Obuna - O, bu nadur-2? Yoxud tanganing ikkinçi tomoni

Nega gazeta öqiş kerak?

Qiziq-da, internet saytlarida bir kunda önlab turli mavzudagi xabarlar ketma-ket naşr etilaveradi. Tabiiyki, odamlar ikkinçi xabarni öqiyotganda birinçisini unutadi va uçinçisi e'lon qilinişini kutadi. Eh-hey, şu ketişda 24 soat içida hatto yuzta xabar öqişingiz mumkin. Yuzta!

Gazetada öşa xabarning 5-6tasini körasiz. Nega? Bu aslo qoniqarsiz holat emas. Çunki gazetada eng köp muhokama bölgan, eng köp odamni qiziqtirgan va mentalitetga yaqin (yoki nomuvofiq bölmagan) xabarni mutolaa qilasiz. Bu, sodda qilib aytganda, «filtrlangan» xabarlardir.

Internet saytlarida e'lon qilingan xabar yoki şarh (kam, lekin bor) borasida fikrlar xilma-xilligi, inglizça, rusça va boşqa tillardagi kommentlarni körasiz va bir mavzu atrofida turli millatga mansub odamlarning öy-xayoli, dunyoqaraşi qanday degan savolga javob olasiz. Saytlarni ommalaştirayotgan jihatlardan biri şu — tilingizga kelganini ba'zan öylab, ba'zan mağzini çaqmay yozib, bemalol «fikrlar tasmasi»ga joylaştiraverasiz. Birov muşugingizni «pişt» demaydi. Albatta, bu çeksiz erkinlik degani emas. Farangçasiga aytganda «erkinlikning burun uçiga kelib taqalgan» holatida u ham aks reaksiya beradi. U yoğiga qonunlar işga tuşadi va sizni jazolaydi!

Naşrlarda esa muayyan (xos) auditoriya bor. Unda ziyolilar 60 foizdan kam emas. Va öşa 60 foizning ham 70 foizini katta yoşdagi fuqarolar taşkil etadi. Demak, uning sahifalaridagi materiallar toş bosadigan, vazmin, ziyolilar öqib ijirğanmaydigan bölişi kerak. Ziyolilar öqib ma'no topişi uçun tahririyatda ham ziyoli odamlar işlaşi kerak. Şunday muhitni bugun juda kam — sanoqli naşrlarda köriş mumkin.

Yana bir masala. Agar gazetalar çindan ham ma'naviy ozuqa berişi kerak, desak, gazeta öqimagan odam kitob ham öqimaydi, deya yondaşsak, bundan çiqdi, bizning mehnatimiz tufayli birgina gazeta emas, kitoblar savdosi, kitoblarga munosabat ham şakllanar ekan. Odamlarni gazetaga qaytarsak, demak, kitoblar olamiga ham qaytarar ekanmiz. Bu katta iqrorlik, juda çuqur muammo.

Gazeta egasiga (öz vaqtida) yetib borsa...

Maqolam Kun.uz saytida e'lon qilingaç, bir neça pedagog bilan suhbatlaşdim. Ayrimlari özi qönğiroq qilib, «Dilimizdagini yozibsiz, rahmat», dedi. Va aksariyati öz mulohazalarini ham örtoqlaşdi. Masalan, Ilhom degan öqituvçi ukam: «Biz «Xalq sözi»ga, «Toşkent haqiqati», özimizning soha naşri — «Ma’rifat»ga jon deb a'zo bölamiz. Yana «Oila davrasida» va «Jamiyat» kabi naşrlarga ham befarq emasmiz. Çunki bugungi davr ziyolilari mazkur naşrlarni öqimay, darsga kirişi mumkin emas. Ilğor internet saytlari va boşqa öquv qöllanmalari öz yöliga. Buni töğri tuşuniş va qabul qiliş kerak. Biroq ularga «qöşimