Бугунги ўзбек бокси дунёдаги энг яхшилардан. Бу спорт бўйича жаҳон чемпионати ва олимпиада ўйинларида Ўзбекистон асосий фаворитлар қаторида бўлади. Айниқса охирги ўн йилликда ўзбек бокси янги даражага кўтарилди, кўплаб спортчилар бир неча мартадан жаҳон чемпиони ва олимпия ўйинлари олтин медалларини қўлга киритди.
Собиқ Иттифоқ даврида эса кўплаб ўзбек спортчилари учун жаҳон чемпионати ёки олимпиадага бориш орзулигича қолиб кетар, чунки советлар бундай мусобақаларга ўзбекларни олиб кетиши амри маҳол эди. Айниқса битта йўлланма учун бир неча даъвогарлар курашган яккакураш турларида. Афсонавий Руфат Рисқиев ўз истеъдоди, матонати билан СССР давридаги бу стереотипни йўққа чиқариб, ўзбеклар орасида биринчи бўлиб жаҳон чемпионлигини қўлга киритади.
«Тошкент йўлбарси»
Руфат Рисқиев 1949 йилда Тошкент вилоятининг Оққўрғон туманида туғилган. Болалигида аввалига ўртоқлари билан акробатика тўгарагига борган, кўп ўтмай бокс тўгарагига ўтиб кетади.
«Тошкентнинг Навоий кўчасида турардик. Ўртоқларимга қўшилиб дарсдан кейин акробатика машғулотларига қатнаганман. Менга умуман ёқмаган бўлса-да, бир муддат шу спорт тури билан шуғулланганман. Кейин ўртоқларим боксга қатнашни бошлади, мен ҳам уларга қўшилдим. Кўп ўтмай ўртоқларим негадир машғулотга қатнамай қўйишди. Менинг ҳаётим эса бокс билан боғланди», деб эслайди ўша кунларни афсонавий спортчи.
Руфат ҳам Ўзбекистонда бокс оммалашишига катта ҳисса қўшган америкалик мураббий Сидней Жексоннинг шогирдларидан эди. Бўлажак жаҳон чемпиони катта боксчи бўлиб етишишида Борис Гранаткин, Алексей Баранов, Борис Гранаткин каби мураббийларнинг ҳам хизмати катта бўлган.
Руфат Рисқиев бир нечта халқаро мусобақада зафар қучгач, 1968 йилда уни СССР терма жамоаси сафига қабул қилишади. 1972 йилда спортчи иттифоқ биринчилигида барча рақибларини енгиб, чемпион бўлади. 1974 йилги СССР чемпионатида ҳам унга тенг келадиган топилмагач, Москвадагилар ўзбек йигитга ишонч билдириб, жаҳон чемпионатига олиб кетишади.
Кубада бўлиб ўтган мусобақада Руфат Рисқиев рақибларини бирин-кетин мағлубиятга учратиб, олтин медални қўлга киритади. Финалда руминиялик Алек Нестак билан қўли синган ҳолда жанг қилади ва матонат кўрсатиб, ғалаба қозонади. 1975 ва 1976 йилларда ўтказилган СССР чемпионатида ҳам ғолиб бўлади. Бунақаси иттифоқ бокси учун чинакам шов-шувли воқеа эди.
Жаҳон чемпионатидаги ғалабадан сўнг Руфат Рисқиевни «Тошкент йўлбарси» деб атай бошлашади. Бироқ икки йилдан сўнг, айни кучга тўлган даврида боксчилик фаолиятини якунлашга мажбур бўлади...
Монреалдаги мағлубият ва унутилган спортчи
Руфат Рисқиев учун навбатдаги катта мусобақа 1976 йилги Монреал олимпиадаси эди. Иттифоқ боксчиларидан фақат Руфат финалгача етиб боради. Чемпионлик жангида ўзбек йигитга америкалик Майкл Спинкс рақиб бўлади. СССР ва АҚШ атлетлари финалга чиқиши интригани кескин оширади. Руфатдан нима қилиб бўлса ҳам, америкалик боксчини енгишни талаби қилишади. Бироқ финалда америкалик боксчи ғолиб бўлади.
Монреалдаги мағлубиятдан кейин боксчини СССР терма жамоаси сафидан четлатишади. Уни кейинги йилларда бўлиб ўтган СССР чемпионатига ҳам қўйишмайди. Оқибатда айни кучга тўлган 27 ёшида катта спорт билан хайрлашишга мажбур бўлади.
Муҳаммад Али билан тарихий учрашув
1978 йил июн ойида афсонавий боксчи Муҳаммад Али СССРга келади. Ўн кунлик ташрифи доирасида Али Тошкент ва Самарқандга ҳам боради. Тошкентда бокс афсонасини кутиб олганлар орасида Руфат Рисқиев ҳам бор эди. Машҳур боксчи ҳаваскор боксчиларни танимас, шу сабабли ўзбек боксчисига эътибор бермайди.
Ўша куни Муҳаммад Алини Тошкентдаги бокс спорт клубига таклиф қилишади. Олдига Руфат Рисқиевни ўтказиб, уни ўзбеклар орасидан чиққан биринчи жаҳон чемпиони ва олимпиада кумуш медали совриндори деб таништиришади. Шунда Муҳаммад Али ҳазил тариқасида Руфат Рисқиевга бокс тушишни таклиф қилиб, зарбалар йўллай бошлайди. Ўзбек боксчиси ҳам унга жавоб қайтаради. Ўша пайтда бу беллашув кадрларга муҳрланган ва уни бутун дунё томоша қилган эди.
Бироқ бошқа манбаларда Муҳаммад Али Тошкентга етиб келган заҳоти кутиб олувчилар орасидан Руфат Рисқиевни қидиргани, ўзбек боксчиси уч кун давомида унга ҳамроҳлик қилгани ва охирида улар дўстона хайрлашгани ҳақида ёзилган.
Яна шараф топган боксчи
1991 йилда Ўзбекистон мустақил бўлгач Руфат Рисқиев яна эътиборга тушади ва мусобақаларда ҳакамлик қила бошлайди. 1997 йилда у WBA ҳакамлар секциясига қабул қилинади ва Марказий Осиёда профессионал бокснинг халқаро тоифадаги биринчи ҳакамига айланади.
Руфат Рисқиев мустақиллик йилларида “Ҳурмат белгиси”, “Буюк хизматлари учун”, “Эл-юрт ҳурмати” орденлари билан тақдирланган. 2020 йилда у “Дўстлик” орденига лойиқ кўрилган.
Руфат Рисқиев ўз вақтида кўплаб ёш боксчиларга сабоқ берган, улардан ўз маслаҳатларини аямаган. Жумладан, аввалига ҳаваскор боксда муваффақият қозониб, кейинчалик профессионал боксда жаҳон чемпиони бўлган Руслан Чагаев ҳам бир муддат ундан сабоқ олган.
2016 йилда Руфат Рисқиев жиддий синовни бошидан ўтказади. Шифокорлар унинг ўнг оёғини кесиб ташлашади ва собиқ боксчи ногиронлар аравачасига михланади. Кейинги йилларда Халқаро бокс ассоциацияси Руфат Рисқиевни бирмунча қўллаб-қувватлади. Унинг раҳбари собиқ боксчига автомобил совға қилади. Шунингдек, ташкилот Руфат Рисқиевга умрбод ҳар ой 1 000 АҚШ доллари миқдорида моддий ёрдам тўлаб беришга қарор қилади.
Сўнгги сўз ўрнида
Гарчи бугун ўзбек боксчилари орасида бир неча мартадан жаҳон чемпиони ва олимпиада ўйинлари ғолиблигини қўлга киритган боксчилар бўлса-да, Руфат Рисқиев номи ҳақли тарзда барчадан баландда тилга олинади. Чунки у биринчи эди. Жуда қийин сиёсий даврда Москвадагилар ўзини тан олишга мажбур қила олган ўзбекнинг чинакам йўлбарси эди. Унинг чемпионлигини шунчаки спортда қўлга киритилган оддий натижа деб қабул қилиш адолатдан бўлмайди. Бу мустамлака даврида жасур миллатнинг жасур ўғлони қўлга киритган ғалаба, бутун миллат ғалабаси эди. 1974 йил Руфат Рисқиев қўлга киритган жаҳон чемпионлигининг баҳоси йўқ. Бугун ўзбек бокси дунёда тенгсиз бўлишига бу афсона катта ҳисса қўшган. Доим қалбимиздасиз, «Тошкент йўлбарси».
