1993 yili «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi qonun e'lon qilingan edi. Oradan qariyb 24 yil ötdi, bu orada alifbo bir marta isloh qilindi, unga ötiş muddati bir neça bor çözildi. Xullas, lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş masalasi ba'zi sub'yektiv-obektiv sabablarga köra haligaça hal etilgani yöq.
Hozirgi ahvolimiz qanday?
Hozir bizda qöşalifbo tizimi: ham kirill, ham lotin alifbosi teng qöllanmoqda. Biri ikkinçisi bilan raqobat qilmaydi, ziddiyatga bormaydi, ammo heç biri öz örnini boşqasiga böşatib bergisi yöq. Bu yaxşimi? Albatta, yaxşi emas.
Umuman olganda, alifbo almaştiriş biz uçun yangilik emas. Hatto yuqorida tilga olingan qonunda ham «...özbek yozuvining lotin alifbosiga ötilgan 1929–1940-yillardagi ijobiy tajribasidan kelib çiqib...», degan joyi bor. Faqat amalda bu tajriba kamlik qildi. 1929–1940-yillarda arab yozuvida savodi bölgan aholi va bu yozuvda bitilgan yozma ilmiy-adabiy merosni 1993 yildagisi bilan heç soliştirib bölmasligi hisobga olinmagan ekan.
Bu safar yönalişni özgartiriş oson keçmayapti. Xuddi yengil avto ulovni töxtatiş bilan katta yuk poyezdini töxtatiş bir narsa bölmaganidek, katta ulovda inersiya uzoqroq davom etadi, xavf yuqori, talafot ham köp böladi. Şunday deymizu, kirill alifbosidan voz keçgan boşqa sobiq ittifoq respublikalariga qaraymiz: turkmanlar, ozarbayjonlar bir pasda ulovni jilovlab, böysundirib, öz yöllariga solib olişdi-ya. Ularda lotin alifbosi kirillçani siqib çiqarganiga ança bölgan. Unda gap nimada? Gap ulovda ketayotganlarda — bizlarda.
Nega şunday ahvoldamiz?
Çöntagingizdan milliy valyutamizni olib köring, ha, özimizning sömni. Undagi yozuvlar qaysi alifboda? Kirillçada! Lotinlaştiriş haqidagi qonun 1993 yili qabul qilindi, sömni esa 1994 yildan buyon işlatib kelayapmiz. Undan keyin ham neça marta yangi kupyuralar muomalaga kiritildi. Yozuvlar yana öşa-öşa — kirill alifbosida. Biz buni sezmaymiz ham. Gazeta-jurnallarning nomi, sarlavhalari lotinçada bölsa, maqolalarning özi kirillçada. Köça nomlari, muassasalar, korxonalar, dökonlar, dorixonalar... xullas, közga köringan peşyozuvlarning hammasida lotin alifbosidan foydalanilgani holda, iş yuritiş kirillçada olib borilmoqda. Ha, biz qonunning ijrosiga darhol kirişmay, köp vaqtni boy berdik. Töğri, qonunda «Lotin yozuvi asosidagi özbek alifbosini joriy etiş bilan birga Özbekiston xalqining milliy iftixori bölmiş bebaho ma'naviy meros bitilgan arab alifbosini va kirillitsani örganiş va ulardan foydalaniş uçun zarur şaroitlar saqlab qolinadi» deyilgan (2-modda). Ammo kirill alifbosi bu «quş huquqi»ni suiiste'mol qilib yuborgandek.
Mavzuga oid
Özimizni tanqid qilganimiz yaxşi, lekin bu muammoning bir jihati, xolos. Obektiv sabablar ham bor. Biz istamayapmiz, kirill ketmayapti, bu rost. Ammo nega istamayapmiz? Bu savol jiddiy masalalar ustida boş qotirişga majbur qiladi.
Men texnik va gumanitar mavzularda kitoblar çiqaradigan naşriyotda boş muharrirman. Yangi alifboning barça qulayligi-yu noqulayliklariga har kuni duç kelaman. Şaxsiy tajribamdan kelib çiqib aytişim mumkinki, lotinlaştirişning muvaffaqiyatsizligiga ikki asosiy sabab bor.
1-sabab. Amaldagi lotin alifbosi köp noqulayliklarga ega.
Birinçi noqulaylik o‘ va g‘ harflari bilan boğliq. Bu harflarni klaviaturada alohida tugmaçalarga boğlab qöyişning iloji yöq. Qolaversa, ‘ belgisi tutuq belgisi ’ bilan şaklan öxşaş. Ularni ifodalaş uçun biz klaviaturadagi bir neça (birvarakayiga 5 ta!) tugmalar kombinatsiyasidan foydalanamiz yoki matnni terib bölgaç, o‘ va g‘ harflarini «avtozamena» funksiyasi orqali umumiy almaştiramiz. Bu — masalaning texnik jihati. Amalda esa, masalan, «töğri» sözidagi ikki qöşimça belgidan birining tuşib qolişi köp uçraydi (yo «tögri», yo «toğri»), hatto savodli yozilgan matnlarda ham. Bu harflar matn terişda noqulaylik tuğdiradi.
Ikkinçi noqulaylik sh va ch harflari bilan boğliq: bu harflar ingliz yoki boşqa tillar uçun qulaydir (çunki ularda aksar sözlar qisqa, sh, ch harflarining bir sözda ikki marta işlatilişi yoki özakka şu harflar iştirokida qöşimça qöşilişi uçramaydi), ammo özbek tilida bu harflar noqulaylik keltirib çiqarmoqda. Şu undoşlar bir neça marta iştirok etgan qashshoq, çöçiş, shishish, pashsha, ishchi, uchrashish kabi sözlar yozişga ham, öqişga ham noqulay. Şu sababli ijtimoiy tarmoqlarning köpçilik foydalanuvçilari harflarni allaqaçon w, 6, 4 kabilar bilan almaştirib olişgan. Qatordan qatorga köçirganda esa kompyuter ikki belgini bir-biridan ajratib yuboradi. Bu qöş harflarning alifboga kiritilişi (e'tibor bering, ingliz alfavitida ular yöq, harf birikmalari sifatida alohida örgatiladi) va alifbomizda yöq «s» harfi iştirokida qöş harfning yasalişi (ch) esa mantiqsizlikdan özga narsa emas.
Uçinçi noqulaylik — «ts» tovuşining hozirgi lotin alifbosida alohida harf bilan berilmagani. Biz «ts»ni örniga qarab «ts» yoki «s» bilan ifodalaymiz. Töğri, «ts» turkiy tillar uçun yot tovuş. Ammo til taraqqiyoti natijasida bu tovuş iştirokidagi internatsional sözlar, terminlardan keng foydalanayapmiz. Köpçilik «ts»ni hamma örinda «s» deb talaffuz etiş va yozişni taklif qilayapti. Lekin şunday atamalar borki, «s» bilan yozilganda, omonim bölib qoladi: sanga – sanga, seriy – seriy, sokol – sokol va hokazo. Bu aynan şunday matnlarni köp yozadigan mutaxassislar, abituriyentlar va talabalar tomonidan ma'qullanmayapti.
Törtinçi noqulaylik «ye», «yo», «yu», «ya» kabi «yo»laşgan unlilar imlosi bilan boğliq. Şu paytgaça, masalan, qaçon «yu» va qaçon «u» yozilişi bu harflarning kelgan örni va bajaradigan vazifasiga boğliq deb kelingan (Rahmatullayev Sh. Özbek tilining yangi alifbosi va imlosi. – Toşkent: Universitet, 1999). Lekin bu qaraş uşbu harf birikmalarining imlosini murakkablaştirib yubordi. Natijada hatto imlo luğatlarida ham variativlik köpayib ketdi: sentabr – sentyabr, budjet – byujet, rejissor – rejissyor.
2-sabab. Kirill alifbosi çeklanmagan, u hamma joyda lotinça bilan teng işlatilişi mumkin. Demak, undan voz keçmasa ham bölaveradi. Şunday ekan, kim boşini qotirib yangi alifboni örganadi, unda öqiş va yozişga ötadi?
Nima qilmoq kerak?
Xalq ertaklarini eslang: boş qahramon oldidan uç yöl çiqadi – borsa kelar, borsa xatar va borsa kelmas. Biz ham ayni damda şunday uç yöl qarşisida qoldik:
— heç narsani özgartirmaslik;
— lotin alifbosini isloh qiliş;
— kirillçaga qaytiş.
Heç narsani özgartirmaslik tarafdorlari bir xatoni töğrilayman deb bir neça xatoga yöl qöyiş mumkinligidan ogohlantiradilar. Keçuvda otni almaştirmaydilar degan gap bor. Hozir biz alifboni almaştiradigan bölsak, yana qança hujjatlar, kitoblar, darsligu qöllanmalar – xullas, ança narsalarni özgartirişimiz kerak. Bu köp xarajat, mehnatni talab qiladi, ayrim çalkaşliklarga, hatto talafotlarga olib keladi. Qolaversa, jahon hamjamiyati oldida beburd bölib qolişimiz ham mumkin. Axir bu alifbo va imlo borasida sönggi 100 yil içida qilingan oltinçi islohot böladi. Bu hadiklarda jon bor. Lekin hozirgi ahvolimiz yaxşimi?
Biz bir botqoqda ötiribmiz: badböy, xunuk bölsa-da, özimiz könikkan, iliqqina joy. Faqat botqoq baribir botqoq-da. Alifbomizda yozib bölmaydi, u kirillçaning örnini bosolmaydi, uni siqib çiqara olmaydi. Bugun biz qilmasak, ertaga avlodlar, xullas, kimdir baribir ahvolni özgartirişi kerak. Muammolardan qoçib qutulib bölmaydi, yagona yöl – ularni hal qiliş.
Ikkinçi yöl – joriy alifboni isloh qiliş. Bu bilan alifbo qulaylaşadi, undan foydalaniş istagi ortadi. Xöş, qaysi jihatlarini isloh qiliş kerak? Matn bilan köp işlaydigan odam sifatida bu borada quyidagi takliflarni kiritaman:
— o‘ va g‘ harflarini bir belgi bilan ifodalaş;
— sh va ch uçun alifboda harf birikmasi emas, harf ajratiş;
— ts tovuşini «s» harfi bilan ifodalaş;
— «yolaşgan» unlilar (yo, ye, yu, ya)ni har doim «yo», «ye», «yu», «ya» tarzida qöllaş;
— yangi imlo qoidalari asosida yagona imlo luğati tuziş va faqat şu luğat asosida işlaş mexanizmini işlab çiqiş.
Özbek tili va adabiyoti universiteti yagona, köp sözli imlo luğati hamda ismlar, joy nomlari luğatini tuzib, naşrga tavsiya etsa, respublikadagi barça öquv muassasalari, naşriyotlar, tahririyatlar şu luğatlar asosida işlasa, maqsadga muvofiq bölar edi.
Mana şu islohotlar alifboni qulaylaştirişi va ommalaştirişi yölida katta qadam böladi. Lekin şuning özi bilan iş bitmaydi. Hozir bolalarga, maktab öquvçilariga, abituriyentlarga, talabalarga möljallangan kitoblar, darslik va qöllanmalar lotin alifbosida, keng omma uçun kitoblar esa kirill alifbosida çiqarilayapti. Çunki lotin alifbosi yetarliça ommalaşmagani, kirillda öqiydiganlar soni köpligi sabab kirillça kitoblarga talab yuqori, bozor şartlariga rioya qilib işlaydigan naşriyotlar esa kitoblari yaxşi sotilişi uçun xaridor talabiga köra kirillça kitoblarni naşr etişadi. Agar lotin alifbosida çop etiladigan kitoblarga iqtisodiy imtiyozlar yaratilsa va ularning tannarxi arzonlaşsa, kirillça kitoblar esa qimmatlaşsa, tabiiyki, köpçilik lotin alifbosidagi arzonroq kitobni oladi. Natijada bir öq bilan ikki quyon uriladi: noşirlar lotin alifbosida kitob çiqarişga rağbatlantiriladi, aholi örtasida esa bu alifboni örganiş jadallaşadi. Bundan taşqari, oldimizga aniq muddat qöyişimiz kerak. Olaylik 3 yo 5 yildan söng kirill alifbosining qöllaniş doirasi çeklansa va bu doira muntazam toraytirib borilsa, albatta, odamlarda lotin alifbosini örganişga rağbat paydo böladi. Töğri, bu jiddiy va inqilobiy yöl. Lekin lotinlaştirişni muvaffaqiyatli amalga oşirgan qardoş millatlar tajribasi bu usul samarali ekanini körsatib turibdi.
Kirillga qaytsak-çi?
Buni ham körib çiqiş kerak. Nazarimda, bu ham notöğri yöl emas. Muvaffaqiyatsiz keçayotgan lotinlaştiriş jarayoni bu iş avval boşdan töğri bölganmidi degan savolni keltirib çiqarişi tabiiy. Xöş, kirill alifbosiga qaytsak, nima böladi? Şunday qilsak, biz tariximizni, ulkan ilmiy va adabiy merosimizni, xususan, tom-tom kitoblar, arxivlardagi gazeta-jurnallar, tarixiy hujjatlarga jo bölgan katta ma'lumotlar ummonini saqlab qolamiz. Ularning barçasini lotinçaga ötkazişning imkoni yöq. Yana lotin alifbosini isloh qiliş ketidan röy berişi mumkin bölgan yöqotişlar, xavflar ham yöqqa çiqadi. Kirillça tajribadan ötgan, tilimizga moslaşgan alifbo. Kompyuter va smartfonlarda ham özbek tili uçun moslaştirilgan kirillça «raskladka»lar işlab çiqilgan, ya'ni zamonaviy texnologiyalar kirillça-özbekçani «taniydi», «öqiydi» va bu alifboda «yoza oladi». Hatto internet sarhadlarida ham kirillça-özbekça öz örnini egalladi, avvalgi texnik muammolar öz yeçimini topdi. Biz kompyuter texnologiyalariga yaqin bölamiz deb alifbomizni lotinçalaştirgunça, texnologiyalarning özi kirillçamizga yaqinlaşib oldi. Qolaversa, lotin alifbosini majburan singdirişga urinsak, köpçilik rus tilida yoziş va öqişga ötib ketişi mumkin. Axir hozir farzandini rus maktablariga beriş urfda-ku. Ana şu aks natijani ham nazarda tutişimiz kerak. Bu – kirillçaning bizga beradigan imtiyozlari. Faqat bir muammo yuzaga keladi: şu paytgaça lotinça örganib kelgan avlod-çi? U endi savodsiz bölib qoladimi? Asosli hadik. Lekin yoşlarni örgatiş katta avlodni örgatişdan osonroq ekani ham bor gap.
Özi nimaga lotinga ötgandik? Mustamlakaçilarning alifbosida yozişni istamaganimiz uçun. Biroq 90-yillarning ehtirosi bugun söndi-ku. Alifboni siyosatdan ajratib, unga bu qadar ulkan siyosiy ma'no yuklamasmiz balki?
Nima bölganda ham, qöşalifbolik holatidan çiqib ketişimiz kerak. Bu masala bugun kun tartibida yanada dolzarb tus oldi. Boş vazirning virtual qabulxonasi (hozirgi Özbekiston Respublikasi Prezidentining virtual qabulxonasi)ga kelib tuşgan murojaat tufayli jarayon jadallaşdi. Hozir ahvol şundayki, kimdir mas'uliyatni böyniga olişi va masalani bir yoqli qilişi kerak.
Prezident Şavkat Mirziyoyevning körsatmasi asosida Özbek tili va adabiyoti universiteti qoşida ishchi guruh tuzildi. Bu guruh mavjud ahvolni örganib, lotin alifbosini isloh qiliş böyiça takliflarni taqdim etişi kerak. Ayni kunlarda guruh işi jadal davom etmoqda, ijtimoiy tarmoqlarda bu masala keng muhokamaga qöyilgan. Lekin bu bilan iş bitmaydi, muhokamada Özbekistonning har bir fuqarosi iştirok etişi kerak. Şu sababli matbuot, bosma naşrlar ham masalani kengroq yoritişi va aholi fikrini örganiş böyiça aniq işlarni amalga oşirişi şart.
