Ҳиндистонда яна норозилик намойишлари тўлқини авж олди. Ушбу намойишларнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи эса «Суварaклар халқ партияси» (CJP) бўлиб турибди. Жорий йил ёзида таълим вазирини истеъфога чиқаришга эришган «суварaклар» энди сайлов комиссияси раҳбарининг истеъфосини талаб қилишмоқда.
Фото: Manish Swarup/APФото: Manish Swarup/AP
Янги намойишлар, янги талаб
Ўтган ҳафта охиридан бери Ню-Деҳлида давом этаётган «Суварaклар халқ партияси» (CJP) ёшлар ҳаракатининг намойишлари ҳал қилувчи паллага кирди. Ушбу намойишларни бостириш учун Ҳиндистон пойтахтига 35 минг нафар полициячи сафарбар этилган.
Янги намойишлар Indian Express газетасида сайлов комиссияси раҳбарининг икки ўринбосари сайловчилар рўйхатидаги ўзгаришлар, рўйхатдан ўтказиш тартиблари ва рақамли тизимлар юзасидан қатор хавотирлар билдиргани ҳақида хабар чоп этилганидан кейин бошланди.
Ўтган йилдан буён амалга оширилаётган ўзгартиришлар натижасида сайловчилар рўйхатидан 130 миллиондан ортиқ исм чиқариб ташланган. Бу Япония аҳолиси сонидан ҳам кўп. Рўйхатдан чиқарилганлар орасида 28 миллион нафар вафот этган, 63 миллион нафар бошқа жойга кўчиб кетган ва 30 миллион нафар манзилини аниқлашнинг имкони бўлмаган шахслар бор.
Мухолифат партиялари ушбу ўзгаришлар мусулмонлар ва бошқа озчилик гуруҳларига номутаносиб даражада таъсир кўрсатаётганини даъво қилмоқда. Уларнинг фикрича, бу гуруҳлар ҳинд миллатчилигини қўллаб-қувватловчи ҳукмрон партияга овоз бериш эҳтимоли камроқ.
Сайлов комиссияси ва мамлакатда ҳукмрон бўлган «Бҳаратия Жаната Парти» бу айбловларни рад этмоқда. Сайлов комиссияси ва унинг раҳбари Гянeш Кумарга қарши кутилмаганда бошланган ҳужум Нарендра Модининг 2024 йилги сайловлардаги ғалабаси қонунийлигини шубҳа остига қўйишга қаратилгани айтилмоқда. Шу фонда Ҳиндистон ҳукмрон партияси вакиллари октябр ойидаги намойишларда «хорижий из» мавжудлиги ҳақида гапира бошлади.
Сўнгги умумхалқ сайловлари натижаларига кўра, «Бҳаратия Жаната Парти» парламентдаги кўпчилик ўрнини сақлаб қолган, 2014 йилдан буён ҳокимият тепасида бўлган бош вазир Нарендра Моди эса янги муддатга қайта сайланганди.
Сайлов комиссияси раҳбарига қарши кампанияни бир неча ой аввал таълим вазири Дҳармендра Прадҳанни истеъфога чиқаришга эришган «Суварaклар халқ партияси» ҳаракати бошлаб берди.
«Суварaклар»нинг талабини илк бор «Ҳиндистон миллий конгресси» партияси ва унинг етакчиси Раҳул Ганди бошчилик қиладиган INDIA мухолифат алянси очиқчасига қўллаб-қувватлади.
Мавзуга оид
India Today телеканалининг 12 октябрдаги хабарига кўра, Ҳиндистон парламентидаги мухолифат олий суд раиси Суря Кантга сайлов комиссияси раҳбарини лавозимидан четлатиш талаби баён этилган меморандумни топшириш учун Олий суд биносига юриш уюштиришни режалаштирган.
Фото: REUTERS/Bhawika Chhabra
Аввалроқ Ҳиндистон Ички ишлар вазирлиги тавсиясига биноан Ню-Деҳли полиция бошқармаси кўча намойишларини ўтказишга чекловлар киритган, жумладан, марказий Жантар-Мантар майдонида митинглар ва юришлар ўтказишни тақиқлаганди. Жантар-Мантар кўп йиллардан буён Ҳиндистон пойтахтида сиёсий намойишлар, норозилик акциялари ҳамда мухолифат ва фаоллар томонидан ташкил этиладиган ижтимоий кампаниялар учун рамзий маскан ҳисобланади. Полиция Жантар-Мантар ўрнига Ню-Деҳлининг ушбу майдондан 3 километрдан 21 километргача узоқликда жойлашган учта турли ҳудудида акциялар ўтказишга рухсат берган. Ўтган ҳафта охиридан бошлаб Ню-Деҳлидаги кўплаб кўчалар транспорт ҳаракати учун ёпилди, полиция блокпостлари ўрнатилди, интернет чекланди ва 45 та метро бекати ёпилди.
Чеклов чоралари 10 октябр куни ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг рухсатсиз намойишларни тўхтатишга уринишлари тартибсиз кўча тўқнашувларига олиб келганидан кейин жорий этилди. Тўқнашувлар оқибатида икки нафар полициячи ва бир неча намойишчи жароҳатланди. Ўтган ҳафтадаги тартибсизликлар сабабли шаҳарнинг турли ҳудудларида 5 мингга яқин киши ҳибсга олинди.
10 октябр куни сайлов комиссияси раҳбарини лавозимидан четлатиш кампаниясига шахсан бошчилик қилиш учун Мумбайдан пойтахтга учиб келган «Суварaклар халқ партияси» етакчиси Абҳижит Дипке, ҳамраис Ашутуш Ранка ва партия бош вакили Саурав Дас ҳибсга олингани хабар қилинди.
Дипке ҳибсга олинганидан сўнг унинг ўрнини эгаллаган Ажинкя Шинде партия раҳбарларининг қамоққа олиниши уларни чўчитолмаслигини айтди.
«Биз бу диктаторлик ҳукуматига чек қўямиз», — деди у.
«Суварaклар ҳаракати» тарихи
Қизиғи шундаки, намойишларга бошчилик қилган «Суварaклар халқ партияси» дастлаб пародия лойиҳаси сифатида ташкил этилган. Бу 2026 йил 15 май куни Ҳиндистон олий суди раиси Суря Кант суд мажлисларидан бирида сиёсий фаоллик билан шуғулланувчи ишсиз ёшларни «текинхўрлар» ва «суварaклар» деб атаганидан кейин юз берди.
Бостон университети битирувчиси, 30 ёшли сиёсий технолог Абҳижит Дипке бу гапга эътибор қаратди. У X ижтимоий тармоғидаги постида «Агар барча суварaклар бирлашса, нима бўлади?» деган саволни ўртага ташлади.
Пост яшин тезлигида тарқалиб, минглаб изоҳлар тўплади. Дипке дўстлари билан биргаликда сунъий интеллект ёрдамида икки соат ичида судянинг ҳақоратомуз таърифига жавобан ёшларни бирлаштиришга қаратилган ҳазиломуз ҳаракат - «Суварaклар халқ партияси» (Cockroach Janta Party, CJP) сайтини яратди.
«Партия» номи ҳукмрон «Бхаратия Жаната Парти» (Bharatiya Janata Party, BJP) номига ишора бўлса, ушбу «дунёвий, социалистик, демократик ва дангаса» ёшлар сиёсий фронти шиоридаги дастлабки учта сўз Ҳиндистон конституциясининг муқаддимасига ишора эди. Ҳаракатга «аъзо бўлиш» шартлари сифатида ишсизлик, бефарқлик, интернетда доимий фаол бўлиш ва «профессионал даражада нолиш» қобилияти белгиланганди.
Фото: Anushree Fadnavis / Reuters
Ҳазил тариқасида бошланган ҳаракат жуда тез суръатларда тарафдорлар тўплай бошлади. 21 май куни CJP’нинг Instagram’даги обуначилари сони 10 миллиондан ошди, ҳукмрон BJP’нинг обуначилари сони эса 8,7 миллион нафарни ташкил этарди. Икки ой ичида ҳаракатнинг ижтимоий тармоқлардаги саҳифалари бир неча бор блокланди: 21 май куни X тармоғидаги аккаунти, 23 май куни веб-сайти, 22 июл куни эса кенг кўламли намойишлар фонида Instagram саҳифаси ўчириб ташланди. Бироқ саҳифа кўп ўтмай қайта тикланди.
Шундан сўнг судя Кант ўз позициясини аниқлаштиришга уриниб, фақат сохта диплом сотиб олиш орқали юридик соҳага кириб келган шахсларни назарда тутганини айтди. Аммо энди норозилик тўлқинини тўхтатиб бўлмасди. 6 июн куни Ню-Деҳлида имтиҳон саволлари сизиб чиқиши билан боғлиқ можаро авж олган бир пайтда АҚШдан қайтган Дипке раҳбарлигида CJP’нинг биринчи митинги бўлиб ўтди. 11 июн куни у The Week нашрига берган интервюсида ҳаракатга бир миллионга яқин киши аъзо бўлгани, 45 мингга яқин киши эса кўнгилли бўлиш истагини билдирганини маълум қилди.
