Ekspert fikri: Odamlar boy bölişi uçun soliq ma'murçiligi isloh qilinişi kerak

Bugungi kunda Toşkent şahri hududida turğun şoxobçalarda çakana savdo bilan şuğullangan tadbirkorlar har oyda 1.500.000 söm atrofida soliqlar tölaşadi. Bu örinda şoxobçalarning katta-kiçikligi, ularning savdo uçun qulay yerlarda joylaşganligi, savdodagi mahsulotlarning köpligi yoki assortimenti inobatga olinmaydi. Vaholanki, bu barça omillar tovar aylanmasiga va yakuniy daromad hajmiga ta'sir qiladi. Kimdir har oyda 1.500.000 söm soliq tölaşga qiynalmasa, kimgadir bu yuk oğirlik qilişi mumkin.

Bugungi kunda barça turğun savdo şoxobçalarida nazorat kassa maşinalari va/yoki terminallar örnatilgan bölişi kerak. Bu degani soliq idoralari xodimlari tadbirkorlarning real daromad va xarajatlarini hisoblab çiqiş imkoniyatiga egadirlar. Şu sabab turğun şoxobçalarda savdo qilayotgan tadbirkorlarning daromadlaridan soliq stavkalari asosida tölovlar undiriş adolatliroq bölardi.

2000-yillarning boşida jismoniy şaxslarni transport soliğidan ozod qilindi va benzinni narxiga qöşiladigan yangi soliq kiritildi. Bu özgarişlardan bir tomondan transport egalari xursand bölgan bölsalar, ikkinçi tomondan moliyaçilar şod bölişdi. Sababi, birinçi yilning özida bilvosita, ya'ni neft mahsulotlari savdosi orqali undiriladigan yangi soliqning umumiy hajmi transport soliğidan tört marta köp bölib çiqdi. Bu holatning eslanişiga sabab — ayrim hollarda jismoniy şaxslardan töğridan-töğri soliq undirgandan, bilvosita soliq undirilişi samaraliroq ekani. Şu sabab eksklyuziv şartnomalar asosida ayrim korxonalarning mahsulotlarini bozorga kiritiş va sotiş bilan şuğullangan tadbirkorlarga tovar aylanmasidan yoki sotuvdan olinadigan soliq joriy etilişi köpçilik uçun qulayliklar yaratardi.

Jismoniy şaxslar ayrim holatlarda şunday faoliyat turlari bilan şuğullanişadiki, bu faoliyat turlarini tadbirkorlik, deb bölmaydi. Masalan, mardikorlik, bozorlarda yuk taşuvçilik va şu kabi faoliyat turlari. Bunday faoliyat turlari qonun bilan taqiqlanmagan. Şu kabi faoliyat bilan şuğullangan jismoniy şaxslar ma'lum daromadga ega bölişadi va ularda soliq majburiyati paydo böladi. Ammo amaldagi tartib bu faoliyat turlarini xususiyatlarini inobatga ololmaydi. Şu sabab bunday faoliyat turlari uçun jismoniy şaxslarga öz turar joylaridan yillik patent sotib oliş tizimini joriy etiş maqsadga muvofiq bölardi.

Amaldagi tartibning yana bir kamçiligi şundan iboratki, agar jismoniy şaxsda bir neça faoliyat turi bilan şuğullaniş istagi bölsa, u holda undan har bir faoliyat turi uçun alohida-alohida soliq undiriladi. Bu — notöğri. Çunki heç bir odam bir vaqtning özida bir neça faoliyat turlari bilan şuğullana olmaydi. Kun davomida yoki oy davomida şuğullanişi mumkin.

Aytaylik, kunduz kuni savdo bilan şuğullanib, keçasi repetitorlik qilsin. Bunday tinib-tinçimagan tadbirkorlarni qöllab-quvvatlaşimiz kerak va ularga bitta universal soliq belgilanişi kerak. Yoki aytaylik, ökituvçi maktabda dars berib, böş vaqtida repetitorlik bilan şuğullansa, u faqat repetitorlik bilan şuğullanadigan tadbirkordan bir neça marta kam soliq tölaşi kerak. Şunda köpçilik domlalarda öquv maskanlarida işlab, böş vaqtlarida repetitorlik bilan şuğullanişga xohiş uyğonadi.

Nihoyat, tadbirkorlar qaysi faoliyat turi va qay tartibda soliq tölaşlaridan qat'i nazar, ularni rağbatlantiruvçi imtiyozlar tizimi bölişi kerak. Negadir imtiyoz berişdan qörqamiz yoki imtiyozlardan kelib çiqadigan mablağlar hajmini juda katta, deb öylaymiz.

Şu örinda bitta misol: Soliq kodeksida ayrim toifadagi jismoniy şaxslarga daromad soliğidan imtiyozlar közda tutilgan. Jumladan, fuqarolar uruşi (?) va 1941–1945 yillardagi uruş qatnaşçilari, front faxriylari, Leningrad qamali paytida işlagan va şunga öxşagan bir qator fuqarolarga daromad soliğidan qisman — har bir töliq oy uçun eng kam iş haqining tört baravari miqdorida çegirma körinişida imtiyoz körsatilgan.

Tabiiyki, mantiqiy savollar tuğiladi – bu toifaga kiruvçi qança kişi bugun hayot va ularning yoşi neçida, qançasi mehnatga layoqatli va agar ular işlayotgan bölsa, örtaça oylik daromadlari qança bölişi mumkin? Nihoyat, ulardan undiriladigan soliqlarning hajmi byudjyetning daromad qismida qançalik muhim örin egallaydi? Menimça, davlatimizning bunday toifadagi fuqarolarning borligi uçun şukr deb, eng kam iş haqining tört baravari miqdorida çegirma örniga moddiy rağbatlantirib turişga qurbi yetadi. Şu sabab birinçi marta yoki yangi iş boşlayotgan tadbirkorlarga, nogironlarga va ayrim toifadagi boşqa fuqarolarga har xil turdagi imtiyozlarni bölişi bugungi kun talabidir.

Respublika xukumati tamonidan fuqarolarga tadbirkorlik, hunarmandçilik va kasanaçilik bilan şuğullanişlari keng imkoniyatlar yaratilmokda. Bu jarayonni jadallaştiriş uçun joylardagi hokimiyatlarni mas'uliyatini oşiriş kerak. Mahalliy hokimiyatlar tomonidan özlarining tarixiy, an'anaviy, geografik va boşqa xususiyatlaridan kelib çiqqan xolda maxsus mahalliy dasturlarni işlab çiqilişi aholini tadbirkorlik bilan şuğulanişlari, daromad topişlari va pirovard natijada — boy bölişlari uçun yaxşi omil bölardi.

Zafar Ergaşev,
soliq xizmati 3-rangli davlat maslahatçisi, iqtisod fanlar nomzodi