Xususiy tadbirkorlarni soliqqa tortiş: soliqni sof foydadan undiriş

Tadbirkorlik faoliyatini endi boşlagan jismoniy şaxslar

Xususiy tadbirkorlik faoliyatini boşlab olişning özi bölmaydi. Buning uçun şaxsda işbilarmonlik, tavakkalçilik, faollik, yangilik uçun intiliş kabi xususiyatlardan taşqari, ma'lum miqdorda dastlabki sarmoya ham bölişi zarur. Aksariyat hollarda u dastavval joy sotib oladi yoki ijara qiladi, bank yoki öz yaqinlaridan qarz oladi, faoliyat joyini jihozlaydi, uskunalar sotib oladi, ayrim hollarda işçi yollaydi, va hokazo. Qisqaça qilib aytganda, şaxs öz tadbirkorlik faoliyatini oyoqqa turğazib, foydaga kiritib olişi uçun ançagina harakat, xarajat va vaqt sarf etadi. Bölajak tadbirkor bularning barçasini hali oldindan heç qanday daromad kafolatlarisiz, tavakkalçilik asosida amalga oşiradi. Muammo şundaki, tadbirkorlikni endi boşlagan şaxs hali foyda olmasdan turib, soliq xaqida xavotirga tuşa boşlaydi. Nega?

Xususiy tadbirkorlarni soliqka tortişning eng muammoli tomonlaridan biri - soliq miqdorini daromadga boğliq bölmagan holda oldindan qat'iy belgilab qöyilganidir. Unga köra, tadbirkorlik faoliyatidan tuşadigan daromadlar faoliyat turiga qarab, belgilangan eng kam oylik iş haqining 1 barobaridan 7 barobarigaça, ya'ni 2018 yilda 172240 sömdan 1205680 sömgaça bölgan miqdorda qat'iy belgilangan oylik tölov tarzida soliqqa tortiladi. Qonun xususiy tadbirkorlik faoliyat turlari sifatida çakana savdo, xizmatlar, işlab çiqariş, avtomobil transportida yuk taşişni alohida körsatib ötgan. Bunda xususiy tadbirkor bir paytning özida faoliyatning bir neça turi bilan şuğullanayotgan bölsa, har bir faoliyat turi böyiça alohida soliq tölaydi.

Bunda soliq mikdori köp emasdek tuyulişi mumkin, lekin faoliyatini boşlaş bilan boğliq xarajatlar girdobida turgan, hali foyda olib ulgurmagan tadbirkor uçun yöq foydadan soliq tölaş katta muammo tuğdirişi mumkin. Bu holatni işçi hali maoş olmasdan turib, soliq tölaşga majbur qilinişi bilan qiyoslaş mumkin. Şu mantiqan töğrimi? Qisqaça aytganda, oldindan qat'iy belgilab qöyilgan soliq tadbirkorni öz faoliyatini hali boşlamasdanoq yoki faoliyatining dastlabki kunlaridayoq undan voz keçişga yoki faoliyatni noqonuniy yöllariga ötişga majbur qilişi mumkin. Bunga amaliyotda misollar köp.

Şuni yodda tutişimiz kerakki, hozirda öz davlatlari iqtisodiyotiga milliard dollar foyda keltirayotgan, yuz minglab aholini iş bilan ta'minlayotgan va dunyoning eng muvaffaqiyatli kompaniyalari sanalgan Nestle, Panasonic, Microsoft, Apple Inc., Google LLC, Amazon, Nike, Ikea, Dell, Sony, Mercedes, Coca Cola, Rolex, Walt Disney asosçilari özlarining ilk qadamlarini şu tarzda, öz tomorqalarida yoki garajlarida kiçik bir xususiy tadbirkor sifatida boşlaganlar. Bugungi kunda jahon xalqlari bu nomlarni juda yaxşi biladilar. Özbek tadbirkorlari ham şunday işlarga qodir, ular orasida ham şunday biznesning bölajak asosçilari bor. Ularga faqat imkoniyat kerak. Soliq qonunçiligi aynan şu bosqiçda, bölajak tadbirkorlarimiz öz faoliyatlariga qöl siltab ketişlariga, köpgina kelajagi buyuk biznes ğoyalar amalga oşmay qolişiga sababçi bölib qolmasligi zarur. Bugun bir söm undiraman deb, ertangi yuz sömni yöqotiş töğri bölmaydi.

