Xarobadan çiqqan milliardlar: Hindistonning eng badavlat kişisi qanday qilib arzon mobil aloqa biznesini yölga qöydi?

Biroq Ambani uçun Jio şunçaki uning moliyaviy holatidagi raqamlar emas. "Ma'lumotlar - bu yangi neft" aforizmi aynan unga tegişli. U şu kompaniya Hindistonda qişloq xöjaligi, ta'lim va soğliqni saqlaş kabi sohalardagi murakkab muammolarni hal qilişga yordam beradigan axborot inqilobini boşqarişiga işonadi.

Mukeş Ambani Hindistondan taşqarida köproq dunyodagi eng qimmat xususiy uy - Mumbay janubidagi 27 qavatli (şiftlarning balandligi tufayli bino 60 qavatdek körinadi) osmonöpar bino egasi sifatida maşhur. Uy 1 milliard dollarga baholanadi. Ambani u yerda turmuş örtoği Nita (Xalqaro Olimpiya qömitasi a'zosi va Hindistondagi eng yirik futbol ligalaridan birining raisi) bilan birga sport, moda va şou-biznes yulduzlari uçun qabullar taşkil qiladi. Mukeş Ambani uyi haqidagi savollarga "Mening ba'zilarga öxşab butun dunyo böylab 30-40 ta uyim emas, atigi bir uyim bor", deya javob beradi.

Ambani Hindistonda şuningdek ukasi Anil (58 yoş) bilan örtasidagi 10 yillik adovat tufayli ham tanilgan — ötgan yili Reliance oilasi kuni şarafiga uyuştirilgan bayramga uni taklif qilişmadi.

Ularning otasi Dxirubxay Ambani maktab öqituvçisining noçor oilasida dunyoga kelgan va Gandining vatani - Porbandara yaqinidagi uzoq qişloqda voyaga yetgan. Dxirubxay maktabdagi öqişini erta taşlab, oilasiga yordam berişga kirişgan. Yetti yil davomida Yamandagi yoqilği quyiş şoxobçasida işlagan (öşa yerda 1957 yilda Mukeş tuğilgan), Hindistonga qaytgaç, ukalari bilan birga Mumbaydagi 50 kv metrli kiçik ofisda ziravorlar bilan savdo qiluvçi biznesni yölga qöygan. Keyinroq, 1960-yillarda aka-ukalar ipga qiziqib qolişdi va yangi ajoyib mato - poliesterni import qila boşlaşdi.

1966 yilga kelib "Poliester şahzodasi" Gujarat ştatida sintetik matolarni işlab çiqaruvçi birinçi fabrikani qurdirdi. U korrupsiyaga qarşi byurokratik tösiqlarni muvaffaqiyatli yengib ötdi, biroq 1977 yilda Hindistonning milliylaştirilgan banklari uning kompaniyasi kengayişini moliyalaştirişni rad etişdi va Reliance'ni birjaga olib çiqdi. Aktsiyalar Hindistonning örta qatlami orasida joylaştirildi va talab taklifdan ança oşib ketdi. Asosan kiçik şaharlarda yaşovçi, tavakkal qilgan öşa 58 ming hindistonlik öz tanlovidan afsuslanmadi. Keyingi yillarda aksiyalar sezilarli darajada ösdi, Dxirubxaylar oilasining moliyaviy holati esa neft-kimyo sohasini özlaştiriş barobarida oşib boraverdi va oxir-oqibat 6,6 milliard dollarga yetdi.

"Otam Hindiston global bozor iştirokçisi bölişi mumkinligini oldindan köra bilgan va doim uning miqyosini kengaytiriş haqida öylagan. Bu Reliance DNKsiga kirgan", - deydi Ambani. U kompaniya 36 yildan buyon egallab kelayotgan markaziy ofisda Forbes jurnalisti bilan uçraşdi.

1986 yilda Dxirubxay insultni boşdan keçirganida Mukeş va Anilning zimmasiga katta mas'uliyat tuşdi. Aka-ukalar özaro juda yaqin bölişgan. Ular kuni böyi yelkama-yelka turib işlaşgan, ularning turmuş örtoqlari va farzandlari esa oilaga tegişli 14 qavatli binoning turli qavatlarida yaşaşgan. 2002 yilda Dxirubay ikkinçi insult natijasida hayotdan köz yumganida Reliance Hindistondagi eng yirik va ehtimol, eng nufuzli kompaniyaga aylandi.

Dxirubxay ölimi oldidan aholining keng qatlami uçun arzon mobil servisini yaratişni rejalaştirib yurgandi. Uyali telefonlar boylarning öyinçoği bölgan bir vaqtda mobil aloqa tariflari yuqori bölgan. Otasining orzusidan ilhomlangan öğillar mobil kommunikatsiyalar bilan şuğullana boşlaşdi.  "Ba'zilar tavakkal qilişga köproq moyil bölişadi, - deydi Mukeş. - Tavakkalsiz yaşaş zerikarli".

