«Farzandlarimizning qalbini öğirlaşmoqda». Kino va kliplarning yoş avlod axloqiga halokatli ta'siri
|17:27 / 26.05.201721 38313 min
"Kitob dunyosi" gazetasida jurnalist Alimurod Tojiyevning "Beparvolik bepardalikdir..." sarlavhali maqolasi e'lon qilingan. U Quyida uşbu maqola juz'iy özgartirişlar bilan qayta naşr etilgan.
Yaqinda Facebook ijtimoiy tarmoğida filologiya fanlari nomzodi Gulnoza Sattorovaning san'atimiz, xususan, qöşiqçiligimiz taraqqiyoti va tahliliga bağişlangan “San'atmi yoki sanoat” nomli maqolasini öqib, opaning kuyunçaklik bilan yozilgan fikrlariga munosabat bildiriş iştiyoqi tuğildi. Aslida, neça yillardan buyon qayta-qayta tanqid qilinayotgan bölsa-da, biror özgariş bölmayotgan bu soha haqida gapiriş şitob ila yelib borayotgan poyezdga qor otişdek gap.
Biz bolaligimizda 10, nari borsa 20 qöşiqçini bilardik, ammo ularning hamma aşulalari maşhur bölardi. Masalan, Oxun Madaliyev, Ğiyos Boytoyev, Yulduz Usmonova, Nasiba Abdullayeva, Muhriddin Xoliqov, Maxmud Namozov, Ahror Usmonov, Xurşid Rasulov, Bahodir Mamajonov kabilar mening, umuman, bizning avlodning sevimli xonandalari edi. Ularning qöşiqlarini hozir ham maza qilib tinglaymiz. Vaqt ötgan sari yana qömsab, qidiramiz. Ammo keyingi beş yillikda birorta köngilga yoqadigan, sözlari, ohanglari tilingda aylanadigan qöşiqlar juda ham kam yaratildi. Oldingi qöşiqlarning oldida dengizdan tomçi desa ham böladi. Hozirda aytilayotgan qöşiqlar esa menga bema'no, sayoz tuyuladi, ustiga ustak mazkur xonişlar ğoyasi kimdandir olingan, musiqasi qayerdandir köçirilgan yoki oldin kimdir aytgan bölib çiqadi. Bir marta eşitasanmi-yöqmi, esingdan çiqadi. Xuddi bir marta çaynalib, tuflab taşlanadigan saqiçga öxşab. Keyin ayrim erkak xonandalarimizni sahnada qilayotgan muqomlari, tuşayotgan raqslarini körib, beixtiyor tilingga maşhur şoirning satri keladi: "Şuyam erkakmi?". Bu ketişda madaniyatimiz, san'atimiz taqdiri nima keçadi? Ularga ergaşgan avlodning taqdir qanday böladi? Özi hozir ham köça-kuyda bir-yarimtasi uçrab turibdi. Dahşat-a?! Öğil farzand kördim deb köksingga ursang, uni tarbiyalasangu, u yirtiq-sirtiq narsalarni kiyib yursa, atlas “şim” kiyib, köçaga çiqsa.
Keyin yana bir odat paydo böldi kliplarimiz imperiyasida. Ya'ni, bir çiroyli qizni olib çiqib ustidan masxaralaş, ermak qiliş, bema'ni, tuturiqsiz qiliqlar qiliş. Nima, jamiyatda ayollarni hurmat qiladigan, ularni boşida kötaradigan erkaklarning zamoni ötdimi? Bu kliplarning ğoyasidan ayollarni, xususan, qizlarimizni bemalol masxaralaş, ğururini yerga uriş mumkin deb tuşuniş kerakmi? Şunday qöşiqlarga klipga tuşayotgan qizlarning közi qayoqda? Yoki televizorda çiroyli kiyinib, “falonçi” artist bilan teleekranga çiqsa böldimi? Aslida öşa “falonçi”ning qölida öyinçoq, qurib ketgur nafsining şafqatsiz ehtiroslari yölida vosita bölayotgan bölsa-çi? Bu yoği bilan nima işingiz bor? Hamma dugonalarim menga havas qilişini, şu “klip”da körgan, ammo menga e'tibor qaratmagan bir töda yigitlarning orqamdan soyadek ergaşib yurişini xohlayman, dermikan?
