Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон бир давлатга қилинган қуролли ҳужумни учаласига қарши тажовуз деб баҳолаш тўғрисида битим имзолади. Бу эса Яқин Шарқда янги ҳарбий алянсни вужудга келтирди. Алянснинг амалий мақсади борасида таҳлилчилар якдил фикрда эмас, аммо келишув учта давлат: АҚШ, Исроил ва Эронга қаратилган сигнал экани ҳақида консенсус мавжуд.
Мавзу муҳокамаси – Kun.uz'нинг жонли эфирдаги “Геосиёсат” дастурида.
Камолиддин Раббимов, сиёсатшунос: Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон ўртасида имзоланган келишув уч давлатнинг мудофаа ва хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлигини янги босқичга олиб чиқади. Унинг асосий мазмуни шундан иборатки, уч давлатдан бирига қарши қуролли ҳужум бошқа икки давлатга ҳам қарши тажовуз сифатида баҳоланади. Шу жиҳатдан келишувни айрим Ғарб ОАВлари ва халқаро таҳлилчилар “мусулмон НАТОси” деб атай бошлади. Ҳозирча келишув уч давлат билан чекланган. Бироқ келгусида бошқа мамлакатларнинг ҳам унга қўшилиши эҳтимоли мавжуд. Хусусан, Миср номи тилга олинмоқда. Уч давлат вакиллари ҳам келажакда янги иштирокчилар учун эшиклар очиқлигини билдирган.
Бу пакт кимга қарши қаратилган, деган саволга келадиган бўлсак, уч давлатнинг муносабати турлича бўлган давлатлар мавжуд. Улар орасида рақиб, стратегик душман ва минтақадаги мураккаб муносабатларга эга йирик давлатлар бор.
Пакт имзоланганидан сўнг Эрон парламентининг хавфсизлик қўмитаси раҳбари Саудия Арабистонига мурожаат қилиб, ушбу келишув унинг хавфсизлигини таъминлай олмаслигини таъкидлади. Унинг фикрича, Саудия аввал АҚШ билан хавфсизлик соҳасида ҳамкорлик қилган бўлса-да, бу муносабатлар мамлакатни барча таҳдидлардан ҳимоя қила олмади. Шу сабабли янги пакт ҳам, агар Ар-Риёд ўзининг геосиёсий ёндашувини ўзгартирмаса, кутилган натижани бермаслиги мумкин.
Бироқ Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Исмоил Бағовий бу масалада анча юмшоқ позицияни билдирди. У уч давлат ўртасидаги келишув Эрон учун таҳдид эмаслигини айтди. Бағоий Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон билан Эроннинг диний ўзлиги, тарихий хотираси ва цивилизацион алоқалари мустаҳкам эканини таъкидлади. Демак, Теҳроннинг расмий позициясида ушбу пакт Эронга қарши қаратилмагани кўрсатилмоқда.
Туркия, Саудия ва Покистоннинг сўнгги йиллардаги сиёсатини таҳлил қиладиган бўлсак, улар ўртасидаги ҳарбий келишув кимга қаратилган деган саволга жавоб топиш мумкин. Исроилнинг собиқ бош вазири Нафтали Беннет аввалроқ “Эрондан кейинги навбат Туркияга бўлади”, деган фикрни билдирган эди. Бугунги кунда Исроил ОАВларида ҳам Туркия тобора кўпроқ минтақадаги асосий рақиблардан бири сифатида тасвирланмоқда. Покистон эса ўзининг расмий баёнотларида Исроилни мусулмон дунёси учун асосий таҳдидлардан бири сифатида кўрсатиб келмоқда.
Саудия Арабистонининг Исроил билан муносабатлари ҳам сўнгги йилларда жиддий ўзгаришларни бошдан кечирди. Ар-Риёд Иброҳим келишувларига қўшилиш масаласини кўриб чиқаётган эди. Бироқ 2023 йил 7 октябрдан кейинги воқеалар фонида бу жараён тўхтади. Саудия Арабистони Исроил билан нормализация масаласида Фаластин давлати ташкил этилиши ва бошқа шартларни илгари сурди. Шу нуқтайи назардан қараганда, уч давлатнинг бугунги сиёсий позицияларида умумий жиҳат бор, улар минтақадаги асосий хавфсизлик муаммоларидан бири сифатида Исроил омилини кўрмоқда.