2002 yilda Reliance diskont telekommunikatsion servisni işga tuşirdi va mobil aloqaga tariflar narxini daqiqasiga 32 sentdan 2 sentgaça pasaytirişga erişib, bozorni "silkitdi". Muvaffaqiyatning aks ta'siri — aka-ukalar kompaniya ustidan nazoratni qölga kiritiş uçun kuraşa boşlaşdi. Ambaniga yaqin manbaga köra, raqobat otaning ölimidan ança oldin boşlangan. Köpçilik 2002 yilda telekom-servisni işga tuşiriş marosimida Anilning yöqligini sezdi, bu oiladagi kelişmovçiliklarga birinçi işora edi. Anilning vakili vaziyatga izoh berişdan boş tortgan.

Dxirubxay vasiyat qilişga ulgurmay hayotdan köz yumdi, biroq oila tartib-qoidalariga köra, Reliance direktorlar kengaşini kim boşqarsa, töliq nazorat öşa insonda böladi deb hisoblangan (har holda Mukeş şunday hisoblaydi). Rais örinbosari bölgan Anil bunga rozi bölmagan, u kattaroq ta'sir doirasiga ega bölişni istagan. Mukeş esa u yirik zavod va fabrikalarni işga tuşiriş işlari bilan şuğullangan, deb hisoblagan. Bundan taşqari, u köproq otasi bilan yaqin bölgani haqida aytişadi. Anil Bollivudning yangi aktrisalaridan biriga uylanişga qaror qilganida otasi u bilan xafalaşib qolgan, otasi u qizni öğliga munosib deb bilmagan, Mukeşning turmuş örtoğini esa otasi tanlab bergan. Anil akasiga nisbatan muomalaga ustaroq bölgan, u kompaniyaning moliyaviy işlari bilan şuğullangan va bankirlar, sarmoyaçilar hamda jurnalistlar oldida Reliance nomidan iştirok etgan. Şu bilan birga, u onasiga yaqinroq bölgan.

Aka-ukaning ayollari özaro çiqişmasligi vaziyatni yanada keskinlaştirdi, biroq oxir-oqibat ularning onasi Kokilabin öğillarini yaraştirişga muvaffaq böldi, 2005 yilda oilaning moliyaviy vositalari taqsimlandi. Mukeş oila biznesining katta qismiga - asosiy neft-gaz biznesi Reliance Industries'ga ega böldi. Anil esa nisbatan yangi bölimlar - telekom, moliyaviy xizmatlar va elektr energiya işlab çiqarişga doir bölimlarni qölga kiritdi.

Taqsimlov aka-ukalarning moliyaviy holatini sezilarli darajada oşirdi. 2008 yilda ularning birgalikdagi boyligi misli körilmagan darajaga yetdi - 85 milliard dollar. Mukeş 43 milliard dollar bilan dunyoning beşinçi eng badavlat kişisiga aylandi, Anil esa 42 milliard dollar bilan oltinçi örinni band qildi.

Moliyaviy inqiroz oilaviy mojaroga ta'sir körsatdi. Aka-ukalarning yaraşuvi faqat qoğozlarda bölgani ayon böldi. 2008 yilda Anil öz telekommunikatsion kompaniyasini Janubiy Afrikaning MTN kompaniyasi bilan birlaştirmoqçi bölganida Mukeş tinçlik kelişuviga asoslanib, bitimga tösqinlik qildi. 2009 yilda Anilning kompaniyasi aksiyalari narxi tuşib, uning moliyaviy holatini 32 milliard dollarga kamaytirdi. Yuridik hisob-kitoblardan bir yil ötib, aka-ukalar raqobat qilmaslik haqidagi kelişuvni buzişdi.

Kutilmaganda Mukeş telekomga qaytiş imkoniga ega böldi.

U hammasini boşidan boşladi: 2010 yilda maxfiy ravişda faqat keng polosali internet taqdim etişga izn beruvçi litsenziyaga ega kiçik kompaniyani sotib oldi. Biroq Ambani “tovuş” – ma'lumot turlaridan biri ekani va ertami keçmi qoidalar özgarişini yaxşi bilardi. 2013 yilda bu röy berganida Mukeş bunga tayyor edi.

U bu biznesni şiddat bilan kengaytira boşladi va umummilliy tarmoqni tezroq yaratiş uçun Reliance’ning quriliş, qonunçilikni tartibga keltiriş va loyihalarni amalga oşiriş böyiça ekspertlarini jalb qildi. U hamyonbop 4G-telefonlarni işlab çiqişda elektronika gigantlari Qualcomm va Spreadtrum bilan hamkorlik qildi va ularni 22 dollarlik qaytariluvçi kafolatli depozit evaziga sotdi. Bugunga kelib Reliance loyihaga umumiy miqdorda 33 milliard dollar sarf qildi va öz investitsiyalarini qarz (7 mlrd dollar), aksiyadorlik kapitali (17 mlrd dollar) hamda muddatsiz tölovlar va yetkazib beriluvçi kreditlar (9 mlrd dollar) hisobiga moliyalaştirdi.