Mavzuga oid
Şaxsan men, televideniyeda ayrim estrada yulduzçalarini körsam, darrov boşqa kanalga olaman. Farzandlarim ularning almoyi-jalmoyi "xoniş"larini san'at deya tuşunib qolmasin deb. Kölmakçalarni daryo deb bilmasin, tasavvurlari şu tuşunçalarda qotmasin, deb. Ammo kuçim qayoqqaça yetardi? Xohlaymizmi-yöqmi, yoşlar öz davrining farzandi. Şu zamonning ma'naviy olami bilan yaşaydi. Bugungi san'at va kino berayotgan ma'naviy yemişlar bilan oziqlanadi. Biroq u zararli bölsa-çi? Kim javob beradi? "Daçalar bor, daçalar, Ayron, qattu göjalar, Şomurod akam qattalar, Şomurod akam şöttalar"ni qöşiq deya bilgan avlod san'at va adabiyotning estetik mezonlarini qanday tuşunadi? Agar birorta odam bu xavfdan öz vaqtida ogohlantirmasa, uning oldini oliş uçun ta'sir çoralarini körmasa, san'atimizning muqaddas sahnalari havoyi havaslar quyqasiga, minglab yillar davomida yiqqan ma'naviy boyliklarimiz bir siqim kulga aylanmaydimi? Muzeylar oçamiz şekilli, ertaga san'atimizning turli yönalişlarida yaratilgan bebaho asarlarimizning turi, paydo bölgan davri, manbasiga qarab.
Bugungi kunda hukumatimiz tomonidan ma'naviy islohotlar uçun milliardlab mablağ ajratilmoqda. Hammasini olqişlaş kerak. Qolaversa, adabiyot dunyosi vizuallaşmoqda. Yoşlar axborotni internetdan, ma'naviyat, e'tiqod, iymon va haqiqatni kinodan, qöşiqlardan, televideniye va kliplardan örganmoqda. Endi ayting, Prezident va Hukumat ajratgan köplab mablağlar, minglab insonlarning millat ma'naviyati rivoji yölida qilayotgan tinimsiz mehnati, bosilayotgan minglab gazetalar mohiyati, kitoblarning haqiqatini şunga öxşagan "yulduz"çalaru bemaza qovunning uruğidek köpaygan kinolar çippakka çiqarib ötirsa, dardimizni kimga aytamiz? Men nima deymanu, qöbizim nima deydi-a, bu haqda.
Yoningizdan bir million sömingizni öğirlab ketişsa, içingiz oğriydi. Milliardingizni (agar bor bölsa) öğirlaşsa, hayotingiz ağdar-töntar bölib ketadi. Kamida infarkt, insult bölasiz. Ammo bir haqiqat bor, şu pulga yaxşi körgan farzandingizni almaştirmaysiz. Çunki u jigarbandingiz, pulingizdan ham, joningizdan ham, hayotingizdan ham aziz. Uning uçun yaşaysiz-ku... U yaxşi inson bölişini xohlaysiz, şunga harakat qilasiz. Millionlarni, ularni topiş uçun ketgan vaqt-u asabingizni sarflaysiz. Rozi bölib, topganingiz uçun xursand bölib. Ammo şunday qöşiğ-u kliplar, şunday kinolardan andaza olayotgan, internetda saldiroqlab, behayo kliplaru uzindilardan yaşaş qoidasini örganayotgan bolalarimiz ertaga kim bölarkin? Öşa san'at deb taqdim etilayotgan narsalar biz öşa milliardlarga almaştirmaydigan farzandlarimizning qalbini sirtdan öğirlamayaptimikan? Axir qalbini olgani, hamma narsani olgani-ku... Axir aytişadi-ku, “Kinosi qanday