Шунинг учун Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон ўртасидаги пактни, аввало, Исроилга берилган сигнал сифатида баҳолаш мумкин. Аммо бу келишув фақат Исроилга қаратилган сигнал эмас. У АҚШга ҳам муҳим геосиёсий ишора вазифасини бажаради. Саудия Арабистонининг сўнгги етмиш йиллик хавфсизлик тизимида АҚШ алоҳида ўрин тутиб келган. Вашингтон Ар-Риёдга ҳарбий, молиявий ва технологик кўмак кўрсатиб, подшоҳлик хавфсизлигининг асосий кафолатларидан бирига айланди. Бироқ сўнгги йилларда Саудия Арабистони ўз мудофаа ва ташқи сиёсатини фақат АҚШга боғлаб қўйишдан воз кечиб, муқобил ҳамкорликларни ривожлантирмоқда. Буни Саудия Арабистонининг Хитой ва Россия билан алоқаларини кенгайтираётгани, шунингдек, АҚШ билан муносабатларда янада мустақил позиция эгаллаётганидан ҳам кўриш мумкин.
Шу фонда Вашингтоннинг Риёдни ўз стратегик орбитасида сақлаб қолишга уринаётгани ҳам кўзга ташланади. Хусусан, АҚШ Саудия Арабистонининг тинчлик мақсадларидаги ядровий дастурини қўллаб-қувватлаш масаласини кўриб чиқмоқда. Бу Саудия Арабистонининг хавфсизлик ва энергетика сиёсатидаги янги босқичдан далолат беради. Демак, уч томонлама пактнинг камида учта асосий геосиёсий сигнали мавжуд.
Биринчиси, Эронга сигнал. Уч давлат Теҳронни бевосита душман сифатида кўрсатмаяпти, бироқ Эроннинг минтақадаги қуролли гуруҳлар, жумладан, Ироқ, Яман ва бошқа ҳудудлардаги иттифоқчилари орқали таъсирини кенгайтиришига нисбатан эҳтиёткор муносабат билдирмоқда.
Иккинчиси, Исроилга сигнал. Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон минтақавий хавфсизлик масалаларида ўзаро ҳарбий ҳамкорликни кучайтираётганини ва улардан бирига қарши тажовуз бўлса, қолган икки давлат ҳам унинг ёнида туришини кўрсатмоқда. Яъни минтақа хавфсизлиги масаласида янги коллектив механизм шаклланмоқда.
Учинчиси, АҚШга сигнал. Яқин Шарқ хавфсизлиги фақат Вашингтон кафолатларига таяниб қолмаслиги керак. Минтақадаги йирик давлатлар ўз хавфсизлик архитектурасини мустақил равишда шакллантиришга уринмоқда.
Шу сабабли Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон ўртасидаги келишувни оддий уч томонлама мудофаа пакти сифатида эмас, балки Яқин Шарқ ва кенгроқ мусулмон дунёсида хавфсизлик архитектураси қайта шаклланаётганининг муҳим белгиси сифатида кўриш мумкин.
Ҳамза Болтаев, афғоншунос: НАТО хавфсизликни таъминлашга қаратилган ҳарбий-сиёсий ва мафкуравий архитектура сифатида мустаҳкам шаклланган. У ташкил топганидан бошлаб Совет Иттифоқи ва коммунистик тузумга қарши Ғарб давлатларининг коллектив мудофаа тизимини яратишни мақсад қилган. Унинг асосий таянчларидан бири – мафкуравий бирлик, яъни Ғарбнинг либерал-демократик ва капиталистик моделини ҳимоя қилиш эди.
