Feyklar, dezinformatsiya va raqamli ma'lumotlar davri – YeXHT jurnalistika kelajagi haqida
|01:21 / 09.11.20187 9148 min
7-8 noyabr kunlari Ostona şahrida “Jurnalistika kelajagi“ mavzusida yigirmançi YeXHT Markaziy Osiyo konferensiyasi bölib ötdi.
Konferentsiya kun tartibidan raqamli ma'lumotlar davrida axborot sifati va jurnalistika kelajagi, dezinformatsiya va unga qarşi kuraş yöllari, foydalanuvçilar kontentining öziga xos jihatlari va ommalaştiriş xatarlari, faktçeking va mediasavodxonlik feyklarga qarşi universal qurol sifatida, şuningdek, yolğon ma'lumotlar keng tarqalayotgan zamonda sifatli jurnalistika standartlari kabi mavzular örin olgan.
Sözga çiqqanlar tobora ortib borayotgan raqamlaştiriş munosabati bilan muştarak mavzular bölişi muhimligini qayd etdi. Ta'kidlanganidek, internet barçaning sönggi ma'lumotlardan xabardor bölişi uçun ulkan qulayliklar taqdim etib qolmay, uning auditoriyasi uçun ham axborot yaratiş va tarqatiş imkonini bermoqda. Biroq, yangi axborot ekotizimida yolğon xabarlar köpayayotgani jiddiy xatarga aylanib, faktlar bilan işlaşda jurnalistikaning professionallik darajasi masalasining dolzarb ahamiyatini keltirib çiqardi va faktlarni tekşiriş könikmasini takomillaştirişni taqozo etmoqda.
Salford universiteti xalqaro jurnalistika böyiça magistrlik dasturi rahbari Marek Bekerman (Buyuk Britaniya) yolğon xabarlar manipulyatsiya quroliga aylanib borayotgani va ularga qarşi kuraş uçun feyklarga qarşi öziga xos samarali “dori“ hisoblangan faktçeking ustida işlaş kerak, deb hisoblaydi. Fikrini davom ettirar ekan, u yolğon xabar tarqatişga qarşi universal vosita mavjud emasligi, har bir tuzilma öz çora-tadbirlarini amalga oşirayotgani va jurnalistika sifatini oşiriş yölida mehnat qiliş lozimligini ta'kidlab ötdi.
– Yolğon xabarlar fenomeni – bu aysberg yuqorisi bölib, uning pastki qismida boşqa muammolar ham yaşiringan. “Feyk” sözi – nafaqat professionallik masalasi, u allaqaçon siyosiy tus olgan, şu munosabat bilan Buyuk Britaniya hukumati rasmiy hujjatlarda “yolğon xabarlar“ degan tuşunçadan foydalanişni taqiqladi, – dedi Marek Bekerman.
Ijtimoiy tarmoqlar feyklarni tarqatiş kanallaridan biri hisoblanadi. Social medianing tobora ortib borayotgan roli va ta'siri haqida sözlar ekan, ma'ruzaçilar jurnalistlarning ijtimoiy tarmoqlarda işlaş tamoyillarini qayd etdi. Birinçidan, bu ijtimoiy mediadan akkaunt egalari öz fikrlarini bildiriş manbai sifatida foydalanadi. Ikkinçidan, u naşrlarda foydalaniş uçun jamoatçilik fikrini örganiş uçun maydonçadir. Uçinçidan, bu jurnalist tekşiruvi ötkazişda muhokamalar va axborot tizgini monitoringi uçun quroldir.
Mavzuga oid
Konferentsiya davomida tartibga soliş yöllari mavjud emasligi sababli ançayin jiddiy xavfga aylanib borayotgan “deep-fakes” (sun'iy idrok texnologiyalarini qöllagan holda axborot, foto va videolarni qalbakilaştiriş) holatlari muhokamalar markazida böldi. Uşbu texnologiyalardan foydalangan holda, axborot hujumlariga ayrim davlat rahbarlari ham uçradi va bu mulohaza uçun jiddiy mavzudir.
Hozirgi vaqtda feyklarning keng tarqalişi bilan boğliq holatlar professional jurnalistikaga raxna solayotgan xatarlardan. Biroq bu masalani hal etiş uçun faqat jurnalistikaga e'tibor qaratiş yetarli emas, umuman olganda faktçekingni aholi media va axborot savodxonligining tayanç unsuri sifatida körib çiqiş zarur.
Konferentsiya çoğida muhokama etilgan mavzular doirasida ekspertlar feyklarga qarşi kuraş sohasida turli mamlakatlar tajribasi bilan örtoqlaşdi. Masalan, norvegiyalik jurnalist Tore Bergsaker feyklarni oşkor qiliş ustida işlayotgan bir qança OAVlar hamkorligida amalga oşirilayotgan Faktisk loyihasi haqida sözladi.