bölsa, xalqi ham şunday deb”. Aslida, unday xalq emas edik-ku. Ajdodlarimiz yaratgan qöşiqlaru, madaniyat, nodir san'at durdonalarining sir-u sinoatlari hali töliq örganilmadi. Bugun Munisa Rizayevaning "Sakramento" qöşiğini tinglayotgan bolaning qölidan telefonini olib, Şerali Jörayevning qöşiği yoki birorta jahon klassik asarlaridan qöyib bering-çi, nima bölarkin? Sizni qoloqlikda oşkora aylab, içida böralab sökadi. Çunki yoşlar mohiyatan yaltiroq, içi böş narsalarga öç böladi. Öşa matohning içi böşligini anglaş uçun esa yillar kerak böladi. Hayotning ma'nosi, umrning bahosi, yaxşilik va yomonlik örtasidagi muvozanatni farqlaş masalasida aldanadi. Aldanganini anglaganda-çi..? Keyin ma'naviy yolğonlar, şoumenlar tarqatgan haqiqatlarning bir çaqaga arzimasligi va butun umri yengil-yelpi tuyğular içra ötgani, Xudo çeksiz mukammallik bilan yaratgan Qalbiga çuqur nazar solişga intilmagani, dunyodan-da murakkabroq, ayni paytda butun borliq sinoatini özida jamlagan öz Ruhiyatidan uzoqda yaşab ötgani haqida Tolstoy boboga öxşab, “Iqrornoma” yozadimi? Yozolmaydiyam bu ketişda. Çunki u yozadigan qalamlarni sindiriş harakatidamiz-ku!? U yurak endi qonay olmaydi, u beçoraning qalbini endi uyğonayotgan paytda qotirib, yelimlab taşlaşga ulguryapmiz. Vujudini çiroyli kiyimlar bilan bezadik, oğziga şirin ovqatlar soldik, ammo qalbiga nima solyapmiz, ongiga nima ekyapmiz? Auditoriyalarda ma'naviyat, adabiyot, mafkura masalalarida aytiladigan mulohazalarni tinglaşni amallab tugatib olib, “Ummon”u “Bed boy”larning oğuşiga şoşayotgan bolalarimiz qalbini alafdek örab olgan çirmoviqlarni yulişga nimaga parvosizmiz? Bugun nima eksak, ertaga şuni öramiz-ku! Naçora, ot örnini toy bosib, u ham keyin siz-u bizdek bolalarining yaxşi odam bölişi uçun kuraşadi. Ammo özi bilmagan narsalarini farzandlariga qanday örgatadi? Unda biz hozir aynib ketayapti, degan “san'at”imiz qiyofasi qanday bölarkin? Şu maromda “rivojlanaversa-ya”. Şaklan va mazmunan boşqa ahamiyat kasb etib... Öylayversang, yuraging orqaga tortib ketadi. Öylamagan ma'qul şekilli. Aytadilar-ku, “donolar hayotni kuzaturlar jim” deb. Yoki bugungi bolalarimiz körayotgan seksual mayllar, pul, davlat, haşamatli hayot, birdaniga boyib ketiş, qaynona-kelin munosabatlariga bağişlangan ayrim xususiy kinolarimizni öçirib, örniga Navoiy asarlarini, Dostoyevskiy, Tolstoy, Qodiriyning birorta kitobini bering-çi, öqirmikan? Öqir ham. Ammo xayoli qayerda böladi? Bunisiga javob bera olmaymiz-ku? "Boğ xayoli boqqa eltar", deydi J. Rumiy. Ularning xayolini boqqa yetaklaş uçun ezgu ğoyalar, saviyasi baland, syujyeti pişiq kinolar, jozibali, ma'noli qöşiqlar, bir hikoya syujyetini özida aks ettirgan kliplar kerak emasmi?
