Özbekiston qaçongaça rivojlanayotgan davlatlar qatorida qoladi?
|21:20 / 21.08.201776 98519 min
1. Rangli tuş.
Men rangli tuşlarimda Özbekistonni BMT Xavfsizlik Kengaşining doimiy a'zosi sifatida köraman. Göyoki AQŞ, Fransiya yoxud Germaniyaga nisbatan inson huquqlarini poymol etgani uçun sanksiya e'lon qilişini, yoki gegemon davlatlar yoqlab ovoz berayotgan BMT qaroriga veto huquqidan foydalanib qarorni töxtatib qöyiş kuçiga ega gegemonlikka da'vogar davlatlar qatorida bölişini orzu qilaman.
2. Balzak haqiqati.
Balzakning bir haqiqati bor: “Erkak qobiliyati xuddi ayoldagi çiroy kabi – bor yöği va'da xolos”. Biz haqiqatda qobiliyatli millatmiz. Ma'naviyatimiz ham boy, ma'rifatimiz ham yuksak, ötmişimiz ham şonli, kelajakdan umidimiz ham katta. Ammo hanuz rivojlanayotgan mamlakatlar qatoridamiz. Nega? Çunki, qobiliyatni röyobga çiqariş uçun qobiliyatga yaraşa yurak va iroda kerak.
3. Muammoni tuşuniş.
Mamlakatni yuksaltiriş – eng avvalo muammolarni tuşunişdan boşlanadi. Özbekistonda bugun muammo juda ham köp. Hal etilayotgan, hal etilişi lozim bölgan va hal etilmayotganlari ham bor. Şukrki bugun biz muammolar borligini tan olişni örgandik. Ular haqida gapirişni boşladik. Ana şuning özi millat uçun juda katta qadam böldi. Ammo, bu hali birinçi qadam. Öz gunohini iç-içidan tan olgan banda Yaratganning nazdida bir poğona darajasi kötarilganidek, muammolari borligini tan olgan jamiyat ham yuksalişda bir daraja ilgarilagan böladi.
4. Vaziyat oğir. Juda ham oğir.
Prezident Mirziyoyev bir neça bor ma'lum masalalarda safarbarlik e'lon qildi. Öta tahlikali va murakkab vaziyatda ekanligimizni ta'kidladi. Köpçilik negadir faqat Özbekistonimizda ahvol şunaqa oğir ekan, deya tuşundi. Aslida söz dunyo hamjamiyatidagi ahvol xususida ketgan edi. Albatta, bu hamjamiyatning bir bölagi bölgan Özbekiston ham umum holatdan taşqarida emas. Bugun dunyo hamjamiyatida juda ham oğir vaziyat hukm surmoqda. Vaziyatning oğirligi esa siyosiy munosabatlarda asl siyosiy maqsadlarning hamişa ham oşkora ma'lum bölmasligida. Kiçik bir misol keltiraman. Dunyo siyosiy maydonida Qatarga nisbatan biratöla, bir kunda yettita Arab davlati ultimatum e'lon qilgan holatni olaylik. Ultimatum vajlari, sabablari keltirildi. Ular orasida terrorni qöllaş, islomiy ahkomlarga zid harakat ayblovlari qatori turli siyosiy diplomatik ayblovlar ham bor. Dunyo aholisiga bular sabab qilib körsatildi. Hamma narsa oçiq-oydin aytildi göyoki. Aslidaçi? Öquvçining yodida bölsa, bu voqealar “dunyoning eng kuçli davlati” – dunyo mamlakatlariga demokratiyani eksport qilişga odatlangan davlat prezidentining Saudiya Arabistoniga taşrifidan köp ötmay sodir böldi. Bu taşrifdan söng, kutilmaganda, avval şohning valiahdi “almaşdi”. Valiahd etib, öşa kuçli davlatga köproq moyil bölgan, mudofaa vaziri bölgan paytda Eronga uruş oçiş kerakligini ta'kidlab yurgan şahzoda tayinlandi. Saud oilasining boşqa şahzodasi esa navqiron yoşida yurak xurujidan vafot etdi. Eski valiahd esa uy qamoğiga mahkum etildi. Söngra, bir kunda Qatar davlatiga ultimatum qöyildi. Çetdan kuzatgan dunyo aholisi, bir arab davlatiga boşqa arab davlatlari “siyosiy vajlar” sabab ultimatum qöygan deb bildi. Şunday bildirildi. Ammo asl haqiqat yaşirildi. Haqiqatki tuşuniksiz ultimatum voqeasining mohiyatini oçib beruvçi: bu voqealar boşlanğiç nuqtasida prezidenti Saudiyaga kelgan buyuk davlatning taşqi qarzi 15 trillion dollardan oşgani va Qatarning esa 10 trillion dollardan ortiqroq puli bor ekani. Ziyrak öquvçimiz uçun ortiqça izohga hojat yöq deb öylayman.
