Moliyaviy piramida nima? Unga sarmoya kiritish kerakmi?

Bugungi kunda moliyaviy piramida va firibgarlik so‘zlarini sinonim sifatida ko‘rish mumkin. Moliyaviy piramidaga a'zo bo‘lmoqchi bo‘lgan yangi mijozning puli uni taklif qilgan ishtirokchi va undan avvalgi ishtirokchilar o‘rtasida taqsimlanadi. Yangi ishtirokchi esa ikki va undan ortiq kishini jalb qilgan taqdirdagina foyda ko‘rishi mumkin. Lekin yangi a'zolar soni muntazam o‘sib borishining imkoni yo‘q. Piramida ishtirokchilari butun bir mamlakat aholisining hammasini qamrab ololmaydi, olgan taqdirda ham bu piramida qachonlardir tannazzulga uchrashi aniq. Chunki piramidaning 7-10 bosqichga chiqishining iloji yo‘qligi tan olinadi. Yangi a'zolarni jalb qilishga muvaffaq bo‘lmagan ishtirokchilar nafaqat daromaddan, balki o‘zlarining pullaridan ham ayriladilar. Tahlillarga qaraganda, piramida ishtirokchilarining 90 foizi bir tiyin ham foyda ko‘rishmaydi. “Sarmoyadorlarning pullari piramida tashkilotchisini boy qiladi”, degan  fikrlarda ham jon yo‘q. Ko‘p hollarda tashkilotchining o‘zi ham kasodga uchraydi. 

Moliyaviy piramidaning tarixi  18 asrga borib taqaladi. O‘sha davrdan shu kunga qadar 100 mingta moliyaviy piramida faoliyat yuritgan. 2016 yil boshida  jahonda 5 mingdan ortiq moliyaviy piramida borligi aniqlangan. AQShda ilk moliyaviy piramida kelib chiqishi italiyalik bo‘lgan  Charlz Pontsi (Ponti)  tomonidan 1919 yilning  avgust oyida tashkil etilgan. U tashkil etgan piramida sxemasida birinchi ishtirokchi ikkinchi ishtirokchini taklif qilishi shart  bo‘lmaydi. Tashkilotchi birinchi ishtirokchiga o‘zining shaxsiy mablag‘lari hisobidan pul beradi. Shu tariqa odamlar orasida pul topishning yangi ko‘rinishi  haqida tassavurlar paydo bo‘ladi. Moliyaviy piramidaga pullar kelib tusha boshlaydi. Tashkilotchi bu pullarni yangi sarmoyadorlarga foyda sifatida  tarqatadi. Bu  sxema ma'lum muddat ishlaydi. Sarmoyadorlar bergan pullaridan-da ko‘p foyda ko‘ra boshlaydi. Biroq, pul yig‘ishdan boshqa ish qilmaydigan  firmaga yangi a'zolar kelishi kamayib boradi, oxir-oqibat moliyaviy piramida qulaydi. Tashkilotchilar esa to‘plangan pullarni yig‘ishtirib, quyonni  rasmini chizib, qochishadi. Bugungi  kunda zamonaviy piramidalar aynan amerikalik  Pontsi sxemasi asosida ish yuritadi. Ish rejasi ikir-chikirigacha tashkilotchilar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘ladi. 

 “Moliyaviy piramidalarda ishtirok etish kerakmi yoki kerak emasmi?” degan savol o‘rtaga chiqadi. Bunga “yo‘q-yo‘q, kerak emas” deb javob berish kerak. Buning sabablari bor.
Birinchidan,  moliyaviy  piramidadan daromad topganlarni hech kim aniq ko‘rmagan. “Falonchi shuncha foyda ko‘ribdi”, degan so‘zlar odamlarni chalg‘itishdan iboratdir. Foyda ko‘rgan bir-ikki mijoz -  bu chalg‘ituvchi holat hisoblanadi. 

Ikkinchidan, bu tuzilma avval ham, hozir ham ishonchli bo‘lmagan va kelajakda ham ishonchli bo‘lmaydi. Chunki bergan pullaringizni qaytarib olishning kafolati yo‘q. 
Uchinchidan, bu yo‘l bilan daromad topishning o‘zi insonlar uchun noqulaydir. Moliyaviy  piramida tashkilotchilardan so‘ng piramida tepasida turib qolganlargagina daromad keltirishi sir emas. 
Tashkilotchilarning va'dalariga ishonib, uy-joylarini, mol-mulklarni sotib, mablag‘larini moliyaviy piramidaga kiritgan fuqorolarning hatti-harakatlarini nima deb atash mumkin. Shu sababli ham moliyaviy piramidalarga mablag‘larini qo‘yish niyatida bo‘lganlarga qarata ruslarning “tekin pishloq qopqonda bo‘ladi” degan maqolini eslatib qo‘yish kerak. O‘zbeklarning esa “Bir balosi bo‘lmasa, shudgorda quyruq na qilur” degan maqoli ham bejizga aytilmagan. 

So‘nggi yillarda moliyaviy piramidalar internet tarmoqlarida ham paydo bo‘lmoqda. Bu kabi piramidalar tashkilotchilari o‘z saflariga mijozlarni jalb qilish maqsadida yangi-yangi usullardan foydalanishmoqda. Agar internetdagi elektron pochtangizga boyib ketishingiz borasida yordam berishlari mumkinligi borasida xat kelgan bo‘lsa, ogoh bo‘ling, bu firibgarlikdan  boshqa narsa  emas. 

Har qanday moliyaviy piramida qachonlardir tannazzulga yuz tutishini aslo esdan chiqarish    kerak emas. Xalqimizning “Halolidan bo‘lsin” degan donishmandona gapi naqadar to‘g‘ri ekanini hayotning o‘zi isbotlamoqda.

Sharofidin To‘laganov