Туркия, Саудия ва Покистон қўшма мудофаа пактини имзолади. Бу қандай келишув?
|23:01 / 07.08.202631 1659 мин
«Макка қўшма мудофаа келишуви» Яқин Шарқда «хавфсизлик архитектурасини қайта шакллантириши» айтилмоқда. Келишувга кўра, ушбу давлатлардан бирортасига қилинган қуролли ҳужум барчага қилинган ҳужум, деб баҳолашни назарда тутади.
Ражаб Тоййиб Эрдўған, Муҳаммад бин Салмон ва Шаҳбоз Шариф. Фото: AP PhotoРажаб Тоййиб Эрдўған, Муҳаммад бин Салмон ва Шаҳбоз Шариф. Фото: AP Photo
АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши ортидан Яқин Шарқда кескинлик кучайишда давом этаётган бир пайтда Саудия Арабистони, Покистон ва Туркия қўшма мудофаа пактини имзолади.
«Макка қўшма мудофаа келишуви» (Mecca Joint Defence Agreement) деб номланган ушбу битим 7 август куни муқаддас Макка шаҳрида – Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған, Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси ва бош вазири Муҳаммад бин Салмон ҳамда Покистон бош вазири Шаҳбоз Шариф томонидан имзоланди.
Ҳамкорларнинг таъкидлашича, ушбу пакт – учаласидан бирортасига қилинган қуролли ҳужум барчага қилинган ҳужум деб баҳоланишини белгилайди. Бу орқали ҳар қандай тажовузкор ҳаракатга қарши жамоавий тийиб туришни таъминлаш мўлжалланган.
Ушбу битим бош вазири Шаҳбоз Шариф Покистоннинг қудратли армияси раҳбари Асим Мунир ҳамроҳлигида Маккада Умра зиёратини адо этганидан бир кун ўтиб имзоланди. Туркия президенти ҳам жума куни валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон билан учрашиш учун қиролликка келганди.
Нега айнан ҳозир?
Al Jazeera'нинг ёзишича, Анқара, Ар-Риёд ва Исломобод ўртасидаги мудофаа келишуви устида бир мунча вақтдан бери ишланаётган эди. Музокаралар 2023 йил октябрда Ғазода Исроил геноциди бошлангандан сўнг дарҳол бошланган. АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши олиб бораётган уруши эса музокараларни жадаллаштирди.
Жорий йил 19 март куни Туркия, Покистон ва Саудия Арабистони ташқи ишлар вазирлари Ар-Риёдда учрашиб, қўшма хавфсизлик келишуви қандай бўлиши мумкинлигини муҳокама қилишганди. Ушбу учрашувдан олдин, 2025 йил сентябрида Покистон ва Саудия Арабистони ўзаро мудофаа келишувини ҳам имзолаган эди. Бу келишув 2025 йил 9 сентябрда Исроилнинг Қатар пойтахти Доҳага қилган ҳужуми ортидан қабул қилинган.
Фото: AP Photo
Эрондаги уруш бошлангач ҳозирча Туркия ва Покистон минтақадаги кескинликдан тўғридан-тўғри зарар кўрмади. Аммо, АҚШнинг ҳарбий объектлари ва инфратузилмасига мезбонлик қилувчи Саудия Арабистони Эрон ва унинг иттифоқчилари ҳужумига учради.
Мавзуга оид
Бу учта давлатни Эрон урушининг таъсири, Исроилнинг минтақадаги кучайиб бораётган бебошликлари ва ҳужумлари айниқса хавотирга солмоқда. Исроил Ҳизбуллоҳнинг таянч нуқталарини нишонга олмоқдамиз, деган баҳона билан Ливаннинг қарийб бешдан бир қисмини эгаллаб олди. Айни пайтда Ироқдаги Эрон қўллайдиган гуруҳлар Саудия Арабистонига дрон ҳужумлари уюштирганликда айбланиб, ўзлари ҳам ҳужумлар остида қолишган.
Хуллас, минтақадаги кучайиб бораётган кескинлик ҳақиқатан ҳам ушбу мамлакатларни бирлашишга мажбур қилган.
Ушбу пакт нима беради?
Нашрнинг ёзишича, уч томонлама келишув Анқара ва Исломобод ўртасида амалда бўлган пактга асосланиши тушунилади. Таҳлилчиларнинг фикрига кўра, у ҳар бир мамлакатнинг ҳарбий ва молиявий кучидан фойдаланишга хизмат қилади. Туркия НАТОдаги иккинчи энг йирик армияга эга бўлса, Саудия Арабистони дунёдаги энг йирик нефть экспортчиси ҳисобланади, Покистон эса ядро қуролига эга бўлган ягона мусулмон давлатидир.
Улар қўшма баёнотда таъкидлашларича, «Макка қўшма мудофаа келишуви» ҳар қандай тажовузкор ҳаракатга қарши жамоавий тийиб туришни кучайтиришга қаратилган бўлиб, учтасидан бирортасига қилинган қуролли ҳужум барчага қилинган ҳужум деб баҳоланишини белгилайди.
Reutersʼнинг ёзишича, бироқ баёнотда ҳар бири ўз зиммасига олган мажбуриятлар бўйича аниқ маълумотлар келтирилмаган. Уларнинг келишуви бир-бирини ҳимоя қилишда қандайдир муайян ҳарбий ҳаракатларга қанчалик мажбур қилиши ҳозирча аниқ эмас.
Туркия вице-президенти Жевдет Йилмазнинг айтишича, уч давлат ўртасидаги келишув мудофаа хусусиятига эга ва у ҳеч қандай аниқ иштирокчига қаратилмаган. Шунингдек, пакт минтақадаги бошқа мамлакатлар учун ҳам очиқ.
