Bitkoin yoki kriptovalyutalar dollardan ham qudratlimi?

• tölovni amalga oşirişda albatta banklar tomonidan belgilangan yuqori komission haqni tölaş;
• tomonlarning töliq rekvizitlari (manzili, hisobraqami, F.I.Ş. va b.) özaro oldi-sotdi qilayotgan şaxslardan taşqari albatta uçinçi tomonga (bank) ma'lum bölişi;
• tölovlarni markazlaşgan holda qaysidir taşkilotlar tomonidan boşqarilişi;
• ayrim holatlarda tölovlarni amalga oşirilgaç, bekor qiliş ham mumkinligi tufayli sotuvçi ham işonç hosil qiliş uçun köproq ma'lumotlar söraşi kerak böladi va boşqa holatlar.

Yuqorida keltirilgan barça kamçiliklarni yeça oladigan bir tizim sifatida ilk kriptovalyutalar bitkoin vujudga keldi. U 2009 yil 3 yanvarda özini Satoşi Nakamoto deb nomlagan bir yoki bir neça şaxslar tomonidan yaratilgan, biroq uning işlaş tizimi va öziga xos jihatlari haqidagi dastlabki maqola Satoşi Nakamoto muallifligida «Bitkoin – elektron tölovlarga teng raqamli tizim» («Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System») sarlavhasi bilan 2008 yil 31 oktabrda çop etilgan. Satoşi Nakamoto ismi ortida turgan kişi yoki bir guruh insonlarning kim ekanligini aniqlaş uçun olib borilgan barça harakatlar zoye ketgani bois, bugungi kunga kelib şu buyuk bitkoinning haqiqiy yaratuvçisi kim ekani noma'lum hisoblanadi.

Bitkoin kriptovalyutasi–bu işonçga emas, balki kriptografik kodlaş tizimiga asoslangan, özaro heç qanday vositaçilarsiz (bank yoki boşqa moliyaviy instrumentlar) tölovlarni bevosita iştirokçilar örtasida amalga oşirilişini ta'minlovçi tölov tizimi valyutasidir. Bunda nazorat qiluvçi organlarsiz, tangalarning haqiqiyligi murakkab matematik algoritmlar asosida tasdiqlanadigan tizim amal qilgan holda iştirokçilarning har biri uşbu tangalarni emissiya qilişi ham mumkin.

Bitkoinning öziga xos jihatlari:

• markazlaşmagan tizim – bunda har bir iştirokçi teng huquq va imkoniyatlarga ega;
• hisob-kitoblarning töliq şaffofligi – har bir iştirokçi barça tranzaksiyani körişi mumkin;
• nazoratning yöqligi – heç bir davlat yoki taşkilot tizim içidagi operatsiyalarni nazorat qila olmaydi;
• sirlilik – tizim iştirokçilar haqidagi ma'lumotlarni tasdiqlanişini söramaydi;
• tangalarni emissiya qiliş çeklangan – jami bölib 21 000 000 BTC (bitkoin tangasi) çiqariladi;
• balans ikki yoqlama yozuv asosida bölmaydi, balki barça tranzaksiyalar xronologik tartibda barça iştirokçilarda körinadi;
• inflyatsiyaga uçramaydi, qiymati talab va taklifga qarab özgaradi;
• yuridik jihatdan heç qanday asos mavjud emas.

Bitkoin va u bilan boğliq operatsiyalar amalga oşiriliş uçun faqatgina internet tarmoğiga ulangan iştirokçilarning mavjud bölişi kifoya. Bu qaysidir ma'noda oldindan mavjud torrent tizimida işlovçi iştirokçilar özaro fayllar almaşinuviga ham öxşab ketadi. Faqat bu tizimda fayllar örnida maxsus kriptografik kodlar heşlangan holda bloklarga yiğiladi. Bloklarning vaqt böyiça töğri ketma-ketlikda tuziliş esa blokçeyn (bloklar zanjiri) texnologiyasini yuzaga keltiradi.

Har bir iştirokçi özi amalga oşiradigan tranzaksiyani ommaviy kalit va maxfiy kaliti orqali amalga oşirilişi közda tutiladi. Ommaviy kalit orqali böladigan harakatlar va tranzaksiyalar umumiy tizimda barça iştirokçilar tomonidan qayd etib boriladi. Maxfiy (yopiq) kalit orqali kelib tuşgan pul mablağlari yoki çiqib ketadigan pul mablağlari tasdiqlanadi. Bu tranzaksiyalarni amalga oşiriş va umuman boşqa har bir tranzaksiyani işlov bergan holda saqlab oliş uçun zamonaviy yuqori körsatkiçli parametrlarga ega bölgan (videokarta işlov tezligi va protsessor çastotasi yuqori bölgan) kompyuterlar va internet bölişi talab etiladi.Töliq kuçlanişda işlaşi uçun esa kompyuterlar köproq energiya sarfini talab etadi. Uşbu xarajatlarni sarflaş orqali iştirokçilar nimaga erişadilar, degan savolga quyidagiça javob beriş mumkin.

