Россияда хавфсизлик бўйича янги тартиб: ўзбек бизнеси учун ҳуқуқий жиҳатлар

Демак, Россия бозоридаги логистика, ишлаб чиқариш ёки инфратузилмага оид ўзгаришлар фақат у ерда фаолият юритаётган битта корхонанинг муаммоси бўлиб қолмайди. Улар Ўзбекистондаги ишлаб чиқарувчи, экспортчи, логистика компанияси ва охир-оқибат истеъмолчигача етиб борадиган занжирга ҳам таъсир қилиши мумкин.

Россияда ўзбек бизнеслари қанча?

Очиқ маълумотларга кўра, Россияда Ўзбекистон капитали иштирокидаги 700 га яқин компания фаолият юритмоқда.

Уларнинг барчасини “критик инфратузилма субъекти” деб аташ тўғри эмас. Улар орасида савдо, хизмат кўрсатиш, ишлаб чиқариш, логистика ва бошқа йўналишларда фаолият юритаётган бизнеслар мавжуд.

Фармон эса компаниянинг Ўзбекистонга ёки Россияга тегишлилигидан кўра, унинг қандай объект билан боғлиқлиги ва ушбу объектнинг критик инфратузилма сифатидаги мақомига эътибор қаратади. Ҳужжатда критик инфратузилма объектлари қаторида ёқилғи-энергетика ва саноат объектлари, алоқа, коммунал ва энергетика объектлари, транспорт ва логистика инфратузилмаси, жумладан транспорт-логистика комплекслари, шунингдек аҳолининг ҳаёт фаолиятини таъминлашга хизмат қилувчи объектлар ва бошқа тоифалар санаб ўтилган.

Шу сабабли 700 га яқин компаниянинг айнан қанчаси янги тартиб доирасига тушишини ҳозирча аниқ айтиш қийин.

Аммо реал мисоллар бор.

Ўзбек капитали Россияда аллақачон логистика инфратузилмасига кириб борган. Масалан, 2024 йилда Россия иқтисодий ривожланиш вазири ўринбосари Дмитрий Вольвач Бошқирдистонда Ўзбекистон капитали иштирокида йирик улгуржи-тақсимот маркази қурилаётганини маълум қилган. Лойиҳанинг майдони 20 гектар, инвестиция ҳажми эса 2 миллиард рублдан ортиқ деб кўрсатилган. Марказ қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сақлаш, қайта ишлаш ва реализация қилиш учун мўлжалланган.

Худди шу маълумотда Омск вилоятида Ўзбекистон компанияси 8 гектарлик улгуржи-тақсимот маркази, шу жумладан вақтинча сақлаш омборини қураётгани ҳам қайд этилган.

Путиннинг юқоридаги фармонига қайтсак, унда транспорт ва логистика инфратузилмаси – критик инфратузилма объектлари қаторида бевосита кўрсатилган. Шу сабабли, бундай объектларга эгалик қилувчи ёки уларни бошқарувчи ўзбек компаниялари янги ҳуқуқий режимни оддий савдо ёки хизмат кўрсатиш бизнесига қараганда синчиклаброқ ўрганишига тўғри келади.

Бундан ташқари, 2026 йил 5 июн куни Санкт-Петербург халқаро иқтисодий форумида президент Путин Ўзбекистон товарларининг Wildberries орқали савдоси ҳақида гапирган эди. Унинг айтишича, 2023 йилда Wildberries орқали ўзбек товарларининг айланмаси 418 миллион доллар бўлган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич қарийб 1,5 миллиард долларга етган. 2026 йил учун эса 2 миллиард доллардан ошиши прогноз қилинган. Икки йил ичида қарийб уч ярим баравар ўсиш – Россия бозорининг Ўзбекистон ишлаб чиқарувчилари учун қанчалик муҳимлигини кўрсатади.

Лекин ушбу фармон билан назарда тутилган янги қоидалар Ўзбекистон улуши бўлган барча компанияларга тааллуқлими? Йўқ. Бу – энг муҳим нуқта.

Оддий ресторан, кийим-кечак дўкони, консалтинг компанияси ёки кичик савдо фирмаси Россияда фаолият юритгани учунгина янги фармон асосида вақтинчалик бошқарувга тушиб қолмайди. Фармоннинг қўлланиши учун критик инфратузилма объекти ва хавфсизлик билан боғлиқ тегишли ҳуқуқий асос мавжуд бўлиши керак.

Тўғрироқ хулоса шуки, рўйхатдаги транспорт, логистика, саноат, энергетика ёки бошқа критик инфратузилма объектларига эга ёки уларни бошқарадиган бизнеслар янги ҳуқуқий режимга алоҳида эътибор қаратиш керак.

Айниқса, йирик омборлар, тақсимот марказлари, транспорт терминаллари ва ишлаб чиқариш объектлари алоҳида ҳуқуқий риск профилига эга бўлиши мумкин.

Фармондаги энг муҳим саволлардан бири – рўйхат қанчалик аниқ?

Бу масалада фармоннинг яна бир жиҳати эътиборни тортади. Ҳужжатда критик инфратузилма объектларининг бир нечта тоифаси аниқ санаб ўтилган. Бироқ, рўйхат шу билан тугамайди. Унда Россия Федерацияси хавфсизлиги, иқтисодий барқарорлиги ва аҳолининг ҳаёт фаолиятини таъминлаш учун алоҳида муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа объектлар ҳам назарда тутилган.

Ҳуқуқий нуқтаи назардан, айнан шу “бошқа объектлар” тушунчаси саволлар туғдириши мумкин.

Чунки, транспорт, логистика ёки саноат объектларининг айримлари рўйхатда бевосита кўрсатилган бўлса, “бошқа объектлар” категорияси орқали қамров доираси анча кенгайиши эҳтимоли пайдо бўлади.

Бу эса бизнес учун олдиндан ҳуқуқий аниқликни таъминлаш масаласини қийинлаштиради.

Масалан, йирик омбор ёки тақсимот маркази ўз-ўзидан критик объект ҳисобланадими? Ёки бунинг учун унинг давлат хавфсизлиги ёки иқтисодий барқарорлик учун алоҳида аҳамияти тегишли тартибда аниқланиши керакми?

Худди шунингдек, саноат корхонаси фармондаги “саноат объектлари” категориясига кириши учун қандай мезонлар қўлланади? Логистика компаниясининг ҳар қандай омбори транспорт-логистика инфратузилмаси ҳисобланадими ёки фақат маълум мақомдаги объектларгина ушбу тоифага кирадими?

Фармоннинг ўзи бу саволларнинг барчасига батафсил жавоб бермайди.

Шунинг учун унинг амалий қўлланишида объектни критик инфратузилма сифатида квалификация қилиш мезонлари алоҳида аҳамият касб этади.

Бу, айниқса, Россияда фаолият юритаётган хорижий капитал иштирокидаги бизнеслар учун муҳим. Чунки, компания ўз фаолиятининг ҳуқуқий рискини баҳолаш учун нафақат умумий қонунчиликни, балки конкрет объектининг ҳуқуқий мақомини ҳам билиши керак.

Ҳумоюнмирзо Эшбоев,
Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университети
халқаро ҳуқуқ кафедраси ўқитувчиси