«Tramadol» va «Lirika» savdosi. Vaziyat keskinlaşmoqda
|01:33 / 30.09.2018137 9659 min
Toşkentda yaşovçi fuqarolardan Kun.uz tahririyatiga dorixona va köçalarda psixotrop (aslida kuçli oğriq qoldiruvçi) dori vositalarining noqonuniy oldi-sotdisi avj olib ketganligi haqida murojaatlar kelib tuşdi. Xat mualliflari tabletka giyohvandligiga çalinganlar orasida yoşlar va ösmirlar soni kun sayin köpayib borayotganligi, bu dorilar kuppa-kunduzi oçiq joylarda erkin sotilayotgani haqida bayon qilgan.
Masalaga oydinlik kiritiş maqsadida, murojaatda ta'kidlangan Toşkent şahar Çilonzor tumanidagi «Şuhrat» nomi bilan tanilgan, «Qatortol» va «Kiçik Halqa yöli» kesişgan çorrahaga bordik. Yölning Çilonzor metro stansiyasi tomon ketgan çetida, quyoşdan pana joyga yiğilib turgan tört-beş nafar erkak-ayoldan iborat guruhlarga közimiz tuşdi. Ular «tabletka giyohvandlari»ning hojatini çiqarişar, maşinada kelgan xaridorlarning maşinadan tuşişiga ham zarurat qoldirişmasdi. Şunday qilib, «tabletkafuruş»larning faoliyatiga tösqinlik qiluvçi kişining özi yöqligiga iqror böldik.
Youtube'da köriş
Facebook'da köriş
Ular şifokor tavsiyaga köra, bemorlarga beriladigan kuçli oğriq qoldiruvçi analgetiklar - «tramadol»ning bir qutisini 15 ming sömdan, «lirika»ni esa 20 ming sömdan pullaşmoqda. Göyoki, dori uçun kelgan kişi bölib, «tabletkafuruş»lar bilan suhbatga qilişga harakat qildik. E'tirof etişlariça, bunday dorilarni pullayotganlar kuniga 200 ming sömdan 1 million sömgaça daromad qiladi, lekin bozor har kuni bir xil bölavermaydi.
«Tramadol» va «Lirika» qanday dori vositalari?
«Tramadol dori vositasi – «narkotik analgetik» deb ataladi. Öz tarkibida «opiy» guruhiga mansub bölgan narkotiklarni saqlaydi va albatta tibbiy maqsadda qöllanişi lozim bölgan dori vositasi hisoblanadi. «Lirika» – (Pregabalin) – tutqanoqqa qarşi vosita, gamma-aminomoy kislotasi hosilasi. Pregabalin oğriq qoldiriş xususiyatiga ham ega, şuning uçun bu dori nevralgiyaga çalingan bemorlarga buyuriladi.
Mavzuga oid
Oliy toifali şifokor narkolog Furqat Bahromovning sözlariga köra, bu dorilar şifokor nazoratisiz, özboşimçalik bilan iste'mol qilinsa, öziga nisbatan qaramlikni keltirib çiqaradi va ularni iste'mol qilganlar passiv giyohvandga aylanadi. Ular ham ruhan, ham jismonan tanani bardam his qiliş uçun şunday dorilarni muntazam ravişda iste'mol qilişga majbur böladi. Eng yomoni, dastlab bir sutkada bitta tabletka iste'mol qilgan şaxs, keyinçalik ön-ön beşta, ma'lum muddatdan söng elliktagaça dori iste'mol qiliş darajasiga yetib boradi. Natijada inson organizmi va ruhiyatida kuçli özgarişlar yuz beradi, qolaversa, bunday psixotrop moddalar me'yoridan ortiq iste'mol qilinsa, bepuştlikka ham olib boradi.
«Qaramlikning ham ikki turi mavjud: jismoniy va ruhiy. Jismoniy qaramlikda tabletka qabul qilmagan paytda böğimlarda oğriq turadi, iştaha yöqolişi, köngil aynişi, surunkali iç ketiş, yurak oğriği kuzatiladi. Ruhiy qaramlikda esa tabletka iste'mol qilmagan paytda uyqusizlik, qözğaluvçanlik, jahldorlik, agressivlik, qöli işga bormaslik holatlari avj oladi», – deydi Furqat Bahromov.
Bu «tabletkafuruş»lar kim?
«Şuhrat» çorrahasi Çilonzor tumanidagi aholi eng gavjum böladigan joylaridan biri hisoblanadi. Uning tevaragida 4ta universitet, 2 ta maktab va 3ta boğça joylaşgan. Kollej va institut talabalari bu yerdagi dorifuruşlarning doimiy xaridoriga aylanişgan. Ular orasida maktab öquvçilariga ham közingiz tuşadi. Albatta, dorini qidirib, Toşkentning boşqa tumanlaridan ham yoş yigitlar kelmoqda.
Bu çorraha ilgari özining «tungi kapalak»lari bilan maşhur bölgandi. IIBning qattiq nazorati sababli vaziyat birmunça yumşadi, IIB nazorat punkti kun-u tun faoliyat olib bormoqda. «Kapalak»lar masalasiga nuqta qöyilmagan bölsa-da, uning çorrahadan nari ketgani kuzatiladi. Toşkent şahri böyiça yagona «öğri bozor» ham şu çorrahada joylaşgan. Xullas, «Şuhrat»da öğirlangan telefon savdosi yoki fohişalik bilan şuğullanib bir zumda içki işlar xodimining «qöli»ga tuşiş mumkin.