Mavzuga oid
Bu kiçik bir misol edi xolos. Aslida, jahonda keçayotgan tendensiyalar juda katta muammolarning mavjudligidan darak beradi. Buni ongli har bir inson tuşunib, his qilib turibdi. Dunyo böylab ilm-fan, sanoat, qişloq xöjaligi, armiya va savodlilik masalalari tanazzulga uçramoqda. Dunyoda tuğiliş, axloq, ta'lim körsatkiçlari tuşib ketmoqda. Bolalar ölimi, fohişabozlik, narkomaniya ösib bormoqda. Buning sabablari haqida öylagan inson dunyoda uçinçi jahon uruşi hidi anqiyotganini sezadi iç-içidan. Çunki, bugungi dunyo uruşning noan'anaviy usuli bilan yuzlaşdi. Qaysidir Davlatlar yoki Kuçlar ğolib bölayaptiyu, INSONIYaT MAĞLUB BÖLMOQDA. Hozirgi holat istasakda, istamasakda Ikkinçi Jahon uruşi oldidan vujudga kelgan vaziyatga juda öxşaydi. Öşanda Vermaxtning faolligi kuzatilgan bölsa, bugun agressiv informatsion qöşinlarning faolligi kuçaymoqda. Bugun mazlum va zolim kimligini haqiqat emas, OAV va ijtimoiy tarmoq imkoniyatlaridan kim köproq hamda unumliroq foydalanyotganligi belgilamoqda.
Navbatdagi proyekt: Markaziy Osiyo...
Maqolamiz tahliliy ruhda bölsa ham, biz bu yerda mamlakatlar nomlarini keltirmaymiz. Çunki gap kim yoki qaysi mamlakat haqida ketayotganini ziyoli öquvçi şundoq ham biladi.
Ma'lumki, gegemonlikka da'vogar mamlakatlar vositasida dunyoni parda ortidan boşqarişga intilayotgan kuçlarning Yaqin Şarq proyekti nihoyasiga yetdi. Arab bahori bilan boşlangan bu proyekt sönggida Yaqin Şarq tamoman vayron böldi. Davlatlar vayronaga aylantirildi, millionlar Vatansiz qoldi. Asl maqsadga ham erişildi... Xöş böldi tamommi? Şu bilan geosiyosiy öyinlar tugadimi? Aslo yöq! Şaytoni lain qiyomatga qadar insonni yöldan uruşdan töxtata olmagani kabi, Haq va Botil uruşi abadiy davom etgani kabi, eng kuçli böliş da'vogarlari ham töxtamaydilar.
Endigi navbat Markaziy Osiyoga. Nega?
Birinçidan, dunyodagi eng kuçli uç gegemon davlatlar manfaatlari kesişadigan nuqta Markaziy Osiyo. Ikkinçidan, muqobil energetika va biotexnologiya rivojlanib borgani sayin, neft va gazning energetik siyosatdagi qiymati, ahamiyati asta sekin ozaymoqda. Oltin, uran va toriumning qiymati va ahamiyati oşmoqda. Hozirça torium faqat Turkiya tuproqlarida köpligi ma'lum bölsada, oltin va uranga boy tuproqlar Markaziy Osiyoda. Uçinçidan, Iroq - kimyoviy qurolni yöq qiliş bahonasida, Liviya - diktatorlikni yöq qiliş bahonasida, Suriya - terrorizmni moliyaviy qöllaş ayblovi va “mazlum musulmon şia”larni “zulmdan ozod etiş” bahonasida xonavayron qilindi. Ya'ni har bir vayrongarçilik qaysidir “ezgu” maqsad yölida amalga oşirilib kelinmoqda. Yuqorida misol keltirganimiz kabi asl sabablar esa boşqa.Markaziy Osiyo mintaqasida esa bunday “ezgulik”ni amalga oşirişga zamin va bahona tayyor – Afğoniston.
