Tafakkur gulşani: Möminlarning molini nohaq özlaştiradigan kişilar haqida
|01:27 / 08.01.201715 49216 min
Insonlar özlariga berilgan qimmatli umrni behuda işlar bilan ötkazişlari durust emas, albatta.
Lekin oramizda ba'zi bir odamlar borki, vaqtlarini zoye ketkazib, qimmatli umrlarini gunoh işlarga sarf etadilar. Mast qiluvçi içimliklarni içib, talonçilik, buzğunçilik va öğirlikka qöl uradilar. Yuzlaridan hayo pardasi kötarilib, or-nomusdan ayriladilar.
Bir kuni Ilm va Or-nomus uçraşib qolibdi. Ilm aytibdi: «Agar men yöqolib qolsam, masjid va madrasalardan izlanglar». «Agar men yöqolib qolsam, - debdi Or-nomus, - izlab, ovora bölmanglar, heç qayerdan topolmaysizlar...».
Darhaqiqat, or-nomusidan ayrilib, şa'niga doğ tuşirgan insonlar avvalgi martabasi-yu, mavqeini tiklab olişlari dargumon. Bu ularning hayotida bir umr qora doğ bölib qoladi. Ayniqsa, öğirlik qilib qölga tuşgan insondan hamma qoçadi. Öğri degan nom tavqi la'natdek hamişa uning ismiga taqaladi. Hamma tinç, faroğatda yaşasa, öğri doimo havfda, iztirobda, pana-pastqamda umr keçiradi. Uning yomonligidan odamlar notinç böladi.
Undaylar haqida Rasuli Akram (sollallohu alayhi vasallam) debdurlar: «Qiyomat kunida odamlarning eng past darajalisi dunyoda odamlar uning yomonligidan notinç bölgan kişidir».
Abu Lays As-Samarqandiy hazratlarining «Tanbehul ğofiliyn» asarida bu haqda quyidagi jumlalarni öqiş mumkin: «Kim ön dirham öğirlasa, uning qöli kesiladi. Musulmon kişining qöli ön dirhamning hurmatidan emas, balki ikki iş sababidan kesiladi: möminlar hayotini oyoq-osti qilgani va Alloh taqsim qilgan narsaga rozi bölmagani uçun. U boşqaning moliga köz olaytirdi. Tangri taolo uning qilgan işi sababli jazo sifatida va Yaratganning boşqa taqsimotiga rozi bölmaydiganlarga ibrat uçun kesişga buyurdi».
Bosqinçilik qilib, birovlarning qonini tökib, molini talayotgan yoki payt poylab öğirlik qilgan kişilar özlarini mömin deb ataşga haqlari yöq. Çunki Islom dini kişilarni iymon va insofga çorlab, ularni haromdan, buzğunçilikdan qaytaradi.
Hazrati Payğambarimiz Muhammad Mustafo (sollallohu alayhi vasallam) marhamat qilib debdurlar: «Mömin odamni sökiş - fosiqlik, öldiriş - kofirlikdir. Uning moli hurmati - qonining hurmati kabidir, ya'ni, qonini tökiş qanday harom bölsa, molini oliş ham şunday haromdir».
Rasuli Akram (sollallohu alayhi vasallam) yana bir Hadisda: «Öğirlik - katta gunoh. Xatto, öğirlangan molni bilib turib sotib olgan odam ham şu gunohga barobar şerikdir», - deb marhamat qilibdur.
Mavzuga oid
Donişmandlar debdurlar: «Har kim alam va sitam daraxtini eksa, uqubat va azob mevasini terib oladi».
Islom jamiyatida yaşayotgan kişilarga, kim bölişidan qat'i nazar, yaxşi hayot keçiriş haqini beradi. Ularni töğri yölda tarbiyalaydi. Ijtimoiy hayotda adolatni örniga qöyadi. Şaxsiy mulkning halol yöl bilan rivojlanişiga eşikni keng oçib qöyadi. Jamiyat a'zolarining ijtimoiy ta'minotini ham yölga qöyadi.
Kişilarni öğirlikka boşlaydigan omillarning oldini oladi. Ana şundan keyingina öğrining qölini kesişga hukm çiqaradi.
Islom har bir insonga yaxşi hayot keçiriş haq-huquqini berişi insonlarning yaxşi yeb-içişi, kiyinişi, turar joyga ega bölişida öz aksini topadi. Bu narsaga erişişning asosiy yöli har bir insonning halol mehnatidir. Islom jamiyati a'zolariga halol mehnat ila kasb qilişga töliq şaroit yaratib berişga mas'ul. Fuqaroning hunari bölmasa, hunar örgatadi. Hunarini röyobga çiqarişga imkon yo maydon bölmasa, öşa imkon va maydonni yaratadi. Iş topib beradi. Agar uşbu omillarni işga solib işlasa ham, topgani kun keçirişga yetmasa yoki boşqa sabablar tufayli işlay olmasa, Islom şariati böyiça, boşqa tomonlardan yordam oladi. Avvalo, iqtisodiy jihatdan holati yaxşi bölgan yaqin qarindoşlaridan unga nafaqa joriy qilinadi. Yoki bu iş yaşab turgan joyidagi boy kişilar zimmasiga yuklanadi. Unga ham imkon bölmasa, musulmonlarning baytul moli–xazinasidan nafaqa oladi. Unda ham yetarli bölmasa, davlat boy fuqarolardan olib beradi. Şunça ğamxörlik va yaxşiliklari bor jamiyatda odam öğirlik qiladimi? Agar şunda ham öğirlik qilinsa, qölini kesişga loyiq iş bölmaydimi bu?!
«Bu falonçi yahudiy, qarib işga yaramay, şu holga tuşib qoldi», deyişibdi. Hazrati Umar:
«Yoşlik çoğida undan jizya olsak-u, qariganida şu holda taşlab qöysak, adolatdan bölmaydi», debdilar-da, haligi yahudiyga baytul moldan nafaqa belgilabdilar. Körinib turibdi-ki, mazkur imtiyozdan musulmon emaslar ham foydalanadi.
Islom jamiyati a'zolarini töğri yölda tarbiya qiladi. Ularning tarbiyasi iymon asosiga, Allohdan qörqiş, qiyomatdan umidvor böliş asosiga quriladi. Rizqni halol yöl bilan topib yeyiş har bir musulmonning vojibi ekanligini çuqur tuşuntirib tarbiya qilinadi. Öğirlik gunoh ekani, birovning molini botil yöl bilan yeyiş gunoh ekani, öğri gunohkor ekani, uning şariat hukmi böyiça qöli kesilişi tuşuntirib tarbiya qilinadi. Ana şundan keyin ham öğirlik qilganning qöli kesilmasinmi?
Islomiy jamiyat ijtimoiy adolatni örniga qöyadi. Bu jamiyatda birovning haqini boşqasi yemaydi, zulm yöli bilan tortib olmaydi. Har kim halol mehnatiga yaraşa haq oladi. Uning mehnati kapitalist yoki davlat tomonidan tahqirlanmaydi. Jamiyat mulki hisoblangan narsalarda har bir insonning tegişli haqi bor, ulardan faqat davlatboşilar yoki ba'zi şaxslar va oilalargina foydalanmaydi. Islom jamiyati şaxsiy mulkni rivojlantirişga keng yöl oçib qöyadi. Odamlar halol yöl bilan qança köp molu mulk topsa, şunça yaxşi. Davlat ulardan molu mulklarini tortib olmaydi. Boşqa kişilar ularga hasad qilmaydi. Mana şunday şaroitda yaşab turib ham, halol mehnatga harakat qilmay, birovlarning haqini harom yöl bilan olişga çözilgan qöl kesilsa, arzimaydimi?!
Islom jamiyati a'zolarining ijtimoiy ta'minotlarini yaxşilab yölga qöyadi. Avvalo, noçor kişilarning nafaqasini yaqin qarindoşlariga Allohning oldidagi diniy burç sifatida vojib qiladi. Ota farzandalariga, er xotiniga, aka ukalariga, farzand ota-onasiga va hokazoo nafaqa berişi şart. Ya'ni, boy qarindoşlar noçorlariga nafaqa berişlari vojib. Ixtiyorlari bilan berişmasa, qozi hukm çiqarib majbur qiladi. Fiqh kitoblarimizning nafaqa bobida bu masalalar keng yoritilgan. Noçor insonning yaqin qarindoşi bölmasa, unga davlat yordam beradi, boy musulmonlar nafaqa beradi. Iş beruvçi işçiga nafaqa beradi va hokazo. Agar bu çoralar qöllanmagan bölsa, öğirlik sodir etilsa, qölini kesişga hukm çiqarişga davlat haqli böla olmaydi.
Hazrati Umar (roziyallohu anhu) huzurlariga Muzayna qabilasidan birovning tuyasini öğirlaganlari uçun bir neça yigitni uşlab olib keldilar. Hazrati Umar (roziyallohu anhu) ularning qölini kesişga amr qildilar. Şunda ba'zilari bu yigitlar Ibn Hotib ibn Balta'a ismli kişining yigitlari ekanini, xöjayinlari ularga ovqat bermaganidan tuya öğirlab söyib yeyişga majbur bölganlarini aytdilar. Hazrati Umar (roziyallohu anhu) hukmni darhol bekor qildilar. Xöjayinni çaqirib kelib koyidilar va öğirlangan tuyaning bahosini ikki barobar tölaşga amr qildilar.
Şunçalik imkonlar böla turib, öğrilikka borgan qölni, albatta, kesiş zarur!
Ayni çoğda, şariat böyiça, birovni uşlab kelib, manavi öğri ekan, deyilsa, darhol qöli kesilavermaydi. Bu tadbirning öziga yaraşa tartib va qoidalari bor. Bularni bir çekkadan yaxşilab tuşunib oliş kerak.
Avvalo, öğirlik nima – şuni bilib olaylik. Şar'iy istilohda öğirlik–birovning berkitilgan molini maxfiy suratda oliş.
«Berkitilgan» deganimiz qarovsiz qolmagan, degan ma'noni anglatadi. Omborga qöyib qulflangan yoki qorovul qöyilgan bölsa, mol berkitilgan böladi. Qarovsiz qolgan molni öğirlagan odamning qöli kesilmaydi, ammo boşqa çora köriladi. Berkitilgan joydan çiqib qolgan, omborning eşigi oçiq qolib, undan körinib turgan yoki mol bor joyga kirib-çiqib yurişiga ruxsat berilgan odamlarga nisbatan ham, agar moldan olsalar, boşqa çora köriladi.
Eng muhim şartlardan biri – berkitilgan joydan öğirlangan mol Payğambarimiz (sollallohu alayhi vasallam) davrlaridagi çorak dinor qimmatga ega bölişi kerak. Undan oz bölsa, öğrining qöli kesilmaydi. Unga boşqa çora köriladi.
Endi qöli kesilişi lozim bölgan öğriga bu jinoyat qanday tarzda sobit böladi? Ya'ni, qozixona bu odamning aybdor-jinoyatçiligi sobit böldi, qöli kesilsin, deb qaçon hukm çiqara oladi? Öğrilik sobit bölişi, avvalo, öğrining şaxsiy e'tirofi ila böladi. U e'tirof qilgandan söng yuqoridagi şartlar tekşirib çiqiladi. Töğri kelsa, yana bir bor öğridan bu işni tuşunib qilgan-qilmagani söraladi. Ana şundan söng hukm çiqariladi.
Yana öğrilik ikki adolatli kişining guvohligi bilan ham sobit böladi. Guvoh adolatli bölişi juda muhim. Ya'ni, umri böyiça şariatga xilof qilmagan, yolğon gapirmagan, avval guvohligi notöğri çiqmagan bölişi kerak. Şuning uçun ham qozilar guvohlarning guvohligini qabul qilişdan oldin ularning kimligini örganib çiqadi. Jamiyatdagi e'tiborli kişi-lardan ularning pokligi, adolati haqida ma'lumot oladi. Söngra guvohligini qabul qiladi. Mazkur şartlarda ozgina şubha tuğilsa, qöl kesiş bekor qilinadi. Agar öğirlik şubhasiz sobit bölsa, öğrining öng qöli bilagi bilan kaftini birlaştirib turuvçi böğindan kesiladi.
Islomning bu hukmiga qarşi çiquvçilar, bu jazo insonparvarlik ruhiga töğri kelmaydi, öğri qançalik miqdorda öğirlik qilgan bölsa ham, qölini kesmasdan, qamaş kerak, deyişadi. Neça yuz yillardan buyon bu tadbirlarini joriy ham qilmoqdalar. Ammo yildan-yilga, oydan-oyga, kundan-kunga öğirlik köpayib bormoqda. Mayda öğrilar uçun qamoqxona jazo emas, balki malaka oşiriş kursi, öğirlik işini yanada çuqurroq egallaş maktabi bölib qoldi. Qamoqdan, özidan köra tajribali şaxslardan tajriba örganib çiqib, avvalgisidan kattaroq öğirlik qilmoqdalar. Bu mantiqsiz holat yetti yoşdan yetmiş yoşgaça hammaning istehzosiga sabab bölmoqda.
Islomiy jazo bölmiş qöl kesiş esa, eng samarali omil hisoblanadi. Islomda jinoyatning oldini olişga, tag-tomiri bilan yöqotişga harakat qilinadi. Şuning uçun ham tayin qilingan jazolar nafaqat tan jazosi, balki ruhiy, ma'naviy va tarbiyaviy jazo ham hisoblanadi. Bu ma'noda Islomda közda tutilgan jazolar jinoyatçi nimani közlab jinoyat qilsa, uni, avvalo, öşandan mahrum qilişga ötiladi. Misol uçun, merosga tezroq yetiş uçun meros qoldiruvçining ölimiga sabab bölgan merosxör avval merosdan mahrum qilinadi, keyin boşqa çoralar köriladi. Öğirlik qilgan odam osonlik bilan molu mulkka ega böliş maqsadida bu işga qöl uradi. Unga molu mulk topişni qiyinlaştiriş uçun qöli kesiladi.
Qolaversa, boşqa jazo çoralari kabi, bu jazo ham katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Jazo hukmi köpçilik xalqni töplab turib ijro etiladi. Köpçilikning içida şarmanda bölgan va tanasida jinoyatining belgisi qolgan şaxs ikkinçi bor bu işga qöl urmaydi. Eng muhimi – hukmni ijro etiş paytida hozir bölganlar ham örnak olib, şu kabi şarmanda bölmaslik uçun öğirlikdan tiyiladilar.
Bu hukmni ijro etişdan köra, uning haybati köpçilikni jinoyatdan uşlab turişi e'tiborga sazovor. Öğrining qöli kesiladi, degan hukm çiqişi bilanoq köpçilik özidan-özi quyilib qoladi. Payğambarimiz (sollallohu alayhi vasallam) vaqtlarida uşbu oyati karima tuşganidan söng uç-tört kişining qöli kesilişi bilan heç kim öğirlik qilmay qöygan. Hozirgi paytdagiga öxşab, jazoni ötab çiqiboq yana qaytadan boşlaşmagan.
Oişa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy (sollallohu alayhi vasallam): «Çorak dinor va undan köpdan boşqada qöl kesilmaydi», dedilar».
Köpçilik fuqaholar ayni şu hadisni amal uçun qabul qilişib, qöl kesiş uçun ta'yin qilingan maxsus miqdor, çorak dinor, deganlar.
Hanafiy mazhabi esa: «Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam)ning davrlarida qalqon ön dirham qiymatga ega edi», degan hadisga amal qilib, maxsus miqdor - ön dirham, deganlar.
Öğri qölga tuşsa, unga nisbatan qandoq jazo beriladi va qançalik miqdordagi narsa öğirlanganda öşa jazo qöllaniladi.
Mömin kişi Alloh taolo taqsim qilgan narsaga rozi bölmoği kerak. Ötmişda şariat qoidalariga binoan öğrining qöli kesilgan.
Alloh taolo: «Öğri erkak va öğri ayolning qöllarini kesinglar. Ikkovlari qilgan kasbining jazosiga va Allohdan azob ölaroq. Alloh aziz va hikmatli zotdir», (Moida surasi, 38-oyati) degan.
Uşbu oyati karimaga binoan bir odam hisobga yetgan miqdordagi narsani öğirlasa, öğriligi hujjat-dalil bilan sobit bölsa, qöli kesiladi.
Uşbu oyati karima va unda bayon qilingan hukm eng köp tortişuvlarga, bahslarga va muqoyasalarga sabab bölgan masalalardandir.
...Bir hikoyatda şunday yoziladi: «Bir darveş bor edi. U xuşfe'l, odobli va dono bölgani uçun uni Donodil der edilar. Kunlardan bir kun Donodil Makka ziyoratiga yöl oladi. Yölda bir neça öğri bosqinçilar uning mol-dunyosi köp bölsa kerak, deb öylab, yölini tösdilar. Şunda Donodil dedi: «Menda mol-dunyo yöq. Yölga olgan körpa-töşagim bor, xolos. Istasangiz, mana, oling. Lekin meni salomat qoldiring, orzumga yetay».
Öğrilar uning söziga e'tibor bermay, öldiriş uçun qiliç yalanğoçladilar. Donodil sarosimaga tuşib, atrofga alangladi. Şu vaqt tepalarida uçib borayotgan bir töda yovvoyi ördaklarga közi tuşdi. Donodil ularga qarab dedi: «Ey, ördaklar, bu biyobonda sitamkorlar qöliga tuşdim. Sizlar mening holimga guvohlik berib, bu odamlarning jazosini beringlar».
Lekin öğrilar uni mazax qilib, kulib öldirdilar... Donodilning ölganligi haqidagi xabar şahar ahlining quloğiga yetdi. Ular qotillarni izlay boşladilar.
Bir kuni odamlar namoz öqigani masjidga yiğildilar. Bir burçakda Donodilning qotillari - öğrilar ham ötirgan edi. Nogoh osmondan bir töda yovvoyi ördaklar uçib kelib, çuğurlaşib, öğrilar boşida aylanişdi. Şu vaqt öğrilardan biri istehzo bilan yonidagi şerigiga dedi: «Bular Donodilning xunini talab qilmoqdalar».
Bu gapni eşitgan kişi yonidagi hamrohiga, u esa yana boşqasiga aytdi. Şunday qilib bu xabar şahar hokimining quloğiga yetdi. Darhol öğrilarni uşlab jazoladilar.
...Öğirlik, talonçilik bilan şuğullangan kişilar oxiratda xoru-zor böladilar. Alloh barçamizni bunday zalolat-u qabohatdan özi asrasin.