Бугунги кунда Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон ўртасидаги келишувни айрим ОАВлар “мусулмон НАТОси” деб атамоқда. Аммо бу уч давлат ўртасида НАТОдаги каби умумий мафкуравий асос мавжудми? Менимча, ҳозирча бундай умумий мафкуравий платформа ҳақида гапириш қийин.
Баъзилар бу келишувни “сунний блок” деб ҳам атамоқда. Бироқ бу таъриф ҳам ҳозирча тўлиқ асосланган эмас. Чунки агар уни диний мезон асосида шаклланган сунний блок деб қарасак, Покистоннинг Эрон билан муносабатлари анча яхши эканини, Покистон аҳолисининг 10-15 фоизи шиалар эканини ҳам ҳисобга олишимиз керак. Демак, ташкилотнинг мафкуравий ва геосиёсий чегаралари ҳали аниқ шаклланмаган.
Ҳозирча мутахассислар, жумладан, туркиялик ва покистонлик экспертлар ҳамда Саудия Арабистони вакиллари бу келишув соф мудофаа характерига эга эканини таъкидламоқда. Аммо уни амалда қандай ишлатиш, томонлар қандай мажбуриятларни ўз зиммасига олиши ва юзага келиши мумкин бўлган хавфларга қарши курашда ҳар бир давлат қандай имконият билан иштирок этиши масалалари очиқ қолмоқда.
Масалан, Покистоннинг ўз минтақасида Ҳиндистон ва Афғонистон билан муносабатлари кескин. 2025 йил май ойида Ҳиндистон билан жиддий ҳарбий тўқнашув юз берди. Афғонистон билан боғлиқ хавфсизлик муаммолари ҳам ҳануз сақланиб қолмоқда. Шундай вазиятда келажакда Покистонга қарши ҳарбий можаро юзага келадиган бўлса, Туркия ва Саудия Арабистони қай даражада ёрдам беради ва уларнинг мажбуриятлари қанчалик аниқлиги ҳақида саволларга ҳозирча жавоб йўқ.
Иккинчи муҳим масала, Туркиянинг Ғарб хавфсизлик ва иқтисодий инфратузилмаларига чуқур интеграциялашганидир. Агар келажакда Туркия ва Исроил ўртасидаги муносабатлар янада кескинлашса, Покистон ва Саудия Арабистони қанчалик даражада Туркияни қўллаб-қувватлайди ва бундай вазиятда улар АҚШнинг юзига оёқ қўйиб Исроилга қарши қанчалик ҳаракат қила олади – бу ҳам ҳали очиқ. Шу сабабли, менинг фикримча, бу келишувни ҳозирча шаклланишнинг дастлабки босқичидаги хавфсизлик механизми сифатида баҳолаш тўғрироқ.
Кейинги босқичда томонлар қандай мажбуриятларни зиммасига олиши, ҳарбий можаро юзага келган тақдирда қандай ҳаракат қилиши ва ҳар бир давлат ўз ҳарбий салоҳиятидан келиб чиқиб қандай ҳисса қўшиши аниқ бўлиши керак. НАТО билан таққослашга эса ҳозирча шошилмаслик лозим. НАТО бугунги тизимига бирданига келмаган. Ташкилот ўнлаб йиллар давомида шаклланиб, коллектив мудофаа механизмларини, қўмондонлик тизимини, ҳарбий стандартларини ва ўзаро мажбуриятларини босқичма-босқич такомиллаштирди. Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон ўртасидаги келишув эса эндигина амалиётга кириб келмоқда.
Алянснинг ҳуқуқий механизмлари, ҳарбий мажбуриятлари ва келгусидаги амалий чоралари ҳали шаклланиш жараёнида. Бундан ташқари, уч давлат ўртасида умуман қарама-қаршилик ёки манфаатлар тўқнашуви йўқ деб бўлмайди. Уларнинг ташқи сиёсий устуворликлари, минтақавий манфаатлари ва бошқа давлатлар билан муносабатларида фарқлар мавжуд. Бу масалалар устида ҳам ҳали ишлаш керак.
Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.