Konferentsiyaning alohida sessiyalarida Özbekiston, Turkmaniston, Tojikiston, Qozoğiston, Möğuliston vakillari iştirok etib, öz mamlakatlari misolida feyklar bilan işlaş qay tarzda olib borilayotgani, jurnalistika sifatini qonunçilik, axloqiy, tadqiqiy va amaliy jihatdan oşiriş haqida söz yuritdi.
Özbekiston jurnalistlarni qayta tayyorlaş markazi direktori G.Bobojonova ta'kidlaganidek, feyklarga qarşi kuraşda jurnalistlar, avvalo axborotni tekşirişi, muqobil manbalar izlaşi va tezkorlik ketidan quvib aniqlikni xavf ostiga qöymasligi kerak. Faktçeking va axborot manbalarini tekşiriş uçun jurnalistlar professionallik darajasini, ularning köplab multimediya platformalaridan foydalaniş böyiça malakasini oşiriş unga erişiş yöllaridan biridir. OAVni tartibga solişni kuçaytiriş yana bir muhim vosita bölib, bu jurnalistlarning jamiyat oldidagi mas'uliyatini sezilarli darajada oşiriş va ularning öz faoliyatida odob-axloq me'yorlariga rioya etişi uçun zamin yaratadi.
– Özbekistonda OAVni tartibga solişni yanada rivojlantiriş uçun şu kunlarda joriy yil yakunida jurnalistlar hamjamiyati tomonidan qabul qilinişi közda tutilayotgan jurnalistlar milliy axloq kodeksi muhokamasi bölib ötdi. Şuningdek, mamlakatimizda Media-ombudsman faoliyatini yölga qöyiş masalasi körib çiqilmoqda. Bu ham, öz navbatida, OAVda feyk va dezinformatsiyaga qarşi kuraşda muhim örin tutib, milliy OAVni sifat jihatdan yuksak darajaga kötaradi, – dedi G.Bobojonova.
Özbekiston Matbuot va axborot agentligi bölim boşliği A.Kan öz çiqişida Özbekistonda sönggi ikki yil içida söz erkinligini ta'minlaş borasida ulkan özgarişlar amalga oşirilganini qayd etdi. Qonunçilik sohasidagi özgarişlar, OAVni röyxatga oliş sohasidagi qator işlar, röyxatdan ötkaziş jarayonining byurokratik tösiqlarga barham beruvçi elektron şaklga ötkazilişi ta'kidlandi. Mamlakatimiz böylab faoliyat yurituvçi va hukumatni jamiyatdagi mavjud muammolardan xabardor qilişga qaratilgan Prezident va davlat organlari rahbarlarining virtual qabulxonalari ijobiy namuna sifatida e'tirof etildi. Şu munosabat bilan davlat organlariga kelib tuşgan har bir murojaatni örganiş vazifasi yuklatilgan bölib, bunday islohotlar bugungi kunda asosiy vazifasi zamon bilan hamnafas böliş bölgan hukumat uçun oşkoralik masalasining dolzarbligi hisoblanişi şubhasiz.
– Milliy axborot resurslari ösiş va rivojlaniş davrini boşidan keçirayotgan bir paytda jurnalistlar malakasini oşiriş uşbu sohadagi işlarning alohida yönalişi hisoblanadi, – dedi A.Kan. – Özbekistonda OAV sohasi yaxlitligini ta'minlaş va uni islohotlar bilan yanada keng qamrab oliş uçun yoş kadrlar tayyorlaş masalasi ham dolzarb. Şundan kelib çiqib, 2018 yil may oyida alohida oliy ta'lim muassasasi – Özbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti taşkil etildi. Unda bakalavriat va magistratura yönalişlarida kadrlar tayyorlaş işlari amalga oşirilmoqda.
Anjuman davomida öz-özini tartibga soliş sohasida turli mamlakatlar örtasida tajriba almaşildi, bu yönalişdagi işlarni takomillaştiriş va davom ettiriş maqsadga muvofiq. Bugun öz-özini tartibga solişning talay mexanizmlari mavjud bölib, odob-axloq qoidalarini takomillaştiriş ham bu borada mustaqil vosita bölib xizmat qilişi mumkin. Har bir foydalanuvçi axborot muallifi va hammuallifiga aylanişi mumkin bölgan foydalanuvçilar kontenti ortib borayotgan hozirgi şaroitda bu masala yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Şu jihatdan, aholining OAV rolini anglab yetişga nisbatan mediasavodxonligini oşiriş ğoyasi zamonaviy axborot almaşinuvini tartibga solişda muhimdir.
Konferentsiya rezolyutsiyasi sifatida raqamlaştiriş davrida söz erkinligi, axborot sifati va OAV plyuralizmi, öz-özini tartibga soliş va faktçeking, mediasavodxonlik masalalari, “nafrat tili“ deb nomlangan beşta mavzuga doir blokdan iborat “Dastlabki tavsiyalar“ nomli hujjat işlab çiqildi. Hujjatning elektron talqini bilan YeXHT sayti (www.osce.org)da tanişiş mumkin.
Nozima Muratova,
Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti Internet-jurnalistika va ijtimoiy media fakulteti dekani.