Z2 million xalq uçun 100ta yaxşi yozuvçimiz yöq. 32 million xalq uçun 100ta zör şoirimiz yöq. Tiriklarini nazarda tutyapman. Ammo ular bilan rejissyorlar va san'atkorlar orasini buyuk Xitoy devori ajratib turadi. Bular haqida öylab ham körmaymiz, borlarining ham tuzuk-quruq qadriga yetmaymiz. Onda-sonda körişib qolganda, “ilhom” qaçon kelişi haqida yarim mazax, yarim hazil savol beramiz. 32 million xalq uçun esa 10 minglab qöşiqçi bor. Nimagadir ularni boşqaça hurmat qiliş, e'zozlaş, “könglini kötariş” psixologiyamizga kanadek yopişib olgan. Ularga tiyinlab topganimizni sarflaymiz, yordamga muhtoj akamiz, ukamiz yoki biror qarindoşimiz, iste'dodli ammo qöli kalta yoşlarimiz bor, ularni öylab ötirişga vaqtimizni qizğonamiz. Tovusrang liboslarda yarim yalanğoç kirib kelgan “xonanda” uçun, ba'zilari özbek tili va adabiyoti, falsafasi va badiiyati tugul, öz ona tilida tuzuk gapira olmaydigan “san'atkor”larning fonogrammasi uçun topganimizni tikamiz, yetmasa qarz olamiz, kimlarningdir oldida yelkamiz qisamiz. Bu pullarning evaziga yoğlanib olgan şoumen “Eyfel” minorasi yoki Tailand orollariga oşiqadi, imkon darajasida “yalanğoçroq”, “soddaroq”, “hammaga tuşunarli”, nimadir işlab keliş maqsadida. Körayapmizmi, biz kimlar yoki qanday kelajak uçun mehnat qilayotganimizni? Qarab turib, şuyam hayotmi, şu mohiyat uçun yaşayapmizmi, deging kelmaydimi?
Yaqinda bir döstim aytib qoldi. Madaniyat oliygohlarida badiiy asar öqiyotgan talabalarni körib qolişsa, sendan dramaturg, rejissyor, teatrşunos çiqmaydi, deb undan köra adabiyotşunos böla qolgin, deb aytişarkan? Çunki, beçora Aristotel bobo aytib ketgan haqiqat bor-ku, drama asosi harakat deb. Şundan ortiq aksiomaning nima keragi bor? Ey, ustozlar, Anton Çexov vraç, Çingiz Aytmatov zootexnik, Murod Muhammad Döst faylasuf va hokazolar hokazo bölgani bor gap-ku. Hamza bölmaganda “Boy ila xizmatçi”, “Maysaraning işi”, Said Ahmad bölmaganda “Kelinlar qözğoloni”, Uyğun bölmaganda “Parvona”, Erkin Vohidov bölmaganda “Oltin devor” kabi asarlar yaratilarmidi? Ularning qaysi biri dramaturgman, yozuvçi emasman yoki aksinça deb aytgan. Ular söz bilan boğliq hamma san'at turini muqaddas deb bilişgan va ularni bir-biridan heç qaçon ajratişmagan. Yana bilmadim, “Olçazor”, “Oltinçi palata”siyu, bir-biridan qolişmaydigan yuzlab hikoyalari bilan maşhur bölgan Çexov boboyu, Stanislavskiy degan nazariyotçi olim nima derkin? Xayriyat ham Erkin A'zamdek, Usmon Azimdek, Şuhrat Rizayevu Qöçqor Norqobildek, Abduqayum Yöldoşev va Zulfiya Qurolboy qizidek yozuvçilarimizning bor. Harqalay, maişiy mavzular botqoğidan çiqolmay qolgan aravani itarib, sal oldinga çiqarib qöyişdi. Men san'at va dramaturgiya nazariyasidan juda ham yiroqligimni tan olgan holda, keyingi yillarda özbek sahnasida yuqorida sanab ötilgan pesalardan balandroq tomoşa körmaganim rost. Bu sohada ham hamma sohadagi kabi dramaturg, rejissyor, aktyor, şaroit degan muammolar bordir, yana bilmadim? Hozir san'at atalmiş muqaddas mö'jizaning ildizi Söz ekanligi, muhimi, iste'dod va mehnat ekanligini anglaş va yoş iste'dodlarni şunga yönaltiriş, çuçmal va baçkana “kelin”laru ularni alahsiratayotgan “superqaynona”larga yaratilayotgan “imkon”larni qayta körib çiqiş masalasini öylaş kerak emasmikan? Şunga öxşaş mulohazalar bilan ança joygaça kelib qolibman. Keyin qarasam, juda çözilib ketibdi, har bir sohaning mutaxassislari, mutassaddilari boru, nima qilayapsan aqling yetmaydigan masalalarga aralaşib, degan xulosaga keldim. Yaxşisi, tilni tiygan ma'qul-a, nima deysiz? Ota-bobomizning gapi boru, tilni tiygan boy böladi, degan. Şunisi ma'qulroqmi Gulnoza Sattorova?