Navbat aynan Markaziy Osiyo proyektiga kelganining isbotlarini sanab adoğiga yetib bölmaydi. Maqsadimiz bu haqiqatni qayta isbot qiliş emas. Maqsadimiz dunyo siyosiy sahnasidagi vujudga kelgan bunday tahlikali holatda milliy davlatçilikni saqlab qoliş barobarida, mamlakatimizda tinçlikni va iqtisodiy rivojlantirişni saqlab qoliş uçun nima qilmoq kerak degan savolga javob topiş.
Qalbni asraş kerak!
Özbekiston Markaziy Osiyoning yuragi. Bu mintaqadagi siyosiy muvozanatni saqlaşdagi asosiy tayanç nuqta Özbekiston. Umum e'tirof etilgan va isbot talab bölmagan haqiqat bu. Markaziy Osiyo mintaqasida notinçlik istagan kuçlar (kim bölişidan qat'i nazar – terroristik taşkilotlarmi, ularni vujudga keltirgan turli davlatlar maxsus xizmatlarimi yoki parda ortidagi kuçlarmi, farqi yöq) eng avvalo bizning mamlakatda notinçlik keltirib çiqarişga harakat qiladi. Çunki, Özbekiston Markaziy Osiyodagi eng kuçli iqtisodga ega bölmagan davlat bölsada (faqat hozirça!) u baribir geostrategik joylaşuviga köra geosiyosatda birinçi örinni egallaydi. Ayniqsa, muhim bir nuqtaga e'tibor qaratmoqçimiz: nega Özbekiston dunyo buzğunçi kuçlari, jumladan terroristik taşkilotlar uçun juda muhim ahamiyatga ega? Tabiiy boyliklar sababgina emas! Sababi Islom olamida (!) Islom dini uçun muqaddas sanalgan (!) biratöla ikki şaharga egalik qiladigan ikkitagina mamlakat bor: biri Makka va Madina joylaşgan Saudiya Arabistoni, ikkinçisi Buxoro va Samarqand joylaşgan Özbekiston.
Qalbni qanday asraymiz?
Bunday tahlikali va murakkab vaziyatda mamlakatda barqarorlikni saqlaş va xavfsizlikni ta'minlaş uçun qilinişi kerak bölgan ikkita asosiy va bir-biri bilan uzviy boğliq vazifa bor.
Birinçisi, rivojlangan mamlakatlar investitsiyalarini köproq hajmda va qisqa muddatda Özbekistonga jalb etiş kerak. Çunki, rivojlangan mamlakatlar özlari qilgan investitsiyani himoya qiliş uçun öşa mamlakatda barqarorlikni saqlaşga öz hissalarini qöşişga majbur bölişadi.
Ikkinçisi, kuçli, yangi içki ğoyaviy siyosat kerak. Busiz davlatning içki xavfsizligini ta'minlaş imkonsiz.
Tanlov: Ğamsiz öyinçoq yoki aqlli Öyinçi
Bekorga dunyo siyosatini şaxmat taxtasiga öxşatişmaydi. Bugun biz oğir tanlov oldida turibmiz. Millat sifatida yoki mintaqadagi eng kuçli öyinçi maqomini egallaymiz, yoki kimlarningdir öyinçoğiga. Öyinçoq bölişdan osoni yöq. Iztirob çekilmaydi, harakat qilinmaydi, tuşuniş kerakmas, hatto öylaş ham kerakmas. Ammo öyinçi böliş oğir: öylaş kerak, iztirob çekiş kerak, harakat qiliş kerak. Bularning barçasidan heç qaçon çarçamaslik kerak. Tinimsiz harakat kerak. Oddiy tilda aytsak: yoki ğamsiz qul, ammo QUL, yoki iztirobli HUR bölişni tanlaşimiz kerak. Toki tanlov borakan, biz HURmiz. Agar QUL bölsak bizga heç kim tanlov huquqini ham bermaydi. Fikrimizni söramaydi ham.
