Olimlar, ziyolilar, mamlakat va millat kelajagi uçun çuqur qayğurganlarni yaqin-yaqingaça bir narsa qiynab kelardi: nega yoşlarimiz, umuman, fuqarolarimiz örtasida kitobxonlik madaniyati pasayib ketdi, nima uçun yerdan kökka kötaradigan, bizni barkamollik sari yetaklaydigan, insonlar qalbiga yoruğlik va iliqlik kiritadigan, oq bilan qora, yaxşilik bilan yomonlik, vayronkorlik bilan bunyodkorlikning farqini ongli ravişda anglatişga yordam beradigan, insoniyat tomonidan yaratilgan eng noyob kaşfiyot – kitobning qadri tuşib ketmoqda? Ne sababdan ayrimlar kitob öqiganlarni zamondan orqada qolayotganlar qatoriga qöşib qöymoqda?
Darhaqiqat, bu savollar barçamizni qiynar edi. Men şu örinda Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Miromonoviç Mirziyoyevning 2016 yil 19 oktabrda Tadbirkorlar va işbilarmonlar harakati-Özbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII s'yezdidagi saylovoldi ma'ruzasida bildirilgan ayrim fikrlari xususida töhtalmoqçi edim. Ma'ruzada bugungi kunda axborot – kommunikatsiya texnologiyalari, Internet tizimini keng rivojlantirmasdan turib, mamlakatimizni modernizatsiya qiliş va yangilaş, barqaror taraqqiyotga erişiş haqida söz yuritiş mumkin emasligiga e'tibor berilgan.
“Ayni paytda, - deydi Şavkat Miromonoviç, - axborot-kommunikatsiya sohasidagi oxirgi yutuqlarni özlaştiriş bilan birga, yoşlarning kitob öqişga bölgan qiziqişini oşirişga, ularni kitob bilan döst bölişga, aholining kitobxonlik saviyasini yanada oşirişga alohida e'tibor qaratiş lozim böladi. Buning uçun, avvalo, milliy adabiyotimiz va jahon adabiyotining eng sara namunalarini ijtimoiy tarmoqlarga joylaştiriş va ularni keng tarğib qilişga alohida e'tibor berişimiz muhim ahamiyat kasb etadi”. (“XXI asr”, 2016, 20 oktabr)
Gapning oçiğini aytadigan bölsak, uşbu fikrlar mamlakatimizdagi barça ziyolilar, millat kelajagi, uning ma'naviy barkamolligi uçun taşvişda bölganlarning yurak-yuragidagi gap böldi. Kitob barçamizga çaroğon yölni körsatişini, ma'naviy olamimizni şakllantirişini, kelajakdagi yagona yagona töğri yölni tanlaşga yordam berişini bilsakda, uni öqimasak, kitobning insoniyat tomonidan yaratilgan eng buyuk kaşfiyot ekanligini tuşunsakda, ammo uni “kult” darajasiga kötarmasak-bu holda bizning kitob töğrisidagi tasavvurlarimiz xato bölmaydimi?
Ana şu fikrlar bilan oşno bölib turganimizda, keçagina muhtaram Prezidentimiz Şavkat Miromonoviçning “Kitob mahsulotlarini çop etiş va tarqatiş tizimini rivojlantiriş, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oşiriş hamda tarğibot qiliş böyiça komissiya tuziş töğrisida” (2017 yil 12 yanvar)gi farmoyişi e'lon qilindi. Mazkur farmoyiş kitob, kitobxonlik madaniyatining jamiyat ma'naviy hayotidagi örni va rolini yana bir yangi bosqiçga kötarganligi bilan izohlanadi. Ta'kidlanişiça, bugungi kunda matbuot, noşirlik va axborot sohasida tegişli huquqiy asos yaratilgan bölib, 10 dan ortiq qonun va 30 dan ortiq qonunosti hujjatlari qabul qilingan. 1677 ta matbaa korxonalari, 118 ta naşriyot davlat röyxatiga olingan. Zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Milliy kutubxonasi, 14 ta hududiy birlik axborot-kutubxona markazi, tuman va şahar markazlaridagi ta'lim mussasalarida 200 ga yaqin axborot-resurs markazlari tomonidan aholiga axborot-kutubxona xizmatlari hamda “Kitob olami”, “Şarq ziyokori” va “Özdavkitobsavdota'minot” majmualari tomonidan kitob savdosi xizmati körsatiş yölga qöyilgan.
Mavzuga oid
Farmoyişning ibratli jihati şundan iboratki, unda kitob mahsulotlari naşr etiş, tarqatiş, kitob mutolaasi, kitobxonlik madaniyatining bugungi kundagi holati, mavjud kamçilik, xatolar röy-rost oçib berilgan. Ayniqsa, badiiy, ma'rifiy, ilmiy-ommabop, tarbiyaviy, yoşlarning intellektual salohiyatini oşirişga qaratilgan adabiyotlarni çop etiş, ular bilan ta'lim muassasalarini ta'minlaş, milliy va jahon adabiyoti namoyandalarining yetuk asarlarini saralaş, tarjima qiliş işlari puxta öylangan tizim asosida taşkil etilmagani, ta'lim va madaniyat muassasalari uçun kitob xarid qilişga mablağlar yetarli darajada mavjud bölgan manbalar hisobidan jalb etilmayotgani, kitob sotişga ixtisoslaşgan korxonalar tomonidan ta'lim muassasalari, kutubxonalar va mahallalarda yangi kitoblar taqdimotlarini ötkaziş, mutolaa madaniyatini oşiriş, şu jumladan, ommaviy-axborot vositalari orqali tarğibot-taşviqot qilişga qaratilgan tadbirlar yuksak talablar darajasida emasligiga alohida e'tibor berilgan.
Mamlakatimiz rahbarining kitob, kitobxonlik madaniyatini yaxşilaş töğrisida kuyunib gapirayotganliklarining çuqur falsafasi bor. Birinçidan, yuqorida qayd etilgani kabi, kitob insonni yerdan kökka kötaruvçi, uning ma'naviy quvvatini oşiruvçi buyuk kuç hisoblanadi. Ikkinçidan, kitob insoniyatning tarixiy xotirasi, barçamizni öz ma'naviy-ma'rifiy, ilmiy zaminimizni mustahkamlovçi, kelajakni yorqin körsatib borişga qodir maş'ala hisoblanadi.
Şuning uçun ham bizning yurtimizda ilm oliş, kitob yoziş, ijod qiliş har doim ham millatning mavjudligi va u nimaga qodir ekanligini körsatuvçi muqaddas tuşunçalar hisoblanadi. Arastu hakimdan Abu Ali Ibn Sinoga, Aflotundan-Abu Rayhon Beruniygaça, Jaloliddin Rumiydan- Alişer Navoiygaça, Sohibqiron Amir Temurdan-Muhammadşarif Gulxaniygaça yuzlab, minglab mutafakkirlarning şakllanişi, dunyoga tanilişi, zamonlar oşsada ahamiyati yöqolmaydigan tadqiqotu kaşfiyotlari faqat va faqat kitob orqali yuz berdi. Ularning bugungi avlod tomonidan çuqur örganilişi, ular ilmiy-ma'rifiy bisotiga bot-bot murojaat qilişning sababi ham mutafakkirlarimiz tomonidan yaratilgan kitoblar tufaylidir.
Şarqda axloq-odob borasida buyuk asarlar yaratgan Muhammad Jabalrudiyning kitob haqidagi quyidagi firklariga bir quloq tutaylik: “Ey aziz! Kişi uçun kitobdan azizroq va yoqimliroq suhbatdoş yöqdir. Kitob fasohat, baloğatda, latofatda tengi yöq, munofiqlikdan holi hamrohdir. Yolğizlikda va ğamli ayyomlarda munis ulfatdir. Unda na nifoq boru, na gina. U şunday hamdamki, sözlarida yolğon va xato bölmaydi. Suhbatidan esa kişiga malollik yetmaydi. U öz döstining dilini oğritmaydi. Yuragini esa siqmaydi. U şunday rafiqdirki, kişi orqasidan ğiybat qilib yurmaydi. Uning suhbatidan senga şunday fayzli foydalar yetadiki, bunday foydani odamlardan topa olmaysan. Aksinça, aksar odamlar suhbatidan kişiga zarar yetadi. Kitobdek döst içida barça ilmu hilm mujassamdirki, u kişilarni ötmişdan va kelajakdan ogoh qilib turadi. Şuning uçun ham “Kitob aql qal'asidir”, deganlar”. (Maşriqzamin-hikmat böstoni. -Toşkent, 1997. 39-bet)
Haqiqatdan ham, kitob barçamizni ezgulikka undaydigan, oldimizda turgan barça muammolarni hal etişga yordam beradigan kuçdir. Şuning uçun ham yurtimizda kitob bilan oşno bölgan, kitobni suygan, kitob yozgan, kitobni muqaddas bilib, qoraçiğidek asraganlarni ziyoli deb ataganlar. Ziyoli-Nur tarqatuvçi, u özining xatti-harakatlari, faoliyati bilan jamiyatni nurlantiruvçi, ma'naviy-ijtimoiy barqarorlikni ta'minlovçilar hisoblangan.
Bunga uzoq va yaqin tariximizdan misollar köp. Masalan, ma'rifatparvar vatandoşimiz Işoqxon Ibrat öz uyida kattagina, boy kutubxona taşkil qiladi va uni “Kutubxonai Işoqiya”, deb ataydi. Ibrat arxividagi kitoblar röyhati şuni tasdiqlaydiki, kutubxonada ta'lim-tarbiya va öqitişga oid özbek, rus, turk, tatar, fors-tojik tillarida köplab kitoblar bölgan. Bu kutubxonadan nafaqat özi, şuningdek, qişloq aholisi ham unumli foydalangan. Işoqxon Ibrat öz maktabi öqituvçilarini kutubxonada saqlanuvçi kitoblar bilan ta'minlagan. Kutubxonaning maktab öqituvçilariga bağişlangan qismida Saidrasul Saidazizovning “Ustodi avval”, “Abdulla Avloniyning “Birinçi muallim”, “Turkiy guliston yohud axloq”, Rustambek Yusufbek hoji öğlining “Rahbari hisob” kabi köplab darslik, öquv qöllanmalari saqlangan. Ibrat kutubxonasi doimiy ravişda kattalaşib borgan. U kutubxona a'zolarining kitob oliş va öqib bölgaç, uni topşiriş daftarlarini ham taşkil qilgan, a'zolarning, ayniqsa, yoşlarning kitob öqişlarini Işoqxonning özi nazorat qilib borgan. (Ibrat. Ajziy. Söfizoda.-Toşkent, 1999.-38 bet)
Işoqxon Ibrat kabi ziyoli, ma'rifatparvar yurtimizda juda köplab yetişib çiqişgan. Ularning barçasi öz kutubxonalariga ega bölişgan. Bunday şaxsiy ziyo maskanlaridan oddiy xalq juda unumli foydalanişgan. Şu örinda mazkur Prezident farmoyişidagi bir holatga e'tibor beriş lozim. Bu-hududlarda yozuvçi, şoirlar iştirokida kitob bayrami va yarmarkalarini taşkil etiş, aholi örtasida badiiy jihatdan yuksak milliy va jahon mumtoz adabiyotlari namunalarini tarğib qiliş, kitobxonlar, bosma va elektron kitob işlab çiqaruvçilar, kitob sotuvçilar hamda kitobxonaçi va tarğibotçilar orasida turli tanlovlar ötkaziş masalasidir.
Darhaqiqat, bu öta zarur masala. Öz şaxsiy kuzatuvlarim natijasida şuni aytişim mukinki, bugungi kunda oilaviy kutubxonasi bor yuzlab, minglab vatandoşlarimiz mavjud. Ularning kutubxonalarida şunday noyob, nodir kitoblar borki, ular juda kamyob va yagona nuşada. Biz,”Eng yaxşi kitobxon oila” tanlovini ötkaziş orqali öşa nodir asarlar nafaqat mazkur oilaning, şuningdek, butun jamiyatning ma'naviy mulkiga aylanişini, ulardan qöni-qöşnilar, soha mutaxassislari samarali foydalanişlarini istardik. Oilaviy kutubxona faqatgina uyning bezagi, uy egasining “ziyoliligi”ni bildiruvçi belgi bölişini istamas edik. Şu ma'noda, oilaviy kutubxona tanlovida u yoki bu kitobning çiroyliligi, sahifalarning buklanmaganligiga emas, aksinça, uning qay darajada köp öqilganligini anglatuvçi körsatkiçlariga e'tibor beriş lozimligini körgimiz keladi.
Endi bugungi kitoblar, ayniqsa badiiy asarlar hususida ayrim fikrlarni bayon etsak: ma'lumki, kitob umuman, badiiy asar kişilarning dunyoqaraşi, ijtimoiy-siyosiy salohiyatini ma'naviy barkamolligini ta'minlaşi lozim. Bunday asarlar, darhaqiqat, yaratilmoqda, xalqimiz, ayniqsa, yoşlarimiz ularni öqişdan çarçamayapti. Ammo, buguni asarlarning barçasiga ham şunday baho qöyiş mumkin emas. Ayrim asarlar yaxşi niyatda yaratilayotgan bölsada, ammo ular “teskari samara” bermoqda. Turli salbiy körinişlar, zöravonlik, ur-yiqit, odamlarda “olomon fikrlaş” darajasini kötarişga uriniş, fahş, illatlarni tarğib etiş kabi holatlar ba'zi asarlarda avj olayotganing guvohi bölmoqdamiz.
Mutafakkir-allomalarimiz johillikning birinçi belgisi-gözallikni körmaslikdir, deydilar. Haqiqatdan ham şunday. Atrofimizda şunça yangiliklar, yangilanişlar, islohatlar sodir bölmoqda, odamlarimiz tafakkur tarzi özgarmoqda. Ana şu ijobiy holatlarni badiiy jihatdan pişiq asarlar orqali xalqimizga, ayniqsa yoşlarimizga yetkaziş juda töğri bölar edi.
Madaniyat, san'at, ayniqsa badiiy adabiyotda zamonamiz qahramonini topiş, uning obrazini yaratiş, nazarimizda, öta dolzarb masalalardan biridir. Prezident farmoyişida körsatilgan eng muhim masalalardan biri ham şunda. Ayrimlar zamonamiz qahramonini “körmaydilar”. Ammo, şu narsani alohida ta'kidlaş lozimki, bunday qahramonlar biz bilan birga, oramizda, ular har kuni jasorat körsatmoqdalar. Ayb – biz ularni körmaganligimizda. Angren-Pop temir yölida Farhodning jasoratini takrorlagan, çegarani mustahkamlaşda mardlik körsatgan, yangi texnologiyalar asosida fermerlik harakatining unumdorligini oşirayotgan, turli jahon arenalarida mamlakat bayroğini baland kötarayotganlar-bular zamonamiz qahramonlari emasmi?
Xalqimiz aynan ana şunday kitoblarni kutmoqda. Ayrim vatandoşlarimiz “hozirgi yoşlarga jiddiy badiiy asarlarni tavsiya etgan bilan, ular bunday kitoblarni öqimaydilar, çunki zamon özgardi”, deyişmoqda. Töğri, zamon özgardi. Ammo bizning özbekligimiz özgargani yöq. Şunday paytda, yoşlarimizning kitobxonlik madaniyatini oşiriş, ular ma'naviy ehtiyojini şakillantiriş uçun nimanidir tavsiya etişni ba'zan unutayotganga öxşaymiz. Yoşlar ma'naviy ehtiyojini şakillantiriş uçun ularga ma'noli asarlar tavsiya etişimiz lozim.
Özbekiston Respublikasi Prezidenti Ş.Mirziyoyev öz farmoyişida kitobxonlik madaniyatini yuksaltiriş lozimligiga alohida urğu bergan. Höş, kitobxonlik madaniyati deganda nimani tuşunamiz? Bular, fikrimizga quyidagilardan iborat: özining kasbiy-mutaxassislik hamda badiiy-ma'naviy barkamolligini oşiriş uçun kitobni tanlay oliş va özi uçun zarurini öqiş; kitob ustida işlaş malakasini obdon örganib oliş va unga çuqur amal qila biliş; kitobni mustaqil öqiy biliş; öqigan kitobning asosiy mazmunini talqin qila biliş, uning fusunkor olamiga kira biliş; öqiganlaridan hayotiy xulosalar çiqariş; kitobning kerakli, zarur joylarini yon daftarçaga köçirib oliş, notaniş bölgan sözlarni esda saqlab qolişga intiliş; muntazam ravişda öqiş könikmasiga ega böliş; kitob bilan muomalada eng qadrdon döstingga munosabatda bölganday e'tibor bilan qaraş; kitobni yaroqsiz holiga keltirmaslik uçun undan töğri foydalana biliş; kitobni şoşilmasdan, öylab, diqqat-eʼtibor bilan öqiş malakasiga ega böliş, kutubxona kartotekalari bilan işlay bilişni örganiş; öqigan kitobni döstlar bilan örtoqlaşiş, yaxşi kitobni ularga tavsiya qilib, uni boşqalar ham öqib çiqişiga erişiş; har bir yaxşi kitobni ilm qal'asining kaliti deb bilib, uning boqiy umrini ta'minlaş.
Nazarimizda, mazkur farmoyiş Özbekiston ijtimoiy-madaniy muhitini yanada barqarorlaştirişga, yoşlarimizda kitobxonlik darajasini oşirişga, pirovard natijada xalqimiz turmuş tarzini yanada farovon qilişga xizmat qiladi. Şu örinda yoşlarimizning kitob öqişga bölgan qiziqişini yanada oşiriş maqsadida ularning oliy ta'lim muassasalariga öqişga kiriş davrida “Özbek tili va adabiyoti” fanidan inşo yoziş böyiça qöşimça sinovni taşkil etiş maqsadga muvofiq deb bilamiz. Gap şundaki, har yili kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarni 550-600 ming atrofidagi yigit-qizlar bitirib, oliy ta'lim muassasalariga öqişga kirişga harakat qilişadi. Yozilişi tavsiya etilayotgan inşo esa ularning badiiy asar öqişga bölgan mas'uliyatini, sözsiz oşiradi.
Ayni paytda, yoşlarning kitobxonlik madaniyatini şakllantiriş uçun farmoyişda belgilangan sotsiologik sörovnomani öta mas'uliyat bilan taşkil etiş lozim. Bunday sörovnoma bir tomondan, yoşlarning kitobxonlik madaniyati darajasini aniqlasa, boşqa tomondan, jamiyat talab etayotgan muammolarni aniqlaş, mavzular tanlaşga imkon beradi. şuningdek, mutaxassislar, soha xodimlari “Yoşlarga tavsiya etilayotgan 100 ta asar” röyxatini tuziş, unda milliy va jahon adabiyotining nodir durdona asarlarini öqişni tavsiya etiş ham muayyan ahamiyatga ega böladi, deb öylaymiz.
Kitob öqiş barçamizning ma'naviy olamimizni boyitadi, sözlaşuv madaniyatimizni oşiradi. Ayrim hollarda muqaddas özbek tilimizdagi ayrim vatandoşlarimiz “xizmati” tufayli dağallaşib, kambağallaşib borayotganligining oldini oliş uçun ham kitob öqiş lozim. Vaholanki, bizning özbek tilimiz dunyodagi eng boy tillar qatoriga kiradi. A.S.Puşkin butun ijodi davomida jami 21197 ta söz qöllagan bölsa, Şekspir asarlari tilida jami 20 mingdan ortiq söz qöllanilgan. Ispan olimlari Servantesning ijodida 18 ming söz qöllanilgani haqida ma'lumot berganlar. Buyuk bobomiz Alişer Navoiy asarlarida qöllanilgan sözlar soni esa 26000dan ortiq ekan. (Qodirov P. Til va el.-Toşkent, 2010-127 bet)
Ana şunça milliy boyligimizni avaylab-asraş uçun ham kitob öqiş lozim. Darhaqiqat, kitobxonlik madaniyatini oşiriş davr talabi.
Tarix fanlari doktori
Professor Abduhalil Mavrulov
