Украинанинг Россия энергетика инфратузилмасига қарши дрон ҳужумлари Марказий Осиё энергетика бозорида жиддий ўзгаришларни юзага келтиряпти. Узоқ муддатда Россия минтақадаги таъсир воситалари ва бозор улушидан айрилиши мумкин, Марказий Осиё давлатлари ёқилғи таъминоти манбаларини диверсификация қилишга шошилмоқда, дея ёзади Eurasianet нашри.
Украинанинг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига уюштираётган такрорий ҳужумлари сабабли Кремл ички бозорда тобора кучайиб бораётган танқисликни юмшатиш учун бензин ва авиация ёқилғиси каби нефт маҳсулотлари экспортини чеклашга мажбур бўлди. Бу эса Марказий Осиё давлатларини куз-қиш мавсумида юзага келиши мумкин бўлган энергетик инқирознинг олдини олиш учун муқобил таъминот манбаларини излашга ундаяпти.
Шу пайтгача Қирғизистон ва Тожикистон ёқилғи таъминотининг қарийб 90 фоизини Россия ҳисобидан қоплаб келган. Жорий вазиятда Россияга таъминотчи сифатида аввалгидек таяниб бўлмайди. Масалан, июл ойи охирида Россия Қирғизистоннинг йил охиригача бўлган эҳтиёжини қоплаш учун зарур бўлган ёқилғининг атиги ярмини етказиб беришга рози бўлди. Бу ойига тахминан 100 минг тонна нефт маҳсулотини ташкил этади.
Етишмаётган ҳажмни қоплаш учун расмий Бишкек Ўзбекистон ва Қозоғистон ёқилғи етказиб бериш бўйича келишувларга эришди. Шунингдек, Беларус ва Хитойдан ҳам импорт амалга ошириляпти. Қирғизистон расмийлари қўшимча ёқилғи олиш бўйича Туркия ва Европа Иттифоқи билан ҳам музокара олиб бормоқда.
Бундан ташқари, Қирғизистон ҳукумати маълум даражада ўзини ўзи таъминлаш имкониятини яратишга ҳам ҳаракат қилмоқда. Шу мақсадда йилига қарийб 450 минг тонна нефт маҳсулотлари ишлаб чиқаришга қодир завод қурилиши лойиҳаси жадаллаштирилган. Бу ҳажм мамлакат йиллик талабининг қарийб чорак қисмини қоплашга етади. Завод 2026 йил охиридаёқ ишга туширилиши мумкин.
Reuters хабарига кўра, Тожикистон июл ойида Туркманистон, Ўзбекистон ва Қозоғистондан ёқилғи импортини уч бараварга ошириб, 34 минг тоннага етказган. Июн ойида бу кўрсаткич анча паст бўлган. Шу билан бирга, Россиядан бензин етказиб бериш қарийб икки бараварга камайиб, 14 минг тоннагача қисқарган. Тожикистон расмийлари ҳам Қозоғистон ва Хитой билан қўшимча ёқилғи етказиб бериш бўйича музокара олиб бормоқда. Энергетика вазирлиги июл ойи бошида мамлакатдаги ёқилғи захиралари тахминан 60 кунга етишини билдирган.
Eurasianet’нинг баҳолашича, Ўзбекистон Россия энергетикасига юқоридаги икки давлатга нисбатан камроқ боғланган. Мамлакатнинг ички имконияти ойига 100 минг тоннагача нефт маҳсулотлари ишлаб чиқариш имконини беради. Бу ички эҳтиёжнинг қарийб 60 фоизини қоплашга етади. Қолган эҳтиёжни таъминлаш учун расмий Тошкент ҳам ёқилғи етказиб берувчиларини диверсификация қилишга мажбур бўляпти. Бу борада Грузия, Ироқ ва бошқа давлатлар билан келишувларга эришилган.
Ўзбекистон расмийлари учун айни пайтдаги асосий муаммолардан бири — авиация ёқилғисига талабнинг кескин ошиши. Расмий баёнотда геосиёсий вазиятнинг кескинлашуви сабабли Марказий Осиё ҳудуди орқали амалга оширилаётган парвозлар сони ортгани келтирилади. Уруш давридаги санкциялар шароитида хорижга саёҳат қилаётган россияликлар учун Тошкент муҳим марказлардан бирига айланди.
Етказиб берувчиларни диверсификация қилишдан ташқари, Тожикистон ва Ўзбекистон расмийлари янги ички энергия захираларини излаш бўйича ишларни ҳам кучайтиряпти. Душанбе геологик қидирув ишларига кўмаклашиш учун Хитой компанияларини жалб қилган. Тошкент ҳам ўз имкониятларини кенгайтирмоқда. Жумладан, АҚШнинг Schlumberger, яъни SLB компанияси билан ҳамкорликда сейсмик маълумотларни қайта ишлаш марказини ташкил этиш режалаштирилмоқда.
Қозоғистон ва Туркманистон нефт маҳсулотлари бўйича ўзини ўзи таъминлай олади. Ҳар икки давлат қўшни мамлакатларга қўшимча ёқилғи экспорт қилишдан даромад ҳам оляпти.
Россия-Украина уруши қанча узоқ давом этса, Марказий Осиёда шаклланаётган янги ёқилғи таъминоти тизимлари шунчалик мустаҳкамланиши мумкин. Бу эса узоқ муддатда Россия учун ёқилғи бозорининг сезиларли даражада қисқаришига олиб келади. Натижада Кремл бюджетига келиб тушадиган даромадлар ҳам камайиб бораверади.
Расмий Москванинг айни пайтдаги қийинчиликларини кўрсатувчи яққол мисоллардан бири — Кремл расмийларининг Қозоғистон томони билан Россия нефтини Қозоғистон заводларида қайта ишлаш имконияти бўйича музокара олиб бораётганидир.
Reuters’нинг ёзишича, бундай келишув Россия нефт маҳсулотларини Украина ҳужумларидан ҳимоя қилиши мумкин, бироқ Кремл даромадларининг камайишига олиб келади. Дастлабки режаларга кўра, Қозоғистонда қайта ишланган нефт маҳсулотлари ички бозорда сотилиши, шунингдек, Россияга қайта етказиб берилиши кўзда тутиляпти.