Фото: Anadolu
Таҳлилчиларга кўра, учта ҳамкор бир-бирини тўлдирувчи кучларга эга. Жумладан, Туркиянинг мудофаа-саноат салоҳияти, Саудиянинг молиявий қудрати ва таъсири мавжуд. Покистоннинг ҳарбий тажрибаси, стратегик тийиб туриш кучи, яъни ядровий бомбаси бор.
Учрашувда Покистон ва Туркия минтақавий кема қатнови ва энергия йўналишларини ҳимоя қилиш учун Саудия эълон қилган денгиз мудофаа коалициясини қўллаб-қувватлашини билдирди.
Аслида Покистон ўнлаб йиллар давомида Саудия Арабистони кучларига таълим ва техник ёрдам кўрсатиб келади. Туркия ва Покистон эса ҳарбий кемалар ҳамда ўқув самолётлари билан алмашишган. Саудия Арабистони Туркиядан дронларнинг йирик харидори ҳисобланади.
Шу билан бирга Покистон подшоҳликка қарийб 8 000 нафар аскар, қирувчи самолётлар, дронлар ва ҳаво мудофааси тизимини жойлаштирган.
Эрон қандай муносабат билдирди?
Эрон раҳбарияти томонидан ҳозирча ҳеч қандай расмий баёнот берилгани йўқ. Бироқ эронлик депутат Иброҳим Ризоий жума куни постида ушбу пактни танқид қилди.
«Саудийлар шуни билиши керакки, Туркия ва Покистон билан тузилган қоғоздаги келишув уларга – худди америкаликларга йиллар давомида бир томонлама қарамлик хавфсизлик келтирмаганидек, хавфсизлик олиб келмайди,» деб ёзди у.
«Сиёсатингизни шундай ислоҳ қилингки, бошқалардан хавфсизлик тилашга муҳтож бўлманг», дея қўшимча қилди у.
Бу пакт Исроил учун нимани англатади?
Ҳозирча Исроил бош вазири офиси ҳам, Исроил ташқи ишлар вазирлиги ҳам Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон ўртасидаги янги мудофаа пакти юзасидан изоҳ бермади.
Бу уч давлат Исроилнинг таъсири ва унинг минтақадаги ҳужумларидан хавотирда экани қуруқ гап эмас. Жорий йил июлда Эрдўған Истанбулда Покистон бош вазирини қабул қилган ва Яқин Шарқдаги тинчлик ҳаракатлари минтақавий ёрдамсиз муваффақият қозона олмаслигини айтганди. У Исроилга АҚШ-Эрон келишувини «портлатиб юборишига» йўл қўйилмаслиги кераклигини қўшимча қилган.
Фото: SPA
Эрдўған Исроилнинг Ғазо, Ливан ва Суриядаги ҳужумларини ҳам қайта-қайта қоралаб келади.
Ўз навбатида, Покистон ҳам Ғазода Исроил олиб бораётган геноцид урушини ва «Буюк Исроил» деб аталадиган ҳар қандай ғояни ҳам қоралайди. Бироқ АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши урушида Покистон минтақавий урушнинг олдини олишга интилиб, воситачи ролини ўз зиммасига олди.
Reutersʼнинг ёзишича, Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги ушбу пакт мамлакат диққат билан кузатиб бораётган жараёнлардан бири эканини таъкидлаган.
Таҳлилчилар нима дейди?
Халқаро Инқироз Гуруҳининг Кўрфаз ва Арабистон ярим ороли минтақаси бўйича лойиҳа директори Ясмин Фарук 20 июль кунги ҳисоботида ушбу давлатлар ўртасидаги мудофаа келишувига тўхталган.
Бу давлатлар «хавфсизликни бир томондан АҚШ ва Исроил, иккинчи томондан эса Эрон ўртасидаги рақобатнинг ихтиёрига топшириб қўйиш мумкин эмас» деган машаққатли хулосага келган.
«Ушбу мамлакатларнинг кўплаб расмийлари АҚШ ва Исроил Эронга ҳужум бошлашидан олдинроқ бундай хулосага келишганди. Бироқ уруш ва ундан кейинги Эроннинг қасос ҳаракатлари, Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши бу масалага янги ва кечиктириб бўлмас туртки берди,» дейди Ясмин.
Унинг айтишича, Исроил ва АҚШдаги қатор сиёсий шарҳловчилар ва расмийлари ушбу қўшма хавфсизлик динамикасини «сунний давлатларнинг Исроилга ёки Исроил/БААга қарши блоки» сифатида баҳолаган. Хусусан, жорий февраль ойида Қуддусда бўлиб ўтган конференцияда Исроилнинг собиқ бош вазири Нафтали Беннет Туркияни «янги Эрон» эканлигини таъкидлаганди.
Фото: Anadolu
Бироқ, Саудия Арабистонининг оммавий дипломатия бўйича вазир ўринбосари Раед Кримли ушбу битим ҳарбий ўқ ёки мазҳаблар блокини яратишга қаратилган ҳаракатни англатмаслигини айтди. «Шунингдек, у қандайдир ядровий амбициялар ёки қуролланиш пойгасига ҳам боғлиқ эмас,» деди у.
Туркиялик сиёсатшунос Мурат Асланнинг айтишича, ушбу пакт «салоҳиятни ошириш»ни ҳам қамраб олиши кутилмоқда.
«Саудия Арабистони ўнлаб йиллар давомида мудофаа маҳсулотлари, қурол-яроғ ёки жиҳозларни импорт қилишда асосан Қўшма Штатларга қарам бўлиб келган. Шунингдек, бунинг иқтисодий жиҳатдан тежамкор эмаслигини ва улар Саудия Арабистони ичида ўзларининг мудофаа секторини барпо этишлари кераклигини биламиз," дейди Аслан.