Dori savdosida esa jinoiy javobgarlik yöq, sotuvçilar hatto inson huquqlaridan söz oçib, içki işlar xodimlari bilan «qaysi qonunda taqiqlangan?», deb tortişadi. Dori savdosi bilan alohida litsenziyaga ega, oliy ma'lumotli şaxslar şuğullanişi haqidagi talab esa ölda-jölda qolib ketgan. Muammo çiqadigan bölsa, sal narida maşinada ötirgan «akaxon»lar kelib, gapga aralaşadi. Aytgança, köçada dori sotib turgan satang ayolning körinmas qöriqçilari bor. Şu tufayli, ularga jurnalist ekanimizni aytişdan ham xavfsiradik.
«Ular şu darajada heç narsadan qörqmaydigan bölib ketişganki, ön olti yoşli farzandimni nonga çiqarsam, uni töxtatib dori taklif qilişibdi, «senga arzon qilib beramiz, tatib kör», deyişibdi. Ular özlari bilan piçoq va elektroşoker olib yurişadi. Bu nimasi? Endi bolalarimizni nonga ham çiqara olmaymizmi?», deydi köça yoqasida joylaşgan 10- xonadon egasi.
«Har kuni uyimiz oldida ikki-uçtasi çözilib yotadi. Ular hali ön gulidan bir guli ham oçilmagan bolalar-ku. Ularni körib içim açişadi, men ham axir onaman. Militsiya xodimlari har kuni şu yerda. Kuniga bu sotuvçilardan ön-ön beştasini uşlab olib ketişadi, bir soat ötmay jarimasini tölab çiqib yana sotişyapti. Psixotrop dori sotayotganlarni jinoiy javobgarlikka tortadigan qonun qabul qilinmasa, kelajak avlod xavf ostida qoladi», deydi mahalla faoli.
Biz bu borada izoh oliş uçun Çilonzor tumani IIBga murojaat qildik. Toşkent şahar IIBB matbuot xizmati «bu dori vositalarini sotayotganlarga nisbatan heç qanday qonuniy çora» köra olmasliklarini aytişdi. «Bu bizning vakolatimizga kirmaydi», degan javob bilan içki işlar xodimi gapni qisqa qildi.
Bu kimning vakolatiga kiradi?
«Narkotik moddalar ustidan nazorat qiliş böyiça Özbekiston Respublikasi davlat komissiyasi tomonidan işçi guruh tuzilgan bölib, uning zimmasiga «Tramal» (Bu dorilar Yevropada şu nom bilan maşhur bölgan) dori vositasi ustidan nazoratni kuçaytiriş vazifasi yuklatilgan. Huquqni himoya qiliş organlari, sud kimyo laboratoriyalari, Soğliqni saqlaş vazirligi mutaxassislari iştirokida «Tramal» dori vositasini giyohvandlik vositalari röyxatiga kiritiş böyiça taklif tayyorlandi. Hozirda bu taklif tegişli idoralar tomonidan belgilangan tartibda körib çiqilmoqda. Yaqin kunlarda “Tramal” dori vositasi uşbu röyxatga kiritiladi deb öylayman», – deydi Soğliqni saqlaş vazirligi Narkotiklar nazorati qömitasi raisi Ismatjon Azizov.
Foto: Ismatjon Azizov
Uning ta'kidlaşiça, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, prekursorlar böyiça ehtiyojni aniqlaş tartibi mavjud va bu kabi dorilar şu ehtiyoj doirasidagina respublikaga olib kiriladi. «Tramal» dori vositasi röyxatga kiritilmagan, lekin preparatning ehtiyoj miqdori belgilanadi. «Lirika» dori vositasi esa 2014 yildan buyon Özbekiston Respublikasiga qonuniy tarafdan bir dona ham kiritilmagan. Uning qaysi yöllar bilan kirib kelayotgani rasman ma'lum emas.
Ismi sir qoliş şarti bilan Kun.uz muxbiriga ma'lumot bergan manbaning ta'kidlaşiça, «Lirika»ning Özbekistonga kirib kelişi katta biznes piramidasi ustida amalga oşirilgan. Masalan, Toşkent şahri va Farğona vodiysi böylab tarqatilayotgan «Lirika»ni yetkazib beruvçilar, dorilarni Turkiyadan Özbekistonga Qozoğiston va Qirğiziston bilan tutaş çegara hududidagi aylanma yöllar orqali olib kirişadi. Bu borada Davlat bojxona qömitasi va DXX Çegara qöşinlari munosabati qanday böladi? 2014 yildan buyon rasman Özbekistonga olib kirilmagan dorining Çilonzor tumanida bozori paydo bölgani kimnidir öylantiradimi?
Statistik ma'lumotlarga köra, 2017 yilda Toşkent şahri böyiça umumiy giyohvandlikning 67,6 foizini «tabletka giyohvandligi» taşkil qilgan. Xöş, bu körsatkiç şu darajaga yetib kelişiga kim aybdor? Mazkur dori vositalarini respublikamiz hududiga kimlar va qay yöllar bilan olib kirmoqda? Yoş avlodni zaharlayotgan «oşiği olçi» sotuvçilarga nisbatan keskin çoralar köriş vaqti yetib kelmadimikan? Mana şunday oğriqli savollarni köplab beriş mumkin. Ammo asosiysi, bu savollarga javob topiş va jamiyatni halokat sari yetaklaydigan mazkur illatga qarşi tezroq çora körişdir.
