотлар [мижозлари]га кетяпти. Шу сабаб кешбэк тизимини олиб ташлаб, фуқаролар ўртасида ютуқли ўйин ўтказишни таклиф қиляпмиз”, деди Kun.uz билан суҳбатда институт директори ўринбосари Дилшод Султонов. У кешбэк аввалбошдан вақтинчалик чора бўлгани, бу орқали одамларда чек сўраш маданиятини шакллантириш мақсад қилингани ва бу мақсадга эришилганини айтаркан, бу йўналишга бюджет харажатлари 150 млн долларга етгани, бу пулга 300 та боғча қуриш мумкинлигини қўшимча қилди.
Тошкентда бир маҳалла аҳли ғайриоддий муаммога дуч келди. Гап шундаки, Мирзо Улуғбек туманидаги Ойдин маҳалласида пиёдалар йўлаги ажабтовур тарзда барпо этиляпти: ҳовлилар олдига 30 сантиметр ва ундан юқори баландликда бетон ётқизилган. Оқибатда одамлар ҳовлисига машина киритиш тугул, ўзлари пиёда кириб-чиқишга ҳам қийналяпти. Kun.uz суҳбатлашган туман ҳокимлиги матбуот котиби масаладан ҳокимнинг хабари борлиги, муаммо тез орада бартараф этилишини айтди. Лекин барибир асосий савол очиқ: тинч ва хотиржам яшаб турган одамларга муаммо яратиб берган ким? Қайси ақл билан бу ишга қўл урилган?
Навоий вилоятидаги Мурунтов олтин конида фожиали ЙТҲ рўй берди. 21 июл куни тонг соат 5:30 ларда кон ҳудудида улкан автоағдаргич хизмат пикапини босиб кетиши оқибатида, пикапда бўлган НКМКнинг икки ходими ҳалок бўлди. Ҳолат бўйича терговолди суриштирув олиб бориляпти; тасдиқланмаган маълумотларга кўра, енгил машина бурилиш жойида автоағдаргичнинг йўлига чиқиб кетган бўлиши мумкин. Шу куни инсон ўлими билан боғлиқ автоҳалокат Самарқанд шаҳрида ҳам рўй берди: йўл-патрул ходими хизмат машинасида пиёдани уриб кетган, оқибатда 75 ёшли аёл воқеа жойида вафот этган. Ҳолат бўйича жиноят иши қўзғатилган. Шунингдек, ҳафта давомида Жиззах вилоятининг Фориш туманида йўлнинг қарама-қарши томонига чиқиб, икки кишининг ўлимига сабабчи бўлган ҳайдовчи тергов вақтида озодликда қолаётгани Kun.uz эътиборини тортди. Суриштирувимизга кўра, бу шахс туман ҳокимининг жияни бўлади.
Фермерни ҳақоратлаган Қува ҳокимига ҳайфсан берилди. Аввалроқ Ҳалимжон Умаров бир фермерни ҳақоратлаб, унга таҳдид қилгани аудиоси тарқалган, шундан кейин ҳолатга Коррупцияга қарши курашиш агентлиги аралашган эди. Агентлик хабарига кўра, ҳолат юзасидан вилоят ҳокимлиги томонидан ўтказилган хизмат текшируви якунида ҳокимга нисбатан ҳайфсан интизомий жазоси қўлланган. Маълумот учун, Ҳалимжон Умаров 2021 йил февралидан буён Қува тумани ҳокими лавозимида ишлаб келади. Бунгача у Фарғона вилояти ҳокимининг қишлоқ ва сув хўжалиги масалалари бўйича ўринбосари бўлган.