Iştirokçilar buning uçun rağbatlantiriş sifatida yangi bitkoin tangalari yoki komission haq oliş imkoniga ega böladilar. Aslida iştirokçilar soni qança köpaygani sari bitkoin tangalarini yaratiş ham şunça qiyinlaşib boraveradi. Buni iştirokçilar xuddi oltin qazib olgani singari - Mayning qiliş, deb nomlaşadi. Bugungi kunga kelib mayning qiliş uçun butun boşli zavodlar binolaridan foydalangan holda doimiy ravişda işlab turuvçi yirik serverlardan iborat öziga xos «mayning fermalari» yaratilgan. Kim avvalroq şu işga qöl urgan bölsa, hozirda barça xarajatlarini qoplagan holda, bir neça million dollarlik daromadga ega bölgan. Biroq kim keç boşlagan bölsa, ularda bu xarajatlar hali qoplanmagan.

Yuqorida bitkoin bilan amalga oşiriladigan tölovlarning öziga xos jihatlari haqida ma'lumot berildi. Endi nima uçun uning qiymati sönggi vaqtlarda yuqori sur'atlar bilan oşayotgani haqida töxtalsak. Aslida bitkoin tangalarini yaratiş uçun sarflanadigan xarajatlar bunçalik katta emas, biroq xuddi oltin yoki neftni qazib olişdagi taşkilotlar köpayişi va uşbu resurslarning kamyob topilişi bois narxi oşgani singari bitkoinni ham sönggi vaqtlarda mayning orqali hosil qiliş murakkablaşgan holda butun bir boşli «mayning fermalari»dagi bir neça kunlik töxtovsiz amaliyot natijasida bor yöği bir neçta bitkoin hosil bölayotgani hamda bitkoinlar maksimal soni çegaralangani (21 000 000) narxning kötarilişiga turtki bölmoqda. Biroq bundan boşqa yana eng katta sabablardan biri bitkoinni Xitoy, Yaponiya va Janubiy Koreya singari rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida rasman tölov vositasi sifatida qabul qilinişi uşbu bitkoin tangalariga nisbatan talabni çunonan kuçaytirdiki, 2017 yilning özida yil boşiga nisbatan 510 foizlik ösiş körsatkiçiga erişildi (998 AQŞ dollaridan 5000 AQŞ dollarigaça ösdi).

Bugun dunyodagi yetakçi birjalar va yirik banklar ham bitkoinning oldi-sotdisini treyding tizimida yölga qöyişlariga töğri kelmoqda. Garçi kriptovalyutalarning gurkirab rivojlanişi butun jahon moliyaviy-iqtisodiy tizimiga katta ta'sir qilgan holda mavjud bölgan  tizimni yöq bölib ketişiga sabab bölişi mumkin bölsa ham, ayni paytda katta daromad köriş istagida bölgan investorlar bitkoinning rivojlanişidan manfaatdor bölişmoqda. Şuningdek, bitkoin tangalarini gurkirab rivojlanişidan eng köp manfaat köruvçi insonlar – bu yaşirin iqtisodiyotda faoliyat yurituvçi investorlardir. Aynan şuning uçun ham hozirda bir neçta iqtisodi rivojlangan davlatlar bitkoin orqali turli noqonuniy va jinoiy faoliyatlarning rivojlanib ketişi oldini oliş maqsadida bitkoinni tölov vositasi sifatida qabul qilişmayapti.

Bitkoinni xarid qiliş masalasiga töxtaladigan bölsak, hozirgi vaqtda uni bir neçta maxsus birjalar va umuman har qanday bitkoinga ega bölgan iştirokçidan töğridan-töğri sotib oliş yöllari mavjuddir. Unda bitkoinning qiymati iştirokçilar özaro kelişgan narxda amalga oşiriladi. Tölovlar agar birjalar orqali amalga oşirilsa, xalqaro VISA, Master Card kartalari orqali va Webmoney, Qiwi, Perfect Money, Advcash, Payeer, Paypal va boşqa elektron hamyonlar orqali sotib oliş mumkindir.

Quyida bitkoin va kriptovalyutalar böyiça eng köp beriladigan savollarga javoblar bilan tanişişingiz mumkin:

Bitkoinlarni heç kim öğrilay olmasligi rostmi?