Jio servisi juda arzon, tez va (Hindistonning maydonini inobatga olganda) eng asosiysi, mamlakatning 95 foiz hududida işlaydigan servis bölgan. U qadar faol bölmagan öyinçilar bozorda arang jon saqlaşardi. Telenor va Tata Group özlarining simsiz internet taqdim etuvçi bölimlarini telekommunikatsiya magnati Sunil Mittalning Bharti Airtel kompaniyasiga sotişdi. Milliarder Kumar Birlega qaraşli sobiq raqiblar Vodafone India va Idea Cellular hujumga qarşi turiş uçun birlaşişga rozi bölişdi. Mukeş ukasini “yerga uriş” uçun Anilning telekommunikatsion biznesi “qoldiqlari”ni 3 milliarddan ortiqroqqa sotib oldi. Qaçonlardir u 43 milliard dollarga baholangan edi. “Bu bor yöği biznes qaror edi, - deydi Mukeş. – Bu bizni qoniqtiradi va biz bu vaziyatdan maksimum foydalanişga harakat qilamiz”.

Jio tufayli Hindiston mobil trafigi bir yil avvalgi 1 milliard Gbaytdan 28 milliardgaça kötarildi. Ma'lumotlar iste'moli hajmi böyiça hozir Hindiston Xitoy va AQŞni ortda qoldirmoqda. Birgina Jiöning öziga Sprint, Verizon va AT&T’ni birgalikda olganda ham köproq mobil trafigi töğri kelmoqda.

Ambanining rejalari ulkan: bu ma'lumotlarning bari uning mamlakatini qayta qurişga va qaşşoqlikdan çiqarişga yordam berişi kerak. U misol tariqasida past samaradorlik va yomon sifatdan jabr körayotgan Hindiston qişloq xöjaligini keltirdi. “Men samarasizlikni imkoniyat sifatida qabul qilaman”, - deydi Ambani. Jio aksariyati kiçik uçastkalarga ega 120 mln hind fermeri uçun ekiş, hosil yiğiş, bozor narxlaridan xabardor böliş va qişloq xöjaligi sohasi ekspertlariga çiqiş imkonini qölga kiritiş uçun yagona platforma işlab çiqdi.

Ambani Jio hind ta'lim tizimini isloh qilişda muhim rol öynaşi kerak, deb hisoblaydi. U provayder bir yil davomida Hindiston kollejlarida ta'lim oluvçi 35 million talabaga internetga kiriş imkonini taqdim etişiga umid qilmoqda. Şu bilan birga, u mamlakatning eng çekka burçaklariga, har bir qişloqqa ham internet yetkazişni niyat qilgan.

Jio daromad oliş usulini topmasa, bularning bari orzuligiça qoladi, albatta. Hisobçilarning ba'zi nayranglari orqasidan kompaniya 2017 yilning oxirgi çoragida kiçik daromadni qayd qilişning uddasidan çiqdi (1,1 milliard kirimdan 78 million dollar). Şunday bölsa-da, Jiöning asosiy ustuvorligi —narxlarning arzonligida — bu moliyaviy jihatdan unga qarşi işlaydi.

Kompaniya işlari yurişişi uçun Jio köplab yangi abonentlarni jalb qilişi, keyin esa ularni Jio Cinema (6000 film) va Jio Music (16 mln qöşiq) kabi ilovalar orqali katta trafik iste'moliga örgatiş kerak. Ular “qarmoq”qa ilinganidan keyin Jio köp mijozlarini yöqotmagan holatda narxlarni oşirişiga töğri keladi. Hozirgi tariflar noratsionaldir.

Aftidan, Ambanini masalaning iqtisodiy tomoni u qadar taşvişga solayotgani yöq, u uzoq vaqtga investitsiya qilmoqçi. U özining uç nafar farzandini biznesni boşqarişga örgatmoqda. “Hozir menga hamma işni nazorat qiliş va unga aralaşmaslik xuş kelmoqda”, - deydi u direktorlar kengaşi yiğilişlarida iştirok etayotgani, biroq operativ boşqaruv bilan şuğullanmayotganini nazarda tutib. Rejada  — IPO Jio, biroq hozirça Mukeş Ambani millionlab oddiy hindistonliklarga yuqori tezlikdagi internetni taqdim etgan va ular uçun yangi imkoniyatlar eşigini oçgan inson sifatida maşhurlik çöqqisida.

“Bu poyga, - deydi u, - unda Hindiston butun dunyo bilan tengma-teng iştirok etmoqda”.