Aslida tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş uçun ularga alohida soliq imtiyozlari beriş şart emas; ularni soliqdan ozod qiliş ham kerak emas; tadbirkorni faqatgina sof foydadan soliqqa tortiş tizimini joriy kilişning özi kifoya. Bu tadbirkorlikdan tuşgan daromadlarni soliqqa tortişning eng mantiqiy, jahon tajribasida özini isbotlagan usuli hisoblanadi.

Şu örinda “foyda” özi nima degan bir savol tuğiladi. Oddiy qilib aytganda foydaning formulasi quyidagiça: T – X = F/Z. Bunda:

T = Tadbirkorlik faoliyatidan kelib tuşgan barça tuşumlar;
X = Tadbirkorlik faoliyati uçun qilingan barça xarajatlar; 
X F/Z = Foyda (agar natija ijobiy bölsa)/ Ziyon (agar natija salbiy bölsa).

Bunda, mahsulot va xizmat körsatişning asosiy xarajatlari, iş xaqi, ijara va şu bilan boğliq tölovlar, bank kredit foizi, transport xarajatlari, va hokazoni tadbirkorlik xarajatlari sifatida kiritişimiz mumkin. Foydani aniqlaşda mazkur xarajatlarni tuşumdan çegirib taşlaşning asosiy sababi, bu xarajatlar tadbirkorlik faoliyati bilan töğridan-töğri boğliq, ularsiz daromad bölmaydi.

Masalan fuqaro çakana savdo faoliyatini boşlab, dastlabki oy mobaynida qilgan tuşum va xarajatlari quyidagilarni taşkil qildi:

Körib turganimizdek, tadbirkorning davr mobaynidagi tuşumi 60 million söm bölsa-da, uning sof foydasi 3 million sömni taşkil qiladi. Bunda xususiy tadbirkorlikdan tuşgan foydaga nisbatan belgilangan soliq stavkasini 20% deb hisoblagan taqdirimizda, soliq 600 ming sömni taşkil etadi. Bu yerda eng muhimi tadbirkor davr mobaynida yetarliça daromad qila olmasa, soliqdan xavotirga tuşmaydi, çunki xarajatlar daromaddan köpayib ketadigan bölsa, tadbirkor soliq tölamaydi. Bundan taşkari, xarajatlar tadbirkorlik faoliyati bilan töğridan-töğri boğliq bölişi zarur. Zarurat tuğilsa, tadbirkor mazkur xarajatlar haqiqatdan ham qilinganligi va ularning miqdorini isbotlab bera olişi zarur. Bu köp tölovlar rasmiy tus olinişiga, soyali iqtisodiyotdan oçiq iqtisodiyotga ötişga sabab böladi.

Ayrim hollarda muayyan davr mobaynida tadbirkorning xarajatlari uning öşa davrdagi tuşumlaridan ortib ketişi mumkin. Tadbirkor öz faoliyatini dastlabki yillarida aynan şunday holatni boşdan keçirişi mumkin. Bunda tadbirkor soliq yilini ziyon bilan yakunlagan xisoblanadi. Yilni ziyon bilan yakunlagan tadbirkorning daromad soliği tölaşi mantiqan notöğri böladi. U hali foyda tugul özi sarflagan mablağ va xarajatlarini qoplab olgani yök. Bunga biroz vaqt kerak.

Şuni ta'kidlaşimiz kerakki, jahonning eng rivojlangan davlatlari, jumladan AQŞ, Yaponiya, Kanada, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Germaniya soliq qonunçiligida xususiy tadbirkorlar daromad soliğini faqat sof foydadan tölaydilar. Şu jumladan iqtisodiyoti jadallik bilan rivojlanayotgan Rossiya, Xitoy, Gruziya, Turkiya soliq qonunida ham xususiy tadbirkorlar daromad soliğini foydadan tölaşi belgilab qöyilgan. Bunda tadbirkorlar özlarining faoliyati tuşumlaridan sarf-xarajatlarni çegirib taşlab, sof foyda olmagunça, soliq tölamaydi. Oddiy söz bilan aytganda, soliq qonuni xususiy tadbirkor foyda olgunga qadar «sabr qiladi». Soliq sof foydaning muayyan bir foizi tariqasida undiriladi. Bunda soliq stavkasi jismoniy şaxsning boşqa turdagi daromadlaridan qança stavkada undirilayotgan bölsa, tadbirkorlik faoliyatidan tuşgan foydadan ham şunça stavkada undiriladi. Ya'ni tadbirkorlik faoliyatidan tuşadigan daromadga nisbatan alohida soliq stavkasi joriy etilişi şart emas.