Yöq, rost emas. Birja egalari tomonidan ommaviy öğirliklar bölganligi va hakerlar xujumi natijasida bitkoinlar yöqotilgani holatlari kuzatilgan.

Bitkoinlarni heç kim olib qöya olmasligi rostmi?

Yöq, birjaning qaroriga köra jamlab qöyilgan tangalaridan ayrilgan holatlar bölgan.

Kurs har doim ösib boradimi?

Barçasi amaldagi şart-şaroitga boğliq. Birjadagi qallobliklar, foydalanuvçilar va mamlakatlarning turli xatti-harakatlari kursni kötarişi va xuddi şu tartibda tuşirişi ham mumkin.

Rasmiy kriptovalyutalar paydo bölsa nima böladi?

Unda rasmiy kriptovalyutalar amaldagi kriptovalyutalarda aylanayotgan pullarni öziga tortib olişi mumkin. Çunki uning işonçlilik va himoyalanganlik darajasiga nisbatan işonç yuqori böladi.

Mayning qilişda men heç narsa yutqazmaymanmi, doimo foydaga işlaydimi?

Afsuski, bozordagi videokartalarning sifati turliça bölib, ularning barçasi ham közlangan daromadni bermasligi mumkin. Ayniqsa agar mayning jarayoni keç boşlanadigan bölsa hattoki sarflangan xarajatlarni qoplay olmasligi ham heç gap emas.

Videokartalar narxlarining kötarilişi qaçongaça davom etadi?

Bu narxlar avvalgi holiga qaytişi uçun yana kamida yarim yil kerak böladi. Darhaqiqat mayning qiliş boşlangandan beri videokartalar narxi ikki-uç baravar qimmatlaşdi. Biroq oddiy videokartalar narxi endilikda eski narxlarida qolişi közda tutiladi. Yangi maxsus mayning uçun möljallangan videokartalarning bozorga kirib kelişi esa raqobat natijasida oldingi narxlardan farq qilişi mumkin.

Kriptovalyutalar portlaşi qaçongaça davom etişi mumkin?

Toki xalqaro moliya institutlari aralaşmagunga qadar. Agar kriptovalyutalar xalqaro tan olinadigan bölsa, qonuniy asosga ega böladi va hozirgi erkinlikning bir qismidan mahrum bölinadi.

Yuqorida ta'kidlangan fikrlarga qaramasdan blokçeyn va kriptovalyutalar zamonaviy texnogen jamiyati rivojlanişida va yagona jahon hamjamiyati taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Şuni esdan çiqarmaslik kerakki, algoritmlar egalari, videokartalar işlab çiqaruvçilari, çayqovçilar va birja egalari olayotgan uşbu tangalar orqasida erkin konvertatsiya qilinadigan dollarlar turibdi.

Bundan keyin nima bölişidan qat'i nazar aynan ular yutuqqa ega bölişadi. Agar xohlasa u yoki bu algoritmni yopib qöyişadi, xohlasa ma'lum bir qism tangalarni çiqarib olişadi yoki rağbatlantiriş hisob-kitobi va öyin qoidalarini özgartirişadi.

Agar xohlasa foydalanuvçilarni yiğilgan boyliklarining bir qismidan mahrum qilişadi (masalan, öz foydalariga özlaştiriş orqali).

Har yili 22 may kuni barça bitkoin egalari Bitkoin pitssa kuni (Bitcoin Pizza Day)ni nişonlaşadi. Aynan şu kun 2010 yilda çexiyalik Lazlo Xaneş bitkoinga dastlabki haqiqiy savdoni amalga oşirgan. U öz dasturçi örtoğiga 10 000 bitkoin ötkazib bergan va örtoği öz navbatida Papa John's restoranidan ikkita pitssa buyurtma qilgan. Öşa vaqtda bir bitkoin 0.003 AQŞ dollariga teng bölgan va ikkita pitssaning jami qiymati 30 dollar bölgan. Taqdirni qarangki, bugungi kunda bir bitkoinning narxi 4600 dollardan oşmoqda. Mana bitkoynning dollarga nisbatan qudrati qançalik yuqori ekanligi isboti.

Agar siz 2010 yilda 0.003 kurs böyiça 100 dollarga bitkoin sotib olganingizda bugungi kunga kelib uning qiymati 153 mln. dollardan oşgan bölar edi.

Biroq bitkoin yagona kriptovalyuta emas, boşqa bir qança turdagi öziga xos kriptovalyutalar ham mavjud bölib, ular haqida keyingi maqolada batafsil töxtalamiz.

Mansur Tangişov, moliyaçi-ekspert