Hujjatdagi xato - u bizni qaçongaça ta'qib qiladi?
|02:35 / 26.08.201613 94114 min
Gazetaning navbatdagi soni çiqqan kuni tahririyatga qönğiroq böldi. Bir maqola uçun intervyu bergan mutaxassis muallif bilan gaplaşmoqçiligini aytdi. Hamkasbim göşakni oldi, suhbatdoşi baland ovozda noroziligini ayta boşlaganida bizlar ham beixtiyor mojarodan xabardor böldik: “Mening familiyam Ibragimova! Ibrohimova emas! Familiyamni özgartirib yozişga nima haqqingiz bor?!”...
Ibragimovami yoki Ibrohimova?
Xöş, bu bahsda kim haq? Kim xato qildi? Familiyani imlo qoidalariga asoslanib yozgan jurnalistmi yoki hujjat bilan aynanlikni talab qilayotgan qahramonmi?
Gazeta hayot közgusi sanaladi. U nafaqat hayotda sodir bölgan voqea-hodisalar haqida xabar beradi, balki u orqali öquvçilar ongiga ta'sir körsatadi. Şu bois, gazeta uçun nimani yoritiş bilan birga, qanday yoritiş masalasi ham juda muhim. U keng omma auditoriyasiga möljallangan ekan, hamma tuşunadigan tilda, töğri va aniqlikka asoslanişi kerak. Bu faqat gazeta ilmining talabi emas, öquvçining ham talabidir. Ayniqsa, imlo masalasida gazeta doim namuna vazifasini ötab kelgan. Biror sözning imlosi haqida bahs ketganida, “Gazetadan tekşirib köriş kerak” yoki “Gazetada bunday yozilibdi, demak şu töğri ekan” degan qaraşning mavjudligi bor gap. Şunday ekan, yuqoridagi holatda familiyani hujjatdagiday beriş xatoni qonuniylaştiriş emasmi? Biroq qahramonimizni ham aybdorga çiqarib bölmaydi. Axir, hujjatda uning familiyasi “Ibragimova” bölsa nima qilsin? Balki u şu nom bilan hamkasblari, el-yurt orasida tanilgandir, dabdurustdan gazetada “Ibrohimova” bölib qolişni istamas...
Afsuski, hujjat va imloning mos tuşmasligi hamda şu bilan boğliq muammolarga nafaqat tahririyat işida, balki kundalik hayotda ham tez-tez sodir böladi. Bu muammo jamiyatda qaçon paydo böldi? Taassufki, keça emas. Qarangki, uşbu masalaning ilk marta milliy matbuotimizda yoritilganiga 100 yil bölibdi! Mahmudxöja Behbudiyning “Oyna” jurnali 1914 yil 18-sonida çop etilgan “Jaholat dardlaridan” sarlavhali maqolasi aynan şu mavzuga bağişlangan edi. Muallif “Absamat”, “Obduraxmon”, “Nutfullo” (Lutfullo), “Jodugor” (Yodgor), “Patxulla”larning ismlari “hujjatlar va hukumat mahkamalarida ham şul ğalat va maşaralik holatda” yozilişi haqida açiniş bilan hikoya qilib, öşa davrdayoq bu muammoni hal etişga çaqirgan edi.
Maqoladan olingan uşbu parça, ayniqsa e'tiborga molik, göyo Behbudiy ötgan asr emas, bugun haqida yozganday: “Ajab şulki, idorada ğalat yozilib kelgan ismlarni töğri yozib yuborilsa, egalari rozi bölmaydur”... Bir asr ötibdiyu, xatoga “sadoqat” hissi özgarmabdi. Yuqorida guvohi bölganimizdek, odamlarimizni ism-şariflarining töğri-notöğri yozilgani emas, hujjatdagisi bilan aynan berilişi köproq qiziqtirmoqda. Imlo qoidalariga amal qilgan jurnalist respondentdan ta'na eşitgani kabi, boşqa holatlarda ham xato yozilgan ism yoki familiya egasini hujjatga “xiyonat” qilişga köndiriş qiyin. Şunday ekan, xato ta'qib qilmoqdami yoki ta'qib qilinmoqdami?
Mavzuga oid
Ölmas ul emasmi?
Zikr etilgan maqolada Behbudiy örtaga qöyadigan savol bugun uçun ham dolzarb: “Ismimizni bilmaymiz! Nega?”. Öşanda muallif şunday javob topgandi: “Bizga örgatmabdurlar”. Biz-çi? Şunday deya olamizmi? Behbudiy hikoya qilayotgan davrda til qoidalari hatto yaratilmagan edi. Mana, özbek tiliga davlat tili maqomi berilganiga 25 yil böldi. Izohli luğatlar, imlo qoidalari jild-jild kitoblar holida bosib çiqarildi. Xöş, “örgatmabdurlar” deyişga haqlimizmi?
Avvallari xatolar davlat mahkamalarida asosan rus millatiga mansub kişilarning işlaşi bilan izohlanar edi. Bu muammo ma'lum ma'noda bartaraf etildi ham, biroq xatolardan hanuz qutilmadik. Ayniqsa, “h” va “x” xarflari qatnaşgan ism-familiyalarning töğri yozilganidan notöğrisi köp. Qolaversa, şunday ismlar ham borki, ularning asl imlosi allaqaçon unutilib ketganday: “Bobir”, “Maşkura”, “Begzod”, “Timur”, “Nemat”...
Ism notöğri yozildimi, demak qaçondir undan hosil böladigan familiya ham xato bilan yoziladi. “Radjabov”, “Saparov”, “Kasimov”, “Yuldaşev”, “Alimov”, “Sadikov” kabi familiyalarning kelib çiqiş tarixi xam şu bilan boğliq. Afsus, ular avloddan avlodga ötib kelmoqda va ularning yangi egalari ham bu familiyalarni xatosi bilan birga qabul qilişmoqda. Heç kim bu xatolarga qarşi boş kötarişga jur'at qilolmayotganday! Mana, masalan, köp uçraydigan familiyalardan biri – “Artikov”. Nahot heç kimda savol tuğilmasa: “Artik degan ism bormi?”. Yoki köp tarqalgan familiyalardan yana biri: “Babadjanov”. Nahot familiya egalari bir sözdagi naq törtta xatoga köz yumsa!
Xatolar şunçaki imlo bilan boğliq bölsa mayli, biroq ba'zida ular luğaviy ma'noga ham ta'sir qilişi mumkin. Mavzuni örganiş mobaynida bu kabi holatlarga duç keldik. Çirçiqlik şifokor Ölmas Safarovning aytişiça, pasportida ismi “Ulmas” deb yozilgan. “Ul” esa tilimizda yigit, erkak kişi degan ma'nolarni bildiradi... Qibraylik Dilobar Töxtaoxunovaning ismi esa hujjatga köra – “Dilbara”. Bunday ism esa umuman mavjud ham emas. Poytaxtlik Boymurodovlar oilasi a'zolari misolida ham qiziq holatni kuzatiş mumkin. Ota – Baymuratov, farzand – Boymuratov, nabira – Boymurotov... Açinarlisi, uç variantning heç biri töğri yozilgan emas. Ha, qahramonlarimizning köpi şaxsini tasdiqlovçi hujjatni sobiq şörolar davrida olgan. Biroq bu davr intihosini topganiga 24 yil töldi-ku! Qaçongaça xatoni tamğaday kötarib yuriş mumkin?
– Pasportimda ismim ham, familiyam ham xato yozilgan, – deydi poytaxtlik tadbirkor Farruh Najmiddinov (1976 yil tuğilgan). – Bir emas, bir neçta xato bilan “Farux Natjmitdinov” deyilgan. Rasmiy hujjatlarni töldirgandan pasportdagi yozuvni aynan keltirişga töğri keladi, şunda öz ism-şarifimni xato bilan yozişga uyalaman. Aslida uni töğirlab takroran pasport oliş haqida ham öylaganman. Biroq bu keyinçalik rasmiy hujjatlar bilan işlayotganda qiyinçilik tuğdiradi, degan xayolda bu qarordan voz keçganman.
Bu kabi fikrlarni yana köpçilikdan eşitdik. Ayniqsa, biror köçmas mulkka egalik qilganlar yoki tadbirkorlik bilan şuğullanadiganlar ism-familiyadagi bittagina harfni ham özgartirişga çöçişarkan. Aytişlariça, bir hujjatda ismni töğirlaş boşqa hujjatlarga ham özgartiriş kiritişni taqazo qiladi.
– Ism-şarifdagi imloviy xatoni töğirlaş qiyinçilik tuğdirmaydi, – deydi Çilonzor tumani 1-notarial idora xodimi Vasila Karimova. – Tuğilganlik töğrisidagi guvohnoma va pasportning takroran berilişini sörab tegişli idoralarga ariza yoziladi. Ism-familiya özgartirilgandan keyingi yuritiladigan hujjatlarga esa şaxsni tasdiqlovçi hujjatning dastlabkisi va özgartirilgani, şuningdek, özgartiriş sababi qayd etilgan ma'lumotnoma ilova qilinadi.
“Sözda aytiş oson-da”, – dersiz hoynahoy. Axir rasmiy hujjatlar haqida gap ketganida odamlarimiz köz öngiga idorama-idora yuriş, sarsongarçilik, eşiklar oldida soatlab navbat poylaş kabilar keladi. Qolaversa, bu yerda gap hujjat oliş emas, borini töğirlaş haqida ketganidan keyin, “şunisi ham bölaveradi” deydiganlar topiladi...
Xato ham merosdir...
Ism-şariflarning avvallari xato yozilgani-ku mayli, bugun bu muammoning mavjudligini qanday izohlaş mumkin? Hazrat Navoiy timsolida butun Şarq olamini tilga e'tiborli bölişga undagan millatning vakili ism-şarifini xato yozsa, buni qanday oqlab böladi? Nima uçun bu hanuzgaça muammoligiça qolmoqda?
Uşbu masalaga aniqlik kiritiş maqsadida, tuğilganlik guvohnomalarini yoziş tartibi bilan qiziqdik. Xususan, Toşkent şahar Şayxontohur tumani FHDYo bölimi faoliyati bilan yaqindan tanişdik.
– Tuğilganlik haqidagi guvohnomani oliş uçun kelgan ota yoki boşqa vasiy şaxs çaqaloqqa qöyiladigan ismni arizada yozma ravişda taqdim qiladi, – deydi Şayxontohur tumani FHDYo bölimi 1-toifali inspektori Kamola Sodiqova. – Biz uni imlo luğatlaridan tekşiramiz. Agar xatolik bölsa, töğri variantni körsatib, tuşuntiriş işlarini olib boramiz. Işimizda doim luğatga tayanamiz.
Çindan, iş stoli ustida imlo luğati va Ernst Begmatov tahriri ostida çop etilgan ismlar kitobini kördik. Xöş, luğatlardan foydalanişsa, xatolar nima uçun kamaymayapti? Bu masalaga butkul aniqlik kiritiş maqsadida FHDYo arxivini örganganda, qiziq faktlarga duç keldik. Bölim xodimlarining bergan ma'lumotlariga qaraganda, tuğilganlik töğrisidagi guvohnomaga bolaning familiyasi ota-onasining pasportidan (agar boşqa familiya berilmasa) köçiriladi. Mustabid tizimi davrida yozilgan hujjatlardagi xatoliklar haqida yuqorida gapirdik. Bugunda FHDYo bölimlarida ota familiyasidagi xato farzandining hujjatiga töğirlab yozilişi tartibi yölga qöyilgan. Biroq qonunçilikka asosan, faqat ota-ona roziligi bilangina bunday özgartiriş kiritilişi mumkin. Açinarlisi, olgan ma'lumotlarimizga qaraganda, köpçilik familiyadagi xatoning tuzatilişini istamaydi. “Xato bölsa ham, familiyamiz bir xil böla qolsin!” deyişganda, FHDYo xodimining familiyani xato bilan yozişdan boşqa iloji qolmaydi. Mayli, bir xil bölsin, lekin xato otadan bolaga “meros” bölişi töğrimi?
Arxivni örganiş jarayonida yana bir qiziq jihatga duç keldik. Ma'lumki, qonunçilikka asosan, bolaga ism qöyiş ota-onaning huquqidir. Tuğilganlik haqidagi guvohnomaga ham ism ota-ona qanday xohlasa, şunday yoziladi. Aytaylik, ismning xato bilan yozilişini talab qiliş ham ota-onaning huquqidir. FHDYo arxividagi hujjatlarni örganiş jarayonida buning köplab misollariga duç keldik. Xususan, Sobirov Husniddin qizi Xadiçaning ismini, FHDYo xodimlari bergan tuşuntirişlarga qaramasdan, “H” harfi bilan yozilişini talab qilgan. Xususan, arizada şunday deyilgan: “Imlosi bilan tanişdim. Xato bölişiga qaramasdan, “Xadiça” deb yozilişini istayman”. Buni qanday izohlaş mumkin? Bu ongli ravişda savodsizlikka intiliş emasmi? Afsuski, bu kabi misollarga köplab duç keldik, “Bobir”, “Rano”, “Timur”, “Kamila”, “Djasmina”larning tuğilganlik haqidagi guvohnomasi ota-onalarining öz xohişiga köra ana şunday xato yozilganini bilib yana savollar domida qoldik. Suğdiyonani “Sagdiana” yo Ibrohimni “Ibragim” deyiş Ğarbga kör-körona taqlid qilişday gap. Samir, Rumeysa, Simran, Zinnura, Hyuram, Indira... Bu kabi yangiça ismlarni qöyiş urfga kirdi. Yaqin yillarda esa sport işqibozlari özining sevimli yulduzlarining ismlarini farzandiga qöyadigan bölişdi: özbek bolasiga Zinedin, Ronaldo, Messi ismlari bilan çaqiriladigan böldi. Bular boşqa-boşqa mavzulardir balki, lekin ularni tutaştiradigan savol bir: ism qöyiş mas'uliyatini qaçon his qilamiz?
Qay biriga tayaniş kerak: hujjatmi yoki luğat?
Xatoni hujjat bilan boğladik, hatto köpçilikning oriqça qoğozbozlikni xuşlamagani uçun uni tuzatmasligini bildik. Hujjatlardan taşqarida öz ismimizni töğri yozamizmi? “Facebook” ijtimoiy tarmoğida özbekistonlik foydalanuvçilar soni 100 mingga yaqindir. E'tiborga molik jihati, ularning aksariyati ism-şarifini profiliga xato(lar) bilan yozgan. Hatto katta yoşli, ayrim hollarda oliy ma'lumotli kişilar ham ismlarini xato bilan yozişganini köriş mumkin. Demak, çindan, Behbudiy yozganidek, “Ismimizni bilmaymiz”...
Maqolaning muqaddimasidagi mavzuga qaytmay iloj yöq. Zero, gazetalarimizda ham ism-şariflarning xatolar bilan yozilişiga tez-tez közimiz tuşadi. Tahririyatlar buni hujjat bilan aynanlikni ta'minlaşga intilgani bilan izohlaşadi. Ayniqsa, çet mualliflar yoki intervyu bergan respondentlar ism-familiyalari özgartirib yozilganda, norozilik bildiriş mumkin. Xöş, aslida bu kabi holatlarda tahririyat qanday yöl tutişi kerak? Xatoni tuzatiş kerakmi yoki gazeta orqali qonuniylaştirişmi?...
...Kuni keça ustoz-jurnalistlarimiz davrasida gap vatanparvarlik haqida ketdi. Taniqli ijodkor Mahmud Sa'diy şunday dedi: “Vatanparvarlik balandparvoz gaplar, ğurur yoki yutuqlarni olqişlaş emas!”. Ustozning sözlaridan ta'sirlanib ketdim. Vatanparvarlik asli nima? U nimadan boşlanadi? Öylanib qoldim: millat ravnaqi yölida kiçik bir xatoni tuzatiş ham vatanparvarlik emasmi? Qolaversa, vatanparvarlik özlikni anglaşdan boşlanadi. Özliging esa avvalambor, ota-onang bergan noming, ismingdir...