Kelajakning çegarasi
Agar biz ongli millat sifatida tabiiyki HURlikni tanlar ekanmiz, biz bu oğir yöl ekanligini anglaşimiz, oldimizdagi maşaqqatlarga avval ruhan tayyor bölişimiz kerak. Biz hammamiz, oddiy inson sifatida ham, butun boşli millat sifatida ham buyuk kelajak haqida orzu qilamiz töğrimi? Ammo, heç öylab körganmisiz biz qaçon buyuk kelajakka qadam qöyamiz? Kelajakning boşlaniş çegarasi qayerda?
Biz orzu qilayotgan kelajakning boşlaniş çegarasi bugun va hozir ekanligini tuşunayapmizmi? Bu maqolani öqiyotganingiz mana şu sekundlar sayin kelajakka kirib kelayotganimizni bilayapmizmi? Ertaga kamolini körişni orzu qilganimiz farzandlarimiz bölişi uçun, umidlarning ertangi röyobi uçun, bugun tölğoq azobini körişimiz kerakliligini, bugundan harakat qilişimiz kerakliligini anglayapmizmi? Köpçilik anglar balki. Ammo bugungi iztirobsiz ertangi buyuklikka erişib bölmasligini his qilayapmizmi? Aytmoqçi bölganim, buyuk kelajak orzu qilayotganimiz holda bugungi maşaqqatli mehnatga tayyormizmi?
Buyuk kelajak buyuk millatlargagina nasib etadi. Millat sifatida buyuklik esa, Qonunlar ustuvor bölgan davlatlarda vujudga keladi. Qonunlar sözsiz işlagan jamiyatlarda buyuk millatlar yetişadi. Qörquvlari, fobiyalari yöq millatgina buyuk böladi. E'tiqodli millatgina buyuk böladi. Agar biz bunga faqatgina umum millat sifatidagina emas, har birimiz alohida şaxs sifatida tayyor bölsak, avvalgi maqolalarimda ta'kidlaganimdek yolğonlardan voz keçiş bilan birga tafakkurimizni kengaytirişimiz, muammolarga yondaşuvimizni özgartirişimiz kerak.
Kompasga tegmang!
Rahmatli Çingiz Aytmatov va Ikeda suhbatida bir gap aytilgan edi: “Hozirgi taraqqiyot davri - çeksiz ummon bölsa, jamiyat unda suzib ketayotgan bir kema. E'tiqod omili - xuddi kompas kabi çeksiz ummonda suzib ketayotgan kemani adaşişdan saqlaydi. Manziliga talofatsiz yetişini ta'minlaydi. Dunyoga nazar soling: diniy bayramida yahudiy xudoni tanisin deya bolasini sinagogga olib boradi, xristian çerkovga, buddist ibodatxonaga. Hatto mamlakatimizda ham çerkov yoki sinagogga ularning diniy bayramlarida borsangiz ota-onalar çaqaloğigaça olib borganini körib quvnaysiz. Ozod yurtda ana şunaqa böladida! Tinç totuv va Qonun ustuvor mamlakatda hammaning diniy erkinligi ta'minlanadida!