«Юз минглаб ёшлар узоқ йиллар давомида илк бор умидни ҳис қилдилар... Ёш авлод орасида чуқур норозилик кайфияти кенг тарқалган эди ва улар CJP’ни ўзгаришлар учун имконият сифатида қабул қилишди», деди Дипке.
Илк ғалаба
Норозилик намойишларига тиббиёт олийгоҳларига кириш учун ўтказиладиган миллий имтиҳон — NEET-UG саволларининг сизиб чиқиши сабаб бўлди. 2026 йил 3 май куни 2,2 миллиондан ортиқ абитуриент тиббиёт коллежларидаги 118 мингтага яқин ўрин учун имтиҳон топширди. Имтиҳон махсус хавфсизлик чораларига риоя қилинган ҳолда ўтказилди. Имтиҳон материаллари GPS кузатуви орқали ташилди, биометрик текширув, сунъий интеллект ёрдамида видеокузатув ва имтиҳон марказларида 5G алоқасини тўсувчи қурилмалардан фойдаланилди.
Бироқ орадан тўққиз кун ўтиб, 12 май куни Миллий тест агентлиги имтиҳон натижаларини бекор қилди. Тергов жараёнида имтиҳондан икки кун олдин WhatsApp ва Telegram тармоқларида тестларнинг қўлёзма шаклидаги «синов варианти» тарқалгани аниқланди. Ундаги саволларнинг аксарияти — 180 та саволдан тахминан 140 таси ҳақиқий имтиҳон саволларига мос келганди. Имтиҳонни қайта топшириш 21 июнга белгиланди.
Ҳиндистонда тиббиёт олийгоҳида ўқиш кўплаб абитуриентлар учун ижтимоий мавқени ўзгартиришнинг ягона имконияти ҳисобланади. India Today нашрининг қайд этишича, имтиҳонга тайёргарлик кўришга тўрт-беш йил вақт кетади, абитуриентларнинг оилалари эса тайёрлов курсларига катта маблағ сарфлайди ва кўпинча бошқа шаҳарларга кўчиб ўтишга мажбур бўлади. Имтиҳон натижалари бекор қилинганидан кейин яна қайтадан тайёргарлик кўриш ва имтиҳон топшириш кераклигини эшитиб кучли руҳий босимга бардош бера олмаган 12 нафар абитуриент ўз жонига қасд қилгани маълум бўлди.
NEET-UG билан боғлиқ воқеа бундай ҳолатларнинг биринчиси эмасди. 2024 йилда ҳам шунга ўхшаш можаро юз берган, бироқ ўшанда имтиҳон натижалари бекор қилинмаганди. Indian Express нашри ҳисоб-китобларига кўра, 2002 йилдан 2025 йилгача Ҳиндистонда имтиҳон материаллари сизиб чиқиши билан боғлиқ 45 тага яқин ҳолат қайд этилган, бироқ улар билан боғлиқ ишлар бўйича фақат иккита ҳолатда айблов ҳукми чиқарилган.
Фото: REUTERS/Adnan Abidi
Оммавий норозиликлар намойишларга айланди. Намойишлар ташкилотчиси эса «Суварaклар халқ партияси» бўлди. 28 июн куни машҳур экофаол ва мухолифат вакили Сонам Вангчук ҳам акцияга қўшилди. У намойишчиларга ҳамжиҳатлик белгиси сифатида очлик эълон қилди.
CJP ҳукуматга учта асосий талабни илгари сурди: таълим вазирининг зудлик билан истеъфога чиқиши, ҳалок бўлган абитуриентларнинг оилаларига товон пули тўланиши ва намойиш иштирокчиларини жиноий таъқиб қилишдан воз кечиш, жумладан, аввал қўзғатилган ишларни тугатиш.
25 июл куни полиция намойишчиларни тарқатиш учун кўздан ёш оқизувчи газ қўллаётган пайтда таълим вазири Дҳармендра Прадҳан истеъфога чиққани ҳақидаги хабар Жантар-Мантар майдонидаги намойишчилар лагерига етиб борди.
CJP бу воқеага қисқа пост билан муносабат билдирди:
«Суварaклар ғалаба қозонди. Демократия ғалаба қозонди».
«Сувараклар”нинг келажаги қандай?
