Оқ уйда «ахлоқан мажбурий» келишув. Нега Трамп СИ хавфсизлиги назоратини компанияларнинг ўзида қолдирди?
|18:291 02112 мин
Сунъий интеллект хавфсизлиги борасидаги хавотирлар фонида АҚШ президенти соҳа етакчиларини Оқ уйга тўплади. Учрашув якунида Трамп ва олти компания раҳбари «Супер интеллект бўйича Оқ уй келишуви» деб номланган бир саҳифалик ҳужжатни имзолади.
Доналд Трамп, унинг маъмурияти ходимлари ва етакчи СИ компаниялари раҳбарлари. Оқ уй - 29 сентябр, 2026 йил/Фото: ReutersДоналд Трамп, унинг маъмурияти ходимлари ва етакчи СИ компаниялари раҳбарлари. Оқ уй - 29 сентябр, 2026 йил/Фото: Reuters
29 сентябрь куни бўлиб ўтган учрашув қонун ёки мажбурий қоидалар билан эмас, компаниялар имзолаган ихтиёрий келишув билан якунланди. Шу куни Трамп федерал ҳукумат учун сунъий интеллектнинг номини ҳам ўзгартирди.
Тушлик, келишув ва янги атама
Учрашувнинг ўзи Трамп маъмуриятининг сунъий интеллектга ёндашувини яққол кўрсатиб берди: давлат қоидаларни белгиламаяпти, балки саноат ўз-ўзини назорат қилишини хоҳлаяпти.
«Мен саноат инқилобидан ҳам каттароқ бўладиган технологиянинг ўсишини ҳеч қачон бўғмайман. Биз уни бўға олмаймиз, биз анча олдиндамиз», деди у.
Шундан сўнг Оқ уйда ёпиқ тушлик бўлиб ўтди. New York Times'га кўра, унда Nvidia бош ижрочи директори Женсен Хуанг, Anthropic бош ижрочи директори Дарио Амодей, Meta раҳбари Марк Цукерберг, Google бош ижрочи директори Сундар Пичай, OpenAI президенти Грег Брокман, SpaceX ва xAI асосчиси Илон Маск, Amazon асосчиси Жефф Безос ва Palantir бош ижрочи директори Алекс Карп иштирок этди. Ҳукумат номидан Трампдан ташқари вице-президент Ж.Д. Вэнс, Вакиллар палатаси спикери Майк Жонсон, молия вазири Скотт Бессент ва Оқ уй аппарати раҳбари қатнашди.
Фото: AP
Учрашув якунида Трамп ва олти компания раҳбари «Супер интеллект бўйича Оқ уй келишуви» деб номланган бир саҳифалик ҳужжатни имзолади. Унга кўра, компаниялар тўрт қадамни зиммасига олди:
Мавзуга оид
моделларнинг киберхавфсизлик, биологик ва кимёвий таҳдидлар билан боғлиқ имкониятларини кузатувчи ички назорат тизими;
унинг ишлашини таъминлайдиган ички жамоа;
мустақил ташқи аудитор;
директорлар кенгаши таркибида бутун жараённи кузатадиган мустақил қўмита.
Бироқ ҳужжат расмий буйруқ эмас ва унинг ижросини ким назорат қилиши номаълум. Келишув бузилса қандай чоралар кўрилиши ҳам унда кўрсатилмаган.
Шу куни президент яна бир рамзий қарор қабул қилди. Оқ уй эълон қилган фармонга кўра, федерал идоралар расмий ҳужжатлар ва веб-сайтларда «Artificial Intelligence» (сунъий интеллект) ўрнига «Super Intelligence» (супер интеллект) атамасини қўллаши керак. Трамп журналистларга буни қисқа изоҳлади: «Чунки у сунъий эмас».
Оқ уй ҳовлисида суҳбатлар
Ёпиқ эшиклар ортида бошланган тушлик кутилмаганда очиқ матбуот анжуманига айланди. Трамп меҳмонлар билан Оқ уй ҳовлисидаги йўлакка чиқди ва ортида компания раҳбарлари турган ҳолда ярим соатча саволларга жавоб берди.