Ammo aholisining aksar qismi musulmon bölgan mamlakatimizda nega Ramazon hayiti yoxud Qurbon hayiti namozlariga gödak bolangiz bilan borsangiz masjidga kirişga ruxsat berişmaydi? Nega musulmon sifatida bolam Xudoni tanisin, unga ibodat qilsin deb Hayit namoziga olib boriş imkonsiz?! Men öz yurtimda yurtdoşim, vatandoşim - nasroniy, yahudiy yoki boşqa din vakili bölgan fuqaro kabi din erkinligidan, e'tiqod erkinligidan nega bir xilda foydalana olmasligim kerak?! (maqola çiqqanining ertasigayoq menga raddiya berişga tuşib ketişi aniq bölgan diniy qömita va diniy idora vakillaridan oldindan iltimos qilaman, men bu savollarni aynan sizdan sörayotganim yöq, diniy yoki millatlararo nizo ham çiqarmoqçi emasman, şuning uçun menga qimmatli vaqtingizni sarf qilib raddiya yozib ötirmanglar! Undan köra vaqtingizni oxirgi paytda feysbuk tarmoğida radikal diniy qaraş tarğibotçilarining fitnalariga, “Vatanni sevmoq iymondandir” hadisini yolğonga çiqarib, muqaddas tuproğimizni dahriylar makoni deb atayotgan johillar bilan kuraşga sarflang, foydaliroq va savobliroq böladi.
Jamiyatdagi prezident islohotlaridan bexabar qolayotgan fobiyaçilardan ham iltimos: menga radikal islomçi tamğasini bosişga ham urinmanglar, çunki, birinçidan men nasroniy çerkovi va yahudiy sinagogi ruhoniylari bilan döstona munosabatda ekanligimni, ularni diniy bayramlari bilan tabriklaşimni va ular ham musulmon diniy bayramlari bilan meni tabriklaşini döstlarimning, yaqinlarimning hammasi biladi). Savolimdan maqsad diniy masalani emas, Qonun, Konstitutsiyaviy huquq nega bu sohada töliq işlamayotganligini aniqlaştirişdir. Şaxsan men öquvçilar darsni taşlab namozga yugurib ketişiga qarşiman! Ilm ibodatdan afzal!
Ammo e'tiqod jamiyat kompasi ekan, u kompas bilan öynamaslik kerak!
Garçi maqolaga töğridan-töğri aloqasi yöqdir, ammo, örni kelgani uçun bir narsani ham aytib ötişimiz kerak. Bugun dunyo musulmon ummatining ahvoliga bir nazar taşlang: ulamolar avom oldida masala talaşgan, musulmon musulmonni diniy qaraşlari uçun böğizlagan, bir-biri bilan tahoratda oğiz tört marta çayilsa nima böladi, mubohmi muboh emasmi masalalari, bizning diniy soha vakillarimiz köp xotinlilik joizmi yöqmi masalalarini kun tartibiga keltirgan vaqtda, boşqa din vakillari quyoşga zont jönatmoqda, insonga manfaat keltiradigan texnologik yangiliklar qilmoqda, inson kasalligiga dorilar yaratişmoqda, atmosferani kirlantirmaslik muammolarini örganişmoqda... Bizda esa... hajga boriş uçun pora berişni gunoh bilmaydigan, keça Samarqandda bölganidek Ka'ba ziyoratiga 75 gramm opium bilan qölga tuşgan “hoji aka”lar paydo bölmoqda. Taassuf.
Prezidentni tuşuning! Unga dastak bölişimiz kerak!
Men yuqorida bekorga dunyo siyosat maydonidagi holat tahlikali ekaniga misollar keltirmadim. E'tiboringizni qaratmoqçi bölgan nuqtam şuki, dunyo hamjamiyatidagi şunday oğir bir vaziyatda ham xalqaro siyosiy maydonda siyosat yuritiş, ham mamlakat içida uning muammolarini hal qiliş, umuman Özbekistondek geostrategik muhim nuqtada joylaşgan mamlakatga rahbarlik qiliş oson emas. Bugun prezidentga juda oğir. Qanday tahlikali bir davrda, Markaziy Osiyo yuragi sanalmiş Özbekistonga rahbarlik qiliş qançalar oğir va mas'uliyatli ekanligini his qiling. Şunga qaramay prezident tinim bilmayapti. Hali u viloyatga, hali bu tumanga, hali bu davlatga, hali u davlatga tinimsiz borib kelayapti. Nega? Prezident öynagani bormaydi çet elga. Viloyatlarga şunçaki aylangani çiqmaydi. Mana şu davlatni kuçli qiliş uçun, millatni xavflardan asraş uçun soatlab asab çarçatar muhokamalar ötkazadi, oğir qarorlar qabul qiladi. Bu sözdan maqsadimiz prezidentni maqtab köklarga kötarib maddohlik qiliş emas. Balki prezident kelajak garovi ekanligini, unga ham oson emasligini, unga dastak, suyanç kerakligini anglatiş! Biz prezidentimizni töla qöllab-quvvatlaymiz, işonamiz unga, uni yaxşi köramiz deb hammadan balandroq baqiradigan, oğiz yirtadiganlarga aytmoqçi bölganimiz şuki – böş idişdan baland ovoz çiqadi. Prezidentga bugun quruq maqtovçilar emas, aytilgan işnigina qiladiganlar emas, öz işini indamay bilib-bilib qiladiganlar, öz taşvişlaridan taşqari keçasi davlat taqdirini öylab uyqusi qoçib, sigaret tutatib (bu tamaki mahsuloti reklamasi yoki çekişga çaqiriq emas!) muşohada qiladiganlar, çin ma'noda iztirob çekadigan va konstruktiv yeçimlar topadiganlar kerak.
Boltani taşlang!
Bunday insonlar nega kerakligini bilasizmi? Prezident qabul qilgan qaysidir “Qarorning sözsiz ijrosini ta'minlaş” kabi yuksak iboralar jaranglaşi uçun emas, bu – salkam uç yarim ming yillik qadim davlatning boqiy turişi uçun, millatning qoni tökilmasligi uçun, bu yurtda tinçlik hukmronlik qilişi uçun, bu mamlakat taraqqiy etişi uçun, men kabilar orzu qilgandek BMT Xavfsizlik Kengaşi turida Özbekiston ötirişi uçun kerak.
Şu örinda muhim ikki gap bor.
Birinçisi, Xitoy yaqin tarixida çumçuqlar voqeasini bir esga olaylik. Çumçuqlardan zarar sabab ularga qarşi kuraş e'lon qilingan edi. Natijada, bu masalaga aql bilan emas, bolta bilan yondalişib çumçuqlar qirib taşlangan. Natijada bir neça yil davomida Xitoy qişloq xöjaligi çigirtkalar ofatidan bir neça yil ketma-ket katta yöqotişlarga uçradi. Keyin hisob qilinganda, çumçuqlardan körilgan zarardan köra çigirtkalar yetkazgan zarar bir neça ön barobar köpligi aniqlandi.
Ikkinçisi, rahmatli Çingiz Aytmatov va Budyonniyning ilk uçraşuvi yodga tuşadi. Birinçi marotaba TsK koridorlarida duç kelib qolgan Aytmatov va Budyonniy tanişişadi. Budyonniy söraydi kimsan deya. Men Qirğiz yozuvçisi Aytmatovman deya javob beradi Çingiz oğa. Şunda Budyonniy ha men u yerlarni yaxşi bilaman, sizlarning köplaringizni qirganman deya keriladi... Bu xotiralarni Çingiz oğa oğir bir iztirob bilan yozgan edi.
Maqsadimiz kamida G-10 – eng iqtisodi rivojlangan 10talikka kiriş! Buning uçun esa, salla desa kallani olib kelişdan, örinsiz maqtovdan, mas'uliyatsizlikdan tiyilişimiz, eng asosiysi bir muammoni hal qilişda bolta bilan emas aql bilan iş körişni örganişimiz kerak. Bizga Budyonniylar emas, Aytmatovlar kerak!
Said Abdulaziz Yusupov
Sangtaroş usta,
(samarqandlik sangtaroş usta Mömin Kamolov şogirdi).
P.S. Men millatimni boşqariluvçi emas boşqaruvçi, taroşlanuvçi emas taroşlovçi sifatida körişni orzu qilaman.
Kun.uz tuzatişi
*BMT Xavfsizlik Kengaşining doimiy beşta (AQŞ, Fransiya, Rossiya, Xitoy va Buyuk Britaniya) a'zolarigina veto huquqiga ega.
*2017 yil 1 yanvar holatiga köra, AQŞning taşqi davlat qarzi 18,752 milliard AQŞ dollarini, Qatarning oltin-valyuta zaxirasi esa 340 milliard AQŞ dollarini taşkil etadi.