Oxford Economics етакчи иқтисодчиси Александра Герман Прасанинг таъкидлашича, намойишларга имтиҳон билан боғлиқ вазият туртки берган бўлса-да, улар Ҳиндистондаги маълумотли ёшларни иш билан таъминлаш борасида анча чуқур муаммо мавжудлигини очиб берди.
Азим Премжи университетининг ҳисоботида қайд этилишича, меҳнат бозорига ҳар йили 5 миллион нафар атрофида янги олий маълумотли битирувчи кириб келади. Бироқ иқтисодиёт улар учун 2,8 миллионга яқин иш ўрни таклиф қилади. Натижада 20–29 ёшли ишсизлар орасида дипломли мутахассисларнинг улуши 2004 йилдаги 32 фоиздан 2023 йилда 67 фоизга етган. Иш кучи таркибига кирувчи барча битирувчиларнинг тахминан 40 фоизи расман ишсиз сифатида қайд этилган. Бу кўрсаткич 1983 йилдан бери деярли ўзгармаяпти ва 35–40 фоиз оралиғида барқарор сақланиб келмоқда. Ишсиз сифатида рўйхатдан ўтганларнинг 7 фоизга яқинигина бир йил ичида доимий ҳақ тўланадиган иш топа олади.
Ҳиндистоннинг Business Standard газетаси мамлакатдаги норозилик намойишлари билан қўшни давлатлардаги тартибсизликлар ўртасида ўхшашликлар борлигини таъкидлайди.
Фото: REUTERS/Sonu Kishan
2024 йил июнида Бангладешда кенг кўламли норозиликлар бошланди. Бунга 1971 йилдаги мустақиллик уруши фахрийларининг қариндошлари учун давлат лавозимларидаги 30 фоизлик квотанинг қайта тикланиши сабаб бўлди. Асосан Z авлоди вакиллари иштирок этган акциялар охир-оқибат ҳокимият алмашинувига олиб келди.
2025 йил сентябрда Непалда ижтимоий тармоқларнинг блокланиши боис Z авлоди ёшлари кўчаларга чиқди. Бироқ намойишлар кун тартиби кенгайиб, коррупция, қариндош-уруғчилик ва ёшлар ўртасидаги юқори даражадаги ишсизлик каби муаммоларни ҳам қамраб олди. Намойишлар ҳукумат алмашинувига ва сайловлар ўтказилишига олиб келди. Сайловлар натижасида ҳокимиятга янги сиёсий кучлар келди.
«Сувараклар» Ҳиндистоннинг яна бир юқори лавозимли амалдорини истеъфога чиқаришга эриша оладими-йўқми, буни вақт кўрсатади. Ҳозирча экспертлар CJP доимо нимадандир норози бўлган ёшлар ташкилотидан кўра каттароқ сиёсий кучга айлана оладими, деган масалада баҳслашмоқда.
Кўчалардаги намойишларнинг оммавийлиги ҳаракатнинг эҳтимолий сайловларда ҳам шунга мос даражада қўллаб-қувватланишини англатмайди. Унинг таъсирини баҳолаш учун учта кўрсаткични бир-биридан фарқлаш муҳим: намойишларда иштирок этишга тайёр одамлар сони, ҳаракат талабларини қўллаб-қувватловчи фуқаролар сони ва «сувараклар»ни қўллаб-қувватлаши мумкин бўлган эҳтимолий сайловчилар сони.
Сўровномаларга кўра, агар CJP сиёсий партияга айланса, у сайловчилар овозларининг 33–35 фоизини олиши мумкин. Дипке ва унинг сафдошларига овоз беришни истамайдиганлар эса тахминан 40–43 фоизни ташкил этади. Сўровда қатнашганларнинг 40 фоизи уни фақат жамоатчилик ҳаракати сифатида қолиши керак, деб ҳисоблайди.
Фото: REUTERS/Priyanshu Singh
«Сувараклар»нинг асосий таянч қатлами — Z авлодига мансуб ёшлар (1997–2012 йилларда туғилганлар), талабалар, олий таълим муассасалари битирувчилари, иш тополмаётган ёш мутахассислар, уларнинг ота-оналари ҳамда ижтимоий тармоқлар орқали осонгина уюшиш имконига эга шаҳар аҳолисидир.
Экспертларнинг фикрича, CJP фаолиятининг кенг қулоч ёйиши Моди ҳукуматининг хавотирга тушиши учун асос бўлолмайди, аммо жиддий ўйлаб кўриш учун етарли сабаб ҳисобланади. Ёш авлоднинг норозилигини эътиборсиз қолдириш ва намойишлар таъсирини пасайтиришга уриниш энди самара бермаслиги мумкин.
