Россия Украинага қарши урушни бошлаганидан буён Дмитрий Медведев ва бошқа сиёсатчилар томонидан ядро қуролидан фойдаланиш ҳақидаги таҳдидли баёнотлар вақти-вақти билан янграб турибди. Шу фонда Россиянинг ядровий доктринаси ҳам ўзгартирилди. Kun.uz суҳбатлашган таҳлилчилар бундай эҳтимолий қадамнинг Россия учун потенциал нархига баҳо берди.
— Россия Украинага нисбатан тактик ядро қуролидан фойдаланиши мумкинми?
Шавкат Саидов, тарихчи, профессор: Ядро қуролидан фойдаланиш масаласи Россия томонидан ҳозирча на Ташқи ишлар вазирлиги, на президент, на ҳарбий амалдорлар томонидан айтилмаган. Бу масалага баҳо беришда, аввало, ядро қуролини қўллашнинг халқаро оқибатларини ҳисобга олиш керак.
Ҳозиргача ядро қуролини жанговар шароитда қўллаган ягона давлат – АҚШ. Иккинчи жаҳон уруши якунида Япониянинг Хиросима ва Нагасаки шаҳарларига атом бомбалари ташланганидан буён Вашингтон бу қарор учун халқаро миқёсда турли танқидларга дуч келмоқда. Шунинг учун Россиянинг Украинага қарши ядро қуролидан фойдаланиши Москвага нисбатан халқаро муносабатни кескин ўзгартириб юбориши мумкин.
Айниқса, Россия билан иқтисодий ва сиёсий алоқаларни сақлаб келаётган давлатлар – Хитой ва Ҳиндистоннинг позицияси муҳим. Индонезия каби давлатлар ҳам Россия энергия ресурсларини харид қилмоқда. Бироқ Россия ядро қуролидан фойдаланса, ушбу давлатларнинг Москва билан муносабатлари ҳам қайта кўриб чиқилиши эҳтимоли ошади. Натижада Россияга нисбатан ҳақиқий глобал изоляция хавфи пайдо бўлиши мумкин.
Бундай қарорни Россия жамоатчилиги ҳам қўлламаслиги эҳтимолдан холи эмас. Шу сабабли мен ҳозирги шароитда Россиянинг Украинада ядро қуролидан фойдаланиши эҳтимоли жуда паст, деб ҳисоблайман.
Европа томони ҳам бундай қуролни қўллаши эҳтимоли ниҳоятда паст. Ҳозирча бу даражадаги кескин қадамни талаб қиладиган ҳарбий зарурат мавжуд эмас. Россия–Украина уруши атрофида дипломатик алоқалар ва турли воситачилик ташаббуслари давом этмоқда.
Айни пайтда Европада ҳам ядровий тийиб туриш масаласи тобора кўпроқ муҳокама қилинмоқда. Финландия ёки Полшада ядровий қуролларни жойлаштириш ҳақидаги баҳслар ҳам Россияни тийиб туриш зарурати билан изоҳланади. Россиянинг Беларус ҳудудига тактик ядро қуролларини жойлаштиргани ҳам айнан шу қарама-қаршиликнинг бир қисми сифатида кўрилади.
Шуҳрат Расул, сиёсий таҳлилчи: Бугунги Россия ҳарбий эскалацияни ядровий даражага олиб чиқмайди, деб ҳисоблайман. Бунинг камида иккита муҳим сабаби бор.
Биринчидан, Украина Россиянинг эҳтимолий ядровий зарбасига қандай жавоб бериши масаласи мавжуд. Украина расмийлари бундай ҳолатда жавоб чоралари қандай бўлиши ҳақида баёнот бермаган. Лекин Украинага яқин экспертлар, айрим собиқ ҳарбийлар ва бошқа норасмий шахслар бир неча бор шуни таъкидлаганки, Россия томонидан тактик ядро қуролининг қўлланиши Украина армиясини таслим бўлишга мажбурлай олмайди. Чунки тактик ва ҳатто стратегик ядровий қурол ҳам бутун бир мамлакатни ёки унинг салмоқли қисмини йўқ қилиб юбормайди.
Энг муҳими, бундай зарба урушнинг кейинги босқичини назорат қилиб бўлмайдиган даражадаги эскалацияга олиб келиши эҳтимолини оширади.
Иккинчи омил, Россиянинг ўз ҳудудидаги ядровий инфратузилма билан боғлиқ. Россияда кўплаб атом энергетикаси объектлари мавжуд ва улар Украинанинг жавоб зарбалари нишонига айланиши мумкин. Украина бундай объектларга зарба бериши ҳақида расмий баёнот эълон қилмаган бўлса-да, ядровий эскалация томонлар учун ўзаро хавфларни кескин оширади. Шу сабабли бу Россия учун жуда кучли ҳарбий ва сиёсий тийиб туриш омили бўла олади.
Яна бир муҳим омил – Хитой ва Ҳиндистоннинг позицияси. Хитой Россиянинг энг муҳим иқтисодий ҳамкорларидан бири бўлиб қолмоқда. Пекин Москва билан муносабатларни сақлаб келаётган бўлса-да, Россиянинг ядровий қуролдан фойдаланиши Хитой учун ҳам жуда жиддий муаммога айланиши мумкин. Шу сабабли Пекин Москвага дипломатик сигналлар юбориши эҳтимоли юқори. Ҳиндистоннинг позицияси ҳам муҳим. Россия иқтисодиётининг ташқи босим шароитида ишлашида Хитой ва Ҳиндистон билан савдо алоқалари катта аҳамиятга эга. Агар ушбу икки давлат Россияга нисбатан сиёсатини кескин ўзгартирса ёки Ғарб санкцияларига қўшилса, Москванинг халқаро иқтисодий имкониятлари сезиларли даражада қисқаради.
Россия иқтисодиётида жиддий босим аллақачон мавжуд бўлса-да, унинг Хитой ва Ҳиндистон билан алоқалари тўлиқ узилиши бундан ҳам оғирроқ оқибатларга олиб келиши мумкин. Буни Россия раҳбарияти, жумладан, президент Владимир Путин ва унинг атрофидаги амалдорлар ҳам жуда яхши тушунади.
Шунинг учун Россиянинг Украинага қарши тактик ядро қуролидан фойдаланиши нафақат ҳарбий, балки сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан ҳам ниҳоятда катта таваккалчилик бўлади. Айнан мана шу омиллар ядровий эскалацияни тийиб турувчи асосий факторлар қаторига киради.
Суҳбатни YouTube'даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.