Bundan taşqari, soliqni sof foydadan oliş tizimi qonunda soliq imtiyozlari degan tuşunçaga ham ehtiyoj qoldirmaydi. Vaholanki, soliq xuquqida soliq imtiyozlari köpinça soliq qonunçiligidagi kamçiliklarni tezkorlik bilan bartaraf etişning bir usuli sifatida köriladi. Soliq imtiyozlarini köpinça quyidagi misolga öxşatiş mumkin.

Tasavvur qiling, bemor tabibga bordi va neça kundan buyon beli oğriyotgani haqida şikoyat qildi. Şunda tabib darhol unga bel oğriqqa qarşi dori nomini yozib, şuni içsa oğriq qolişini aytdi. Uşbu holatda mazkur bemorni davolaşning şu usuli töğrimi degan savol tuğiladi. Bunda tabibning vazifasi bemorga dorini yozişdan oldin, oğriqni keltirib çiqarayotgan asosiy sabablarni aniqlab, keyin davolaşga harakat qiliş töğri bölmasmidi? Bu yerda oğriq asosiy kasallikning bir simptomi bölişi mumkin. Simptomni bartaraf etiş, kasallik davo topdi degani emas; oğriq yana qaytişi mumkin. Tabib kasallikni keltirib çiqarayotgan asosiy sababni töğri aniqlab, uni davolamagunga qadar, bemor kasallikdan aziyat çekaveradi va kasallik vaqt ötişi bilan uni oğir ahvolga solib qöyişi mumkin. Soliq xuquqida soliq imtiyozlarini ham köpinça şunday "oğriq qoldiradigan dori"ga öxşatiş mumkin. U köpinça davlatni ham, soliq tölovçilarni ham soliq qonunidagi asosiy muammodan çalğitadi. Şunday ekan, agar soliq qonunida xususiy tadbirkorlarni soliqqa tortiş tizimi töğri yölga qöyilsa, soliq qonunida soliq imtiyozlari degan tuşunçaga köp ham zarurat qolmaydi.

Tadbirkorlik faoliyatini yölga qöyib olgan jismoniy şaxslar

Xususiy tadbirkorlarni soliqka tortişning amaldagi tartibini tadbirkorlik faoliyatini muvaffaqiyatli yölga qöyib olgan şaxslarga ta'siri masalasi yuqorida tasvirlangan muammodan köra jiddiyroqdir. Keling, endi masalaning şu tomoni haqida mulohaza yuritsak.

Haqiqiy tadbirkor tinimsiz izlanişda va harakatda böladi. U doimo öz işlab çiqariş yoki xizmat körsatiş kölamini kötariş, uning sifatini yaxşilaş, foizlar sonini oşiriş va şu orqali öz daromadini köpaytiriş harakatida böladi. Şu nuqtai nazardan, soğlom tadbirkorlik faoliyati doimo biznes ösişini, daromad miqdorining ortib borişini ta'minlaydi. Agar soliq miqdori oldindan qat'iy belgilab qöyiladigan bölsa, daromad miqdori oşgan sari soliq tadbirkorlik faoliyatidan tuşadigan daromadlarning arzimas bir qismiga aylanib qolişi mumkin. Çunki daromad oşaveradi, soliq mikdori esa özgarmaydi. Nazariy jihatdan xususiy tadbirkor daromadining çeki yök, u bir söm ham, milliard söm ham bulişi mumkin. Bunda jabrlanuvçi asosan davlat byudjyetidir.

Tasavvur qiling, sizning ikki xususiy tadbirkor qöşningiz bor. Ularning ikkisi ham çakana savdo, ya'ni tadbirkorlik faoliyati eng kam oylik iş haqining 7 barobargaça (1205680 söm) miqdorda soliq tölaşini taqozo etadigan turi bilan şuğullanişadi. Ularning biri fuqaro “A”, öta izlanuvçan şaxs, lekin faoliyatini endi boşlaganligi tufayli, uning tadbirkorlikdan tuşadigan bir oylik örtaça daromadi 2 million sömni taşkil etadi. Ikkinçi qöşningiz fuqaro “B” ham aynan şu turdagi tadbirkorlik faoliyati bilan şuğullansa-da, u iş boşlaganiga ança bölganligi va unda mijozlar köpligi tufayli, uning bir oylik daromadi örtaça 50 million sömni taşkil etadi. Bunda soliq miqdori faoliyat turiga qarab, oldindan aniq belgilab quyilganligi tufayli, fuqaro A va fuqaro B daromadlari qança bölişligidan qat'iy nazar, aynan bir miqdorda soliq tölaydilar. Yuqoridagi misolda uşbu soliq yuki fuqaro A daromadining yarmidan köp qismini taşkil etsa, fuqaro B daromadini atigi 1/50 qismini taşkil etadi.

Soliq yukining daromadga nisbatan bunday nomutanosibligi tadbirkorlik faoliyatining ayrim turlarida yaqqol közga körinadi. Masalan sanoat, sport, xususiy meditsina, huquq, arxitektura va quriliş sohalarida xususiy faoliyat yuritayotgan jismoniy şaxslardan ayrimlarining bir oylik daromadlari 1-2 million sömni taşkil etsa, boşqalariniki 100-200 million sömni taşkil etişi mumkin. Endi bir davr mobaynida bir faoliyat turidan 2-3 million söm daromad qilgan şaxs bilan 100-200 million söm daromad qilgan şaxsning bir xil summada soliq tölaşini tasavvur qilib köring. Bu holat nafaqat byudjyetga soliqdan yetarliça pul tuşmasligiga, balki soliqda vertikal tenglik tamoyilining buzilişiga ham olib keladi.

Vertikal tenglik bu soliqning asosiy tamoyillaridan biri bölib, uning zamirida soliq tölovçi jismoniy şaxsning daromadlari qança ortib borgan sari, uning tölov qiliş qobiliyati ham şunça oşib borişi, şuning uçun, uning jamiyat oldidagi moliyaviy mas'uliyati ham mutanosib ravişda ortib borişi zarurligini anglatadi.

Buning sababini quyidagiça izohlaş mumkin. Hozirda juda köp davlatlar, ayniqsa rivojlangan davlatlar, öz iqtisodiyotini bozor tizimi asosida boşqarib kelmoqda. Bu tizimning rejali iqtisodiyot tizimidan afzallik tomonlari juda köp: raqobat, samaradorlik, talab va taklif mutanosibligi, iqtisodiy ösişning izçilligi va hokazo. Lekin bozor iqtisodiyotining öziga xos salbiy oqibatlari ham mavjud bölib, ulardan eng asosiysi- bu boylik va kapital aholining bir qismi qölida töplanib borişi va bu jamiyatda iqtisodiy va ijtimoiy tengsizlikni keltirib çiqarişidir. Köpgina rivojlangan davlatlar uşbu muammoni tan olgan holda, uni soliq siyosati orqali yumşatişga harakat qilişadi. Ular bu vazifani jismoniy şaxslar daromadlarini ösib boruvçi stavkalar yoki soliqni daromadga mutanosib ravişda undiriş yöli bilan amalga oşirişga harakat qilişadi.

Bularning barçasi yana jismoniy şaxslarning tadbirkorlarlik faoliyatidan tuşgan daromadlarini qat'iy belgilab qöyilgan miqdor asosida emas, balki ularning foydasidan belgilangan foiz asosida soliqqa tortiş afzal tizim ekanini körsatadi.

Xususiy tadbirkorlarni soliqqa tortişni takomillaştiriş böyiça takliflar

Yuqorida muhokama qilingan muammolarning yeçimi sifatida quyidagi takliflarni kiritiş mumkin:

• Xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan şuğullanayotgan jismoniy şaxslarni soliqqa tortişda, soliqni ularning sof foydasidan undiriş amaliyotini joriy etiş. Daromad soliğini şu tarzda undirilişi fuqarolarimiz tadbirkorlik faoliyatining dastlabki bosqiçlaridan yoki uning “qişli va qirovli kunlar”dan omon ötib olişlariga kömak bersa, ular tadbirkorlikni muvaffaqiyatli yölga qöyib olganlaridan söng, soliqni daromadlariga mutanosib ravişda tölaşiga yöl oçadi. Bu xususiy tadbirkor uçun ham, davlat uçun ham adolatli natijadir.
• Töğri, soliqning sof foydadan undiriş tizimini amaliyotga tatbiq kilişning öziga yaraşa qiyinçiliklari mavjud. Çunki bu tizim har bir tadbirkorni öz daromad va xarajatlarini töğri va xolislik asosida hisoblab borişini talab etadi. Bu noqobil tadbirkorlarga soliqdan qoçişga imkoniyat yaratişi mumkin. Lekin xalqimizda “Burgaga aççiq qilib körpani kuydiriş töğri emas” degan bir dono naql bor. Soliq idorasi agar biror bir tadbirkor şunday noqobillik qilayotganligi haqida asosli şubxaga ega bölsa, öşa tadbirkordan öz daromad va xarajatlarini asosli ekanini isbotlab berişni talab qilişi mumkin. Qolaversa, xususiy tadbirkorlarni sof foyda asosida soliqqa tortiş tizimini boşqariş böyiça iqtisodiyoti rivojlangan va izçil rivojlanayotgan davlatlarda bir neça yillik boy tajriba mavjud bölib, ular bunday muammolar yeçimi böyiça ança tajribaga ega va Özbekiston bu davlatlar tajribasini örganib, mamlakat soliq tizimiga tatbiq qilişi mumkin.
• Xususiy tadbirkorlikdan tuşadigan daromadlarni va mulkiy daromadlarni soliqqa tortişda soliq deklaratsiya amaliyotini joriy etiş. Coliq deklaratsiya amaliyotida jismoniy şaxs yil söngida tadbirkorlik yoki mulkiy faoliyatning barça manbalardan tuşgan daromadlarini umumlaştirib, ulardan yuqoridagi soliq qonuni tomonidan yöl qöyilgan xarajatlarni çegirib taşlab, yillik foydani e'lon qiladi. Bu soliq amaliyoti hozirgi kunda eng keng tarqalgan bölib, usiz jismoniy şaxslarni soliqqa tortiş tizimini tasavvur qiliş qiyin. Çunki jismoniy şaxslarning köp daromadlariga nisbatan soliqni daromad manbaidan uşlab qolişning imkoniyati yöq. Aynan şu sababdan, köpgina şaxslarning xususiy va tadbirkorlik faoliyatidan tuşadigan daromadlari umuman soliqqa tortilmay yoki yetarliça soliqqa tortilmay kelmoqda. Bu nafaqat soliq tölovçilar tengligiga putur yetkazmokda, balki byudjyetga soliq tuşumlari yetarliça tuşmayotganligiga sabab bölmokda.

Xulosa

Har qanday davlatda xususiy tadbirkorlik mamlakat iqtisodiyotining asosiy negizi, uning kelajagi hisoblanadi. Jahondagi deyarli barça buyuk kompaniyalar tarixi oddiy bir tadbirkor öz biznes ğoyasini amalga oşirişi bilan boşlangan. Şunday ekan, xususiy tadbirkorlarni soliqqa tortişni töğri yölga qöyiş davlat uçun ham, uning iqtisodiyoti va byudjyeti uçun ham katta manfaat keltiradi. Özbekiston öz soliq qonunçiligini tubdan isloh qilişga astoydil yeng şimargan ekan, islohot yetakçilarida xususiy tadbirkorlarni soliqqa tortiş borasidagi mavjud amaliyotni töğri yölga qöyiş imkoniyati mavjud. Bu borada amalga oşirilişi zarur bulgan asosiy vazifalardan biri bu xususiy tadbirkorlardan soliqni ularning sof foydasidan undiriş tizimini joriy etişdir. Bu xususiy tadbirkor uçun ham, davlat uçun ham foydalidir. U mamlakatda tadbirkorlikning rivojlanişiga, mamlakat byudjyetiga tuşadigan soliq tuşumlari kölami ortişiga, mamlakat soliq amaliyoti jahon davlatlari soliq amaliyoti darajasiga kötarilişiga, köpgina soyadagi yoki noqonuniy tadbirkorlik faoliyatlarini qonuniy yölga ötişiga va nihoyat aholida soliq madaniyati kötarilişiga ham xizmat qiladi.

Vohid Örinov

Muallif haqida: Vohid Örinov McGill oliy ta'lim muassasasida Soliq huquqi böyiça professor (PhD) maqomiga erişgaç, 2015 yildan buyon Kanadaning Bruniswick​Universitetida örindoş professor sifatida faoliyat olib bormoqda. U talabalarga Kanada soliq tizimi, koorporativ huquq, şaxsiy soliq kalkulyatsiyasi, xalqaro va biznes taşkilotlari soliği hamda koorporativ moliya fanlaridan ta'lim beradi.

Örinov 2013 yilda McGill universitetining Teaching Tomorrow’s Professors Award​ (Kelajak professorlariga ta'lim beriş) mukofoti bilan taqdirlangan. 2017 yilda esa UNB'da eng yaxşi soliq öqituvçisi sifatida e'tirof etildi.

Vohid Örinov Toşkent davlat yuridik universiteti va Frankfurt Universiteti bitiruvçisi sanaladi.