Şu yilning 30 iyul kuni Xalqaro Press klubda “Özavtosanoat” AJ rahbariyati iştirokida sessiya bölib ötdi. Unda Özbekistonda işlab çiqarilayotgan yengil avtomaşinalar narxi örtaça 14 foizga oşişi, özbek avtosanoatida proteksionizm çoralari qaçongaça davom etişiga doir fikrlar bildirildi.
Kun.uz dunyo avtomobil sanoatida yuksak natijalarga erişgan mamlakatlarning uşbu sohada rivojlaniş tarixini örganişga va uni öquvçilar e'tiboriga havola qilişga qaror qildi. Turkum maqolalarning uzviy qismi sifatida Janubiy Koreya va Germaniya avtomobilsozligi tarixiga doir maqolalar e'lon qilindi.
Bu safar, avval va'da qilinganidek, köpgina sohalarda bölgani kabi qisqa vaqt mobaynida avtomobilsozlikda ham yuksak natijalarga erişgan Xitoy tajribasidan ayrim ma'lumotlarni taqdim etamiz.
Foto: wikimedia
Xitoy avtomobilsozlik sanoati, aytiş mumkinki, deyarli yarim asrlik tarixga ega. Biroq u 1990-yillar boşlaridan buyon yuqori sur'atlarda rivojlanmoqda. 2009 yili XXR dunyodagi eng yirik avtobozorga aylangan bölsa, ayni vaqtda dunyoning eng yirik avtomobil işlab çiqaruvçi davlati sanaladi. Uning özi bir yilda AQŞ va Yaponiya birgalikda işlab çiqaradigan maşinalar sonidan köp avtomobil yetkazib beradi. YeIda işlab çiqilgan jami transport vositalari ham Xitoy uluşiga yeta olmaydi. Qiziq va örinli savol tuğiladi: Xitoy bunday natijaga qanday erişdi?
2013 va 2014 yillarda Xitoy dunyo avtosanoati tarixida ilk marotaba bir yilda 20 mln donadan ortiq maşina işlab çiqdi, tegişli ravişda 22,1 mln va 23,7 millionta. Mamlakat bugungi kunda butun boşli avtomobil tizimini yölga qöygan davlatdir. XXRning eng yirik avtokompaniyalari esa, FAW, SAIC va Dongfeng hisoblanadi. Biroq, ma'lumot uçun aytiş kerak, 2006 yil noyabr oyidayoq Xitoyda 6322ta avtomobil korxonasi bor edi.
Foto: Karelskiye vesti
Xalq respublikasi 2006 yilda avtomobil işlab çiqiş borasida Yaponiyani quvib ötdi va Qöşma Ştatlardan keyingi ikkinçi davlat böldi. Uning dunyo avtosanoatida AQŞni quvib ötib, eng yirik avtomobil işlab çiqaruvçiga aylanişi uçun 3 yilgina vaqt kifoya qildi. Şundan beri u hozirça maqomini qöldan boy bergani yöq.
Mavzuga oid
Foto: dongfengmotor.ru
Ta'kidlaş örinliki, 2009 yilgi ma'lumotlarga köra, mamlakatda işlab çiqarilgan avtomobillarning deyarli yarmi, 44,3 foizi (BYD, Lifan, Çanğan, Geely, Chery, Hafei, Jianghuai, Great Wall, Roewe, FAW va b.) mahalliy brendlar edi. Bugungi kunga kelib, bu raqam yanada oşgani öz-özidan ma'lum albatta. Şu bilan birga, Volkswagen, Mitsubishi, General Motors, Hyundai, Nissan, Honda, Toyota kabi dunyoga maşhur xorijiy kompaniyalar bilan taşkil etilgan qöşma korxonalar ham faoliyat yuritib keladi. Qayd etiş kerak, mamlakatda işlab çiqilgan avtomobillarning aksariyati içki bozorda sotiladi. Raqamlarga töxtaladigan bölsak, 2009 yilda işlab çiqilgan 13,76 mln dona avtomobildan 369,6 mingtasi eksport qilingan.
Xitoyda röyxatdan ötgan transport vositalari soni 2009 yilda 62 mln.dan ortgan edi. 2020 yilga kelib bu raqam 200 mln.dan ortişi taxmin qilinmoqda. 2011 yili Xitoy milliy avtomobillar parki 100 mln.lik raqamni ortda qoldirdi va AQŞdan keyingi örinni egalladi.
Keling, endi qisqagina Xitoy avtosanoati tarixiga töxtalsak.
Xitoy xalq respublikasi avtosanoatining ilk rivojlaniş bosqiçi 1928—1980 yillarga töğri keladi. Çjan Syuelyan 1931 yili Ming Sheng deb nomlangan yagona yuk maşinasini işlab çiqargan. 1953 yil 15 iyun esa, Xitoy avtosanoatiga asos solingan kun hisoblanadi. Öşanda Pekinda FAW zavodi işga tuşdi. 1958 yil 10 martda NJ130 yuk maşinasi zavoddan çiqdi. Umuman, 1950 yillar oxiri va 1960 yillar boşida Nanjing, Şanxay, Tszinan va Pekin şaharlarida bir neçta avtomobil zavodlari taşkil etildi. Bular bugungi kunda Nanjing Automobile (Group) Corporation, Shanghai Automotive Industry Corporation, Beijing Automotive Industry Holding Corporation kompaniyalaridir. 1968 yilda keyinçalik Dongfeng Motor Corporation kompaniyasiga aylangan The Second Automobile Works zavodiga asos solingandi.
Foto: truck-auto.info
1980-1992 yillar
Den Syaopin tomonidan 1978 yilda boşlangan islohotlar jarayonida avtomobil sanoatini rivojlantiriş istiqbolli yönaliş sifatida belgilangan edi. 1990 yillarda şaharliklar va qişloqliklar daromadlarining tez sur'atlar bilan ortişi yengil va yengil tijorat avtomaşinalariga bölgan talabni kuçaytirdi. Içki işlab çiqariş juda çeklangan bölgani bois, avtomobillarni import qiliş hajmi keskin oşdi. Bu holat avtomobillar uçun import boji 260 foiz oşirilganiga qaramay röy berdi.
1985 yili Xitoy bir yilda 350 mingdan ortiq (106 ming yengil va 111 ming yuk maşinasi) turli avtomobillar importi uçun 3 mlrd dollar sarfladi. Import xarajatlari savdo balansida jiddiy defitsitni paydo qilgani uçun Xitoy hukumati bu jarayonni tarğibot-taşviqot işlari, valyuta ayirboşlaşni çeklaş, bojlarni oşiriş, aksiz soliqlarini joriy qiliş, 1985 yilda esa, 2 yillik avtomobil importiga moratoriy joriy qiliş bilan keskin çoralar kördi.
Xitoy avtoimportni çeklaş orqali yengil avtomobillarni mahalliy zavodlarda işlab çiqişni rağbatlantirişga urindi va bu samara bera boşladi. 1983 yili American Motors Corporation (keyinçalik Chrysler Corporation tomonidan xarid qilingan) Pekinda (BAIC Group) Jeep Cherokee XJ modelini yiğiş böyiça 20 yillik şartnoma imzoladi. Kelgusi yilda Volkswagen AG Şanxayda (SAIC Group) Volkswagen Santana sedanini yiğiş böyiça 25 yillik bitimga imzo çekdi. Fransiyaning PSA kompaniyasi Guançjouda Peugeot 504 yengil maşinasini yiğiş loyihasini amalga oşira boşladi. Bularning bari zamonaviy Xitoy avtosanoatining poydevori böldi, deyiş mumkin.
1992 yilda Xitoy bir yilda 1 mln.dan ortiq maşina işlab çiqişga erişgan bölsa, 2000 yilda bu raqam 2 mln.dan ortdi. 2001 yili Xitoy Jahon savdo taşkilotiga a'zo bölganidan söngra, avtomobil bozorining rivoji yanada tezlaşdi. 2002-2007 yillar oraliğida har yili avtomobil işlab çiqiş örtaça 21 foizga yoki 1 mln donaga ortib bordi. 2003 yil, aytiş mumkinki, Xitoy avtosanoati uçuun tub buriliş davri böldi. Içki va taşqi bozorga «BYD» (Build Your Dreams – Öz orzularingni qur) kompaniyasi mahsulotlari çiqarildi. 2004 yilda bir yilda 5 mln donadan ortiq avtomobil işlab çiqildi. 2009 yilda bu raqam 13,76 mln donaga yetdi. Şu bilan Yaponiya ortda qoldirildi va dunyoning ikkinçi avtomobil işlab çiqaruvçi mamlakatiga aylandi.
2010 yilda işlab çiqariş va savdo hajmi 1/3 baravarga oşdi va 18 mln donadan ortdi. Dunyo avtomobilsozligi tarixida ilk marotaba yillik avtomobil işlab çiqariş soni 15 mln.lik körsatkiçdan oşdi. Şu yili 18,26 mln.ta maşina işlab çiqildi, şundan 11,6 millioni yengil maşinalar edi. Bu esa, sönggi 40 yilda özaro örin almaşib kelayotgan ikki yetakçi davlat AQŞ va Yaponiya, şuningdek YeIni sezilarli ortda qoldirişga asos böldi.
2011 yili Xitoy avtosanoati bir neça foizga ösdi. Jami işlab çiqilgan avtomobillar soni 19,27 mln donani taşkil etgan bölsa, şundan 14,89 mln.tasi yölovçilar uçun, 3,93 mln donasi tijorat maqsadiga xizmat qiluvçi transport vositalari edi. Mamlakatda 18,51 mln dona avtomobil sotildi. Lekin qayd etiş örinli, şu yildan hukumat avtobozorga turtki berişni közda tutuvçi davlat dasturlarini töxtatdi. Şunga qaramay, Xitoy avtokompaniyalarining moliyaviy ahvoli şunçalik kuçaydiki, Yevropaning maşhur Rover, Saab, Volvo Cars, LTI va LDV kabi brendlarini xarid qilişga muvaffaq bölindi.
Foto: volvocars.com
2012 yildan Xitoyda transport vositalarini muqobil va tiklanuvçi energiya manbalariga ötkaziş böyiça davlat dasturi amalga oşirila boşlandi. 2013 yili elektromobillarni xarid qilganlarga qöşimça imtiyozlar taqdim etildi. 2010 yillar örtalaridan elektrobuslar işlab çiqariş kengaytirildi. 2016 yil 90,5 ming dona şunday avtobuslar yirik megapolislarga yetkazib berildi. Elektromobillar va quvvatlanadigan gibridlar soni 50 mingdan ortdi, bir yilda 777 mingtaga yetdi. 2017 yili Xitoyda 29 mln donadan ortiq avtomobillar işlab çiqildi, bu butun dunyoda işlab çiqarilgan transport vositalarining (96,4 mln) 30 foizini taşkil etdi. Qiyoslaş uçun yana bir ma'lumot: Özbekistondek mamlakat aholisining har birini bittadan avtomobil bilan ta'minlaşga Xitoy quvvati bir yil-u 2 oy kifoya qiladi. XXR yengil avtomobillar bozorida milliy brendlar uluşi 43,9 foizga, SUV rusumli maşinalar bozorida 60,6 foizni taşkil etdi.
Bugungi kunda Xitoyda köplab avtomobil kompaniya va firmalari mavjud bölasa-da, ularning eng yiriklari quyidagilardir:
First Automotive Works (FAW), SAIC Motor, Beijing Automobile Works (BAW) Beijing Automotive Group Co. (BAIC), Chery Automobile, Changan, Brilliance China Auto, Dongfeng, Geely Automobile, Great Wall Motors, Lifan, Dadi Auto.
FAW korporatsiyasining binosi
Foto: wikimedia
Xullas, dunyo avtosanoatlari tarixi xususida tom-tom kitob yozsa böladi. Biz 3 maqoladan iborat turkumda atigi 3 davlat avtosanoati tarixiga qisqagina yondaşdik. Biroq xulosamiz bitta böldi: ya'ni, örganganimiz uç davlatda ham avtomobil sanoati rivojlanişi uçun avvalboşdanoq raqobat muhiti mavjud bölgan. Bir vaqtning özida bir xil toifada avtomobil işlab çiqaruvçi bir neça kompaniya va zavodlar faoliyat yuritgan.
Xitoy va J.Koreya tomonidan olib borilgan “proteksionizm” siyosati mamlakat içkarisida bir neça avtokompaniyalar (xorijiy kompaniyalar iştirokida ham) taşkil etilişiga tösqinlik qilmagan. Bu ikki davlatda ham dastavval Yevropa maşinalari yiğilgan, keyinçalik töliq işlab çiqariş bosqiçiga ötilgan. Ammo bu jarayon Özbekistonda bölganidek, 20 yildan ortiq vaqtni olmagan. Aksinça, tarixan qisqa davrda yuksak natijalarga erişilgan.