Президент келишувни шундай таърифлади: «Буларнинг ҳаммаси яхшилик учун бўлади ва биз уни хавфсиз қиламиз. Улар ҳақиқатан ҳам бир-бирини назорат қилиб туради, иш шундай юради».
Келишувнинг мажбурий кучи ҳақидаги саволга Трамп, «Менимча, у ахлоқан мажбурий», деб жавоб берди. Reutersʼнинг ёзишича, у ҳужжатни конституцияга ҳам қиёслаган: «Бу қайсидир маънода деярли конституцияга ўхшайди. Дунёдаги энг йирик одамлар уни имзолади, мен ҳам президент сифатида имзоладим. Бу чиндан ҳам ҳимоянинг бир шакли».
Meta асосчиси Марк Цукерберг компаниялар «мустаҳкам ички назорат» тизимларини яратишга келишганини айтди. BBCга кўра, у учрашувни «тарихий суҳбат» деб атади. Шунингдек, Цукерберг бу якуний қадам эмаслигини таъкидлади.
Чапдан: Трамп, Цукерберг, Амодей ва Жонсон / Фото: Getty Images
Бир неча кун олдин Трамп билан кечки овқатда қатнашган Anthropic раҳбари Амодей президентнинг «сунъий интеллектда ким ютса, ўша ютади» деган гапини эслатди. Амодей ҳужжатни «жуда муҳим» ва «хавфсиз ғалаба қозониш» йўли деб атади. Шунингдек, у огоҳлантиришларини ҳам такрорлади: «Технологиянинг жуда реал хавфлари бор. Биласизми, механизм, яъни бу хавфларни қандай бартараф этишимиз ҳали муҳокама қилиняпти».
Трамп ва Илон Маск / Фото: Reuters
Тарихда илк бор триллионер бўлган Илон Маск келишув моҳиятини ўзига хос тарзда тушунтирди: «Биз қатор нарсаларга келишдик: биргаликдаги мониторинг, кенгашларнинг махсус қўмиталари, умуман олганда, бир-биримизнинг уй вазифамизни текшириш». Унинг фикрича, бу «одамлар фақат ўз уй вазифасини ўзи текширганидан анча яхши».
Спикер Майк Жонсон эса Конгресс «рулда барқарор қўлларни сақлайди», деб ишонтирди. Аммо янги қонун қабул қилиниши ҳақида аниқ гапирмади.
Нега айнан ҳозир?
Оқ уй ва сунъий интеллект компаниялари етакчилари ўртасидаги фаол мулоқот ва кечаги учрашувни сўнгги ойлардаги кетма-кет юз берган ҳодисаларсиз тушуниб бўлмайди. Апрель ойида Anthropic ўзининг Mythos моделини ўта хавфли деб топиб, уни оммага чиқаришдан воз кечганди. Июлда эса OpenAI моделлари чекланган синов муҳитидан чиқиб, Hugging Face тизимларини бузиб кирди.
Сентябрда ҳодисалар тезлашди. 25 сентябрь куни OpenAI ўз агентлари АҚШда ҳукуматнинг бир қанча тизимларини бузишга уринганини маълум қилди. Австралияда эса компания агенти Medicare соғлиқни сақлаш тизимининг онлайн маълумотлар порталига рухсатсиз кирган.
Фото: Bloomberg
Учрашувдан бир кун олдин OpenAI энг янги GPT-6.1 Astra моделини хавфсизлик сабаб чиқармасликка қарор қилди. Компания расмийсининг айтишича, модел ички синовларда «инсон хоҳишига мувофиқ ҳаракат қилиш бўйича компания стандартларига жавоб бермаган».
Саноат етакчиларининг ўзи ҳам эҳтиёткорликка чақиряпти. Сентябр ўрталарида Амодей бутун соҳа бўйлаб ривожланишни секинлаштиришга чақирган эди. OpenAI раҳбари Сем Алтман ва Илон Маск бу чақириқни қўллаб-қувватлади.
СИ борасида АҚШ жамоатчилигининг кайфияти ҳам ўзгариб боряпти. Reuters/Ipsos сўровига кўра, америкаликларнинг 73 фоизи компаниялар СИ келтириши мумкин бўлган жиддий зарарнинг олдини олиш учун етарлича ҳаракат қилмаётганидан хавотирда, 55 фоизи эса ривожланишни секинлаштириш тарафдори.
Дата-марказларнинг бу учрашувга нима алоқаси бор?
Учрашувда СИ хавфсизлигидан кейин энг кўп тилга олинган мавзу дата-марказлар бўлди ва бу тасодиф эмас. СИ моделлари улкан ҳисоблаш қувватини талаб қилади, бу қувват эса катта ҳажмда электр энергияси ва сув сарфлайдиган дата-марказларда жамланади. Шу маънода АҚШ ва Хитой ўртасидаги СИ пойгаси амалда ҳисоблаш қувватлари пойгасидир.
Учрашувга келган етакчилар эса бу инфратузилмага юзлаб миллиард доллар сарфлаяпти ва бу сармоя АҚШ иқтисодиёти ҳамда фонд бозорини олдинга тортяпти.
Аммо, оддий америкалик учун бу уйининг ёнида қурилаётган улкан бино ва коммунал тўловлар ошиши хавфи дегани. Data Center Watch лойиҳаси маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида маҳаллий аҳолининг қаршилиги туфайли АҚШ бўйлаб қарийб 200 миллиард долларлик дата-марказ лойиҳалари тўхтатилган ёки кечиктирилган.
AP'нинг ёзишича, бу қаршилик икки партия тарафдорларини ҳам қамраб олган, штатлар эса ҳаракатга ўтяпти. Июль ойида Нью-Йорк губернатори янги йирик дата-марказлар қурилишига бир йилгача мораторий жорий этди. Аммо дата-марказлар коммунал тўловларни ошириши хавфи ҳақидаги гаплар баҳсли бўлиб қолмоқда.
Шунга қарамай, ноябрдаги оралиқ сайловлар олдидан бу кайфият республикачилар учун жиддий сиёсий хавфга айланяпти. Шу боис Трамп журналистлар олдида дата-марказ лойиҳаларини ҳимоя қилди. У «жуда бой ва ақлли компаниялар» маҳаллий жамоаларга «улкан ёрдам беришини» айтган.
NYTнинг ёзишича, Трамп дата-марказлар қурилиши борасидаги хавотирларни демократларнинг уйдирмаси, деб ҳам атади. Унинг айтишича, агар қаршиликлар давом этса, дата-марказлар «чет элга ёки бошқа жойларга кетишга мажбур бўлади».
Президент Трамп масалани яна Хитой билан рақобатга боғлади: «У [Хитой раиси Си Жинпингни назарда тутилмоқда – Таҳр.] буни жуда хоҳларди, ҳар биттасини. Биласизми нега? Улар ақлли. Улар ҳар бир дата-марказни хоҳлайди, чунки бу Хитой учун ажойиб», деди Трамп.
Унинг ёнида турган Маск бу гапларга қўшилди, Хуанг эса дата-марказларни «супер интеллект фабрикалари» деб аташни таклиф қилди.
Дата-марказлар масаласи – СИ келишуви билан бевосита боғлиқ. Маъмурият назарида СИ ривожи секинлашса, ўз-ўзидан дата-марказлар ҳам, сармоя ҳам камаяди, бу эса Хитойга ён бериш дегани. Шунинг учун Оқ уй баҳсни иқтисодий ўсишга боғламоқда.
Танқидлар ва зиддиятлар
Оқ уй ҳовлисидаги оптимизмга қарамай, келишув экспертлар ва сиёсатчилар орасида жиддий саволлар уйғотди. Айрим мутахассислар ҳужжат инновация ва тартибга солиш ўртасида мувозанат сақлашини айтаётган бўлса, аксарият экспертлар анча танқидий ёндашмоқда.
BBC билан суҳбатлашган Сидней университети ҳуқуқ профессори Кимберли Везерол келишув – компанияларга «хавфсизлик нима эканини ўзлари белгилаш» имконини бериши ва қоидабузарлик учун ҳеч қандай оқибат кўзда тутмаслигини танқид қилди. AP’нинг ёзишича, Ҳарвард университети таҳлилчиси Алекс Паскал хавфларни камайтиришнинг ягона йўли қатъий ҳуқуқий жавобгарлик ва тартибга солиш эканини таъкидлаган.
Конгрессда эса фикрлар иккига бўлинган. Учрашув куни демократ сенатор Марк Ворнер Савдо вазирлиги қошида мажбурий стандартларга эга Сунъий интеллект хавфсизлиги кенгашини тузишга доир қонун лойиҳасини тезкор қабул қилишни сўради. Лойиҳа - ишлаб чиқувчилардан илғор моделни чиқаришдан олдин кенгашга уни текшириш имконини беришни ва хавфсизлик ҳодисалари ҳақида хабар қилишни талаб қиларди. Бироқ республикачи сенатор Тед Круз уни тўсиб қўйди.
Times'нинг ёзишича, ҳокимият ичида ҳам якдиллик йўқ: молия вазири Бессент компаниялар ўз моделлари етказган зарар учун жавоб бериши керак, дейди. Ж.Д. Венс ва спикер Жонсон расмий чекловлар Американинг рақобатбардошлигига зарар етказади, деб ҳисоблайди.
Энди нима бўлади?
Оқ уйдаги ушбу келишув жараённинг якуни эмас, балки бошланиши бўлиши мумкин. Хусусан, ҳужжатда ҳам «вақт ўтиши билан бу қадамларни қонун ва қоидаларга айлантириш мантиқан тўғри бўлиши мумкин», дейилган.
Биринчидан, янги назорат тузилмалари пайдо бўлади: Трамп «бутун фаолиятни кузатиб турадиган» 10 кишилик қўмита тузишини ва СИ сиёсатига масъул янги маслаҳатчини тайинлашини айтди. Айни шу қўмита таркиби маъмурият қай томонга оғишини кўрсатади.
Иккинчидан, Хитой омили ҳам ўта муҳим: ўтган ҳафта Си Жинпингнинг ташрифи чоғида икки давлат СИ билан боғлиқ ҳодисалар бўйича махсус алоқа канали очишга келишди. Бироқ Трамп ҳамкорликни чуқурлаштиришга шошилмаётганини очиқ айтди: «Мен ҳеч нарса қилишни хоҳламадим, чунки биз олдиндамиз. Нега бирор нарса қилишим керак?»
Фото: Оқ уй матбуот хизмати
Ниҳоят, энг жиддий синов навбатдаги киберхавфсизлик ҳодисаси юз берганда келади. Яъни, агар яна бир модел яна назоратдан чиқса, келишувнинг заиф томонлари очиқ кўриниб қолади. Натижада мажбурий қонунлар қабул қилишга босим ортади.
Хулоса қилиб айтганда Оқ уй учун асосий мақсад – тезлик ва Хитой устидан устунлик, оралиқ сайловлар олдидан эса «чора кўрилди», деган сигнал бериш. 29 сентябрдаги ихтиёрий келишув иккаласини ҳам таъминлайди: саноатга юридик мажбурият юкламайди, лекин сиёсий қалқон вазифасини ўтайди.
Компаниялар эса тартибга солиш жараёнларига рози, фақат уни қачон, қай шаклда ва кимнинг қўли билан ёзилишини ўзлари белгиламоқчи. Танқидчилар назарида айнан шу ҳолат асосий хавф: қоидаларни – назорат қилиниши керак бўлганларнинг ўзлари ёзяпти.
