Tarix saboqlari yoxud Argentinada göşt narxiga davlat aralaşuvi qanday oqibatlarga olib kelgani xususida

2005 yilda Argentina jahonda mol göşti eksport qiliş böyiça uçinçi örinda bölgan. Mollarning boşi muttasil oşib borayotgan, çorvaçilik sohasiga investitsiyalar yuqori sur'atlarda kengaya borayotgan edi. AQŞ qişloq xöjaligi vazirligi (USDA) ning prognozlariga köra, göşt yetiştiruvçilarning bunday ösişi va samaradorligi hisobga olinadigan bölsa, bir neça yildan söng Argentina mol göşti yetiştiriş va eksport qiliş böyiça jahonda mutlaq birinçi öringa çiqib olişi kerak bölgan. Bu sohaga investitsiyalarning ortişi tufayli boşqa sohalar ham şiddat bilan rivojlana boşlaydi: yem işlab çiqariş, transport logistikasi (dengiz va quruqlikda), kuşxonalarning innovatsion usullari, sovutkiçlar sanoati, buğlangan göşt va kolbasalar işlab çiqariş deysizmi, hattoki konservalaş uçun jyez bankalar işlab çiqariş sanoati ham ravnaq topadi. Hamma absolyut şov-şuvni kutayotgandi, investitsiyalar esa bir zum töxtamayotgandi.

Lekin öşa maş'um kunda — 2006 yilning 8 martida Argentina prezidenti Nestor Kirşner narxlarning doimiy oşib borayotganini oldini oliş uçun mol göşti eksportini 180 kunga taqiqlaş haqida qat'iy çora qabul qiladi. Taqiq «Göştni eksport sektoridan mahalliy bozorga qaytarib, uni oddiy argentinaliklar bemalol xarid qila oladigan darajaga tuşiriş» maqsadida joriy etildi, deb yozgandi öşanda The Economist jurnali.

Bu taqiq birdaniga röy bermadi, avvaliga hukumat «Göşt hamma uçun» deb nomlangan dastur doirasida göşt narxi oşib ketişi oqibatlarini yumşatiş maqsadida Buenos-Ayresda mol göştining öndan ziyod nomdagi maşhur bölaklarini past baholarda taklif eta boşlaydi. Dasturga köra, eksport qilinayotgan har 2,5 tonna göştga, mahalliy bozor uçun eksport narxining 50 foizi miqdorida 1 tonna göşt çiqarilişi kerak bölgan. Şunday qilib, fermerlar içki bozorga imtiyozlar taqdim eta boşlaşgan. Kutilganidek, bu dastur mutlaqo samarasiz bölib çiqadi.

Bu çoralar bilan birgalikda hukumat eksport bojini 5 foizdan 15 foizga kötarib qöyadi, buning oqibatida argentinaliklarning göşti eksport boji tölanmaydigan Merkosur (Braziliya, Urugvay va Paragvay) dagi hamkorlariga nisbatan raqobatbardoş bölmay qoladi. Narxlar prezident kutgan darajaga tuşmaydi va 2005 yilning oxirida hukumat va göşt işlab çiqaruvçilar (şuningdek sotuvçilar) örtasida uzoq muzokaralar boşlanadi. Hukumat yetarli darajada siyosiy va axborot bosimi ötkazib, 2006 yilda 2005 yilga nisbatan eksport hajmini 20 foizga qisqartiriş haqidagi bitimga erişadi, biroq amalda bu yuz bermaydi. Ayançli oqibatlardan söng hukumat taqiqni yumşata boşlaydi va 26 mayga borib (78 kundan söng) eksportga taqiq olib taşlanadi, buning örniga kvotalar joriy etiladi.

2005–2013 yillar oraliğida taqiq va keyin joriy etilgan kvotalar natijasida mol göşti eksporti hajmi 76 foizga qisqarib ketadi. Öz-özidan tuşunarliki, bu sektorga investitsiyalar tiklab bölmas darajada töxtaydi, 2006 yildan 2010 yilgaça qoramollar soni 28 foizga qisqaradi. Bugungi kunga kelib, eksportga taqiq olib taşlanganidan 11 yil (!) ötib, hanuzgaça qoramollar soni 2006 yildagidan ança past. Yirik şoxli qoramollar sonining qisqarişi göşt narxining keskin oşişiga olib keladi. Bozor oşib borayotgan talabni qondirişga tayyor emas edi va narxlarning yanada ösişi bilan javob qaytaradi. Boz ustiga, qandaydir vaqt oraliğida Argentina hattoki göşt import qila boşlaydi.

Investitsiyalarning töxtaşi, korxonalarning yopilişi, iş örinlarini yöqotilişi, yöldoş sanoatlarning barbod bölişi — prezident va hukumat tomonidan qöllanilgan, «ijtimoiy yönalgan» ana şunday çoralar oqibatlarining qisqaça röyxati. Sociedad Rural Argentina iqtisodiy tadqiqotlar instituti rahbari Luis Migel Etçeverening sözlariga köra, sönggi ön yil «yöqotilgan ön yillik» bölgan, bu davrda sun'iy arzonlaştirilgan mol göşti «sohaning raqobatbardoşligi»ga putur yetkazgan va yirik şoxli qoramollar sonining 12 million boşga qisqarişiga sabab bölgan. Bugunlik kunda Argentinada göşt prezident istaganidan arzon ham bölib qolmadi, bir vaqtlar jahondagi eng yirik göşt eksportçisi esa röyxatda 12-öringa tuşib ketdi.

Bu intervensiyaning iqtisodiy oqibatlari mutlaqo halokatli böldi: faqatgina mol göşti eksportidan yöqotişlar milliardlab dollar bilan ölçanmoqda. Iste'molçilarning köpligidan yöqotişlar, işsizlik va yopilgan korxonalar tufayli röy bergan yöqotişlarni hisoblaş qiyinroq. Bu mavzuda bir neça ilmiy maqolalar e'lon qilingan va ulardagi xulosalar aslo optimistik emas: umumiy iqtisodiyotga yetkazilgan zarar juda ulkan va tiklaniş uçun juda uzoq vaqtni talab etadi. Bu avantyuraning nufuzga daxl qiluvçi çiqimlari (şartnomalarni bajara olmaslik va investorlarning puli havoga sovurilişi) ni qoplaş uçun argentinaliklarning yana bir neça avlodi tovon tölaşadi.

Uşbu hikoyadan muddao şuki, qandaydir çeklovlar, davlatning aralaşuvi yoki narxlarning nazorati qilinişi (bu misolimizda göşt işlab çiqaruvçilar uçun) mamlakat farovonligi uçun uzoq yillar ayançli oqibatlarga sabab bölişi mumkin. Özbekistonda sönggi vaqtlarda göşt va göşt mahsulotlariga narxlarning oşib borayotganiga guvoh bölayapmiz va Argentina saboği bu yerda juda muhim. Özing xatoga yöl qöyib, örgangandan köra, birovning xatosidan saboq olgan yaxşiroq.