Сўровнома иштирокчиларидан бири геология соҳасида таълим олган. Ҳозирда у курер бўлиб ишлайди, ойига 3 млн сўмдан кам маош олади ва ўз ишидан қониқиш даражасини 10 баллдан 1 балл деб баҳолаган.
У магистратурани битирмоқда, аммо мутахассислиги бўйича ҳозирча иш топа олмаган. Ўзининг айтишича, дастлабки даврда бепул ишлашга тайёрлиги ҳам унга ёрдам бермаган.
Бу сўровномадаги энг кескин мисоллардан бири. Бироқ бошқа иштирокчилар ҳам шунга ўхшаш муаммоларни айтишган: бўш иш ўринлари кам, иш берувчилар тажриба талаб қилади, университетдаги билим эса доим ҳам амалдаги иш талабларига мос эмас.
Сўровномада қатнашган 307 нафар иштирокчининг 146 нафари ҳозирда ишламоқда, бизнес юритмоқда, амалиёт ўтамоқда ёки ўзини ўзи банд қилган. Яна 89 нафари эса иш қидирмоқда.
Университет диплом беради, лекин доим ҳам ишга тайёрламайди
Иштирокчиларнинг ярмидан сал кўпроғи университет уларни ҳақиқий ишга қай даражада яхши тайёрлаганини салбий баҳолаган. 42 фоиз иштирокчи эса ижобий баҳо берган.
Муаммо, эҳтимол, бошқа нарсада. Университет малакани тасдиқлайди, аммо доим ҳам иш берувчи кўришни кутаётган тажриба ва кўникмаларни бермайди.
Иштирокчилар эркин жавобларда рус ва инглиз тилларини билиш, Excel, 1С, Power BI, SQL дастурларидан фойдаланиш, мулоқот, сотувлар, ҳужжатлар билан ишлаш ва музокаралар олиб бориш каби кўникмаларни тилга олган. Кўпчилик бу кўникмаларни мустақил равишда, курсларда, амалиёт жараёнида ёки ишга жойлашганидан кейин ўзлаштирган.
Биринчи иш кўпинча ўқишни битиргунча бошланади
Энг сезиларли фарқ ўқиш давридаёқ мутахассислиги бўйича ишлай бошлаганлар ва умуман ишламаганлар ўртасида кузатилди.
Мутахассислиги бўйича иш тажрибасига эга иштирокчиларнинг қарийб учдан икки қисми ҳозирда ишламоқда. Ўқиш даврида ишламаганлар орасида ишлаётганлар улуши учдан бир қисмдан бироз кўпроқни ташкил этади.
Шунга қарамай, натижалар диплом олишдан олдин касбга киришиш тобора муҳим аҳамият касб этаётганини кўрсатмоқда.
Иштирокчилардан бири учинчи курсда волонтёрлик фаолиятини бошлаганини айтди. Кейинчалик ташкилот унга доимий иш таклиф қилган. Кейинги иш жойини ҳам у фаолиятининг илк босқичларида орттирган тажрибаси ва алоқалари туфайли қўлга киритган.
Биринчи марта ишга кириш учун тажриба талаб қилинади
Иш изловчилар учун асосий тўсиқ мутахассислик бўйича вакансияларнинг камлиги бўлган. Қарийб ярми эса иш тажрибаси талабига ҳам дуч келмоқда.
Йўл қурилиши билан боғлиқ йўналишни тамомлаган яна бир иштирокчи эса деярли бир йилдан бери расмий ишга жойлаша олмаётганини ёзди. Унинг айтишича, ташкилотлар бўш иш ўринлари бўлса ҳам тажрибаси йўқлиги сабабли ишга қабул қилишдан бош тортишмоқда.
Натижада ёпиқ доира юзага келади. Биринчи марта ишга кириш учун тажриба керак, аммо тажрибани фақат кимдир биринчи иш ўрнини беришга рози бўлганидан кейингина орттириш мумкин.
Ҳозир иш қидираётган иштирокчиларнинг ярмидан кўпи камида етти ойдан бери иш изламоқда. 37 нафар иштирокчининг иш қидириши эса бир йилдан ортиқ вақт давом этмоқда.
Таниш-билишлар университетдан кўра кўпроқ ёрдам беради
Биринчи ишни топишнинг энг кенг тарқалган усули таниш-билишлар ва қариндошлар орқали ишга жойлашиш бўлган. Ишлаётган иштирокчиларнинг деярли ҳар уч нафаридан бири айнан шу йўл билан ишга жойлашган.
Шахсий алоқалар ҳар доим ҳам таниш-билиш орқали ишга кириш дегани эмас. Бу касбий тавсиялар, амалиёт даврида орттирилган танишлар, волонтёрлик лойиҳалари ва дастлабки иш жойларида шаклланган алоқалар бўлиши мумкин.
Бироқ натижалар шуни кўрсатмоқдаки, ҳозирча университетларнинг карерага йўналтирувчи механизмлари шахсий алоқаларга қараганда ишга жойлашишга камроқ ёрдам бермоқда.
Карера марказини фаолият бошлашда ёрдам берган омил сифатида 307 иштирокчидан атиги тўрт нафари тилга олган. Бу бундай марказлар самарасиз ишлайди, дегани эмас. Битирувчиларнинг бир қисми улардан фойдаланмаган бўлиши мумкин. Аммо иштирокчиларнинг ҳикояларида уларнинг роли деярли сезилмайди.
Ҳамма ҳам касбини ўзгартирмайди
Ишлаётган иштирокчиларнинг 42 фоизигина ҳозирги иши дипломда кўрсатилган мутахассислиги билан тўлиқ боғлиқ эканини маълум қилган.
Шунинг учун муаммо фақат битирувчилар бошқа касбни танлаётганида эмас. Кўпинча асосий қийинчилик биринчи лавозимни қўлга киритиш ва университетда олган билимларни иш берувчи тан оладиган тажрибага айлантиришда намоён бўлади.
Ишлаш ҳар доим ҳам юқори даромад дегани эмас
Даромад миқдорини кўрсатган 144 нафар ишлаётган иштирокчи орасида энг кўп учраган ойлик даромад 5–8 млн сўм оралиғида бўлган. Айнан шу диапазон медиана қийматини ҳам ташкил этган.
Бу натижалардан барча битирувчиларнинг ўртача иш ҳақини баҳолаш учун фойдаланиб бўлмайди. Сўровномада турли касб, ҳудуд, ёш ва турли йилларда ўқишни тамомлаганлар қатнашган.
Битирувчи резюмесидаги биринчи сатрни ўзи яратади
Геология йўналишини тамомлаган ва ҳозир курер бўлиб ишлаётган битирувчининг ҳикояси барча ёш мутахассисларнинг ҳолатини акс эттирмайди. Аммо у сўровномада аниқланган асосий муаммони яққол кўрсатиб беради.
Диплом муҳим бўлиб қолмоқда. Ишлаётган иштирокчиларнинг аксарияти ўз фаолиятини олган таълими билан боғлиқ ҳолда тўлиқ ёки қисман сақлаб қолган. Бироқ биринчи ишни топиш учун кўпинча дипломнинг ўзи етарли эмас.
Кимдир касбга амалиёт орқали киради. Кимдир эса ўқиш давридаги иши, ўқитувчиси, волонтёрлик лойиҳаси ёки таниш-билишлари орқали. Иш тажрибасисиз меҳнат бозорига чиққанлар эса ойлаб иш излашлари мумкин.
Университетлар ва иш берувчилар ўқишдан биринчи лавозимга ўтишнинг аниқ ва тушунарли тизимини яратмагунча, битирувчилар меҳнат бозоридаги асосий зиддиятни ўзлари ҳал қилишларига тўғри келади: тажрибага эга бўлиш учун аввал тажрибангиз борлигини исботлашингиз керак.
Иш берувчилар тажрибасиз талабада нимага қарайди?
Бир неча йиллик иш тажрибаси йўқлиги ҳар доим ҳам биринчи ишга киришга тўсқинлик қилмайди. TBC Uzbekistan ва CLICK изоҳларидан кўринишича, талабалар ва junior-мутахассисларни саралашда компаниялар фақат диплом ёки резюмедаги иш жойлари сонига қарамайди.
Улар учун номзоднинг фундаментал билими билан бирга, билимни амалда қўллаб кўргани, янги вазифаларни ўрганиш қобилияти, мотивацияси ва ишга муносабати ҳам муҳим.
Иш тажрибаси фақат расмий иш дегани эмас
TBC Uzbekistan’да junior-лавозимларга номзод танлашда инсон қаерда ишлаганидан кўра, нимани синаб кўргани ва бундан нимани ўрганганига эътибор берилади.
Бу стажировка, қисман ишлаш, фриланс, волонтёрлик, университетдаги амалиёт, талабалар лойиҳаси ёки шахсий лойиҳа бўлиши мумкин.
Дарья Шабанова, TBC Uzbekistan’нинг Head of Talent Acquisition раҳбари, бундай тажриба иш берувчига номзод вазифани белгилай оладими, уни натижагача олиб борадими, бошқалар билан ишлай оладими ва масъулиятни ўз зиммасига оладими, шуни кўрсатишини айтади.
«Талабаларни ишга қабул қилишда биз улардан тажрибали мутахассис даражасидаги иш тажрибасини кутмаймиз. Биз потенциалга қараймиз: ўрганиш қобилияти, мотивация, масъулият, ташаббускорлик ва одамлар билан ишлай олиш. Ўқиш давридаги ҳар қандай реал тажриба, стажировка, қисман ишлаш, лойиҳа ёки волонтёрлик биз учун яхши сигнал».
Шунинг учун талабанинг расмий иш тажрибаси бўлмаса ҳам, резюмеси бўш бўлиши шарт эмас. Кичик лойиҳанинг ўзи ҳам «бу дастурни биламан» деган жумлага қараганда иш берувчига кўпроқ маълумот бериши мумкин.
Фундаментал билим керак, аммо тайёр мутахассис бўлиш шарт эмас
Иш берувчилар талабадан биринчи кунданоқ барча вазифаларни мустақил бажара олишни кутмайди.
TBC’нинг фикрича, junior-ходим учун назарий база муҳим, аммо янги маълумот, жараён ва воситаларни қанчалик тез ўзлаштира олиши ҳам шунчалик аҳамиятли.
Номзод янги вазифани тушунишга ҳаракат қилса, тўғри савол бера олса ва ўрганганини амалда қўлласа, муайян иш тажрибасининг йўқлиги ҳар доим ҳам ҳал қилувчи камчилик бўлмайди.
CLICK ҳам стажёр танлашда энг кўп билимга эга одамни топишни асосий мақсад деб ҳисобламайди. Компания учун номзоднинг фикрлай олиши, ишга қизиқиши ва меҳнат қилишдан қўрқмаслиги муҳим.
Демак, фундаментал билим кириш нуқтаси бўлиши мумкин. Кейин эса иш берувчи бу билим билан инсон нима қила олишини кўришга ҳаракат қилади.
Мотивацияни «ривожланмоқчиман» деган жавоб билан кўрсатиб бўлмайди
TBC бошланғич мутахассисларда танловнинг онглилигига ҳам эътибор беради.
Суҳбатда номзод компания ва лавозим ҳақида маълумот олганми, қандай вазифаларни бажаришини тушунадими, мазмунли саволлар берадими ва нима учун айнан шу соҳада ишламоқчи эканини тушунтира оладими, шулар кўринади.
Шунинг учун «менда мотивация юқори» дейишнинг ўзи камлик қилиши мумкин. Охирги ойларда нимани ўргангани, қандай лойиҳа қилгани ёки қайси муаммони мустақил ҳал қилганини кўрсатиш анча кучли сигнал бўлади.
Иш берувчи фикрлаш қобилиятини ҳам текширади
CLICK’да стажёрларни саралаш уч босқичдан иборат: аввал резюме кўриб чиқилади, кейин тест топшириғи берилади, сўнг ментор билан якуний суҳбат ўтказилади.
«Студент тайёр мутахассис эмаслигини яхши тушунамиз. Тажрибанинг йўқлиги ёки билимда бўшлиқлар бўлиши табиий. Амалиёт ва билимни беришимиз мумкин. Аммо ишга қизиқиш ва меҳнатсеварликни ўргатиш қийин. Биз биринчи навбатда шу хусусиятларга қараймиз», дейди CLICK.
Компания маълумотига кўра, CLICK’нинг айрим ҳозирги ходимлари ҳам фаолиятини айнан стажёрликдан бошлаган.
Айрим кўникмаларни ўргатиш осонроқ
TBC кузатувларига кўра, битирувчилардаги асосий бўшлиқларни икки гуруҳга ажратиш мумкин.
Амалий кўникмалар. Назарий билим бўлса ҳам, уни кундалик ишда қўллаш тажрибаси етишмаслиги мумкин: вазифаларни устуворлаштириш, ишни бошидан охиригача олиб бориш, мижоз билан ишлаш, раҳбар ва ҳамкасблар билан коммуникация қилиш, маълумотни таҳлил қилиш. Айрим лавозимларда Excel, CRM ва ҳужжатлар билан ишлаш каби базавий рақамли кўникмалар ҳам талаб этилади.
Soft skills. Мустақиллик, масъулият, ташаббускорлик, коммуникация ва жамоада ишлаш.
TBC’да Excel ёки CRM каби воситаларни иш жараёнида ўргатиш мумкинлиги таъкидланади. Масъулият, ташаббускорлик ва вазифани мустақил тушунишга одатланиш эса анча мураккаб.
Шу нуқтада TBC ва CLICK фикрлари деярли бир жойда учрашади: техник билимдаги айрим бўшлиқларни тўлдириш мумкин, аммо инсоннинг ишлашга муносабати, масъулияти ва ўрганиш истаги бошланғич босқичдаёқ муҳим.
Тажрибани дипломдан олдин қандай олиш мумкин?
Сўровномамизда ҳам бу фарқ кўринди: ўқиш даврида мутахассислиги бўйича ишлаган иштирокчилар орасида ҳозир ишлаётганлар улуши ишламаганларга нисбатан анча юқори.
Бу айнан эрта ишлаш кейинги бандликка сабаб бўлганини исботламайди. Аммо иш берувчиларнинг изоҳлари кичик амалий тажриба нима учун аҳамиятли эканини тушунишга ёрдам беради.
Биринчи тажриба қуйидагилардан бири бўлиши мумкин:
- стажировка;
- қисман ишлаш;
- фриланс;
- волонтёрлик;
- университет лойиҳаси;
- шахсий лойиҳа;
- хакатон ёки танлов.
- Айрим компаниялар бундай тажрибани ўзлари ҳам яратади.
Шунинг учун талабага «тажрибам йўқ» деган фикрда тўхтаб қолишдан кўра, бошқа савол фойдалироқ бўлиши мумкин: ўқиш даврида иш берувчига кўрсата оладиган қандай реал натижа ярата оламан?
Тадқиқот қандай ўтказилди?
Онлайн-сўровномада университетларнинг 307 нафар битирувчиси иштирок этди.
Саволлар иштирокчининг жорий ҳолатидан келиб чиқиб берилди. Иш ва ишга жойлашиш усуллари ҳақида ҳозирда ишлаётган 146 нафар респондент жавоб берди. Иш қидириш давомийлиги ва ишга жойлашишдаги тўсиқлар ҳақида ҳозирда иш қидираётган 89 нафар иштирокчи маълум қилди.
Иштирокчилар сўровномада ихтиёрий қатнашган. Танланма ёш, ҳудуд, мутахассислик ёки битирган йил бўйича вазнлантирилмаган. Шунинг учун сўровнома натижаларини барча битирувчилар учун умумий ҳолатни тўлиқ акс эттиради деб ҳисоблаб бўлмайди.
Сўровнома жавоблар ўртасидаги боғлиқликни кўрсатади, аммо сабабларни аниқламайди. Масалан, мутахассислиги бўйича иш тажрибасига эга иштирокчилар орасида бандликнинг юқорироқ экани айнан ўқиш даврида ишлагани уларнинг кейинги карерасини белгилаганини исботламайди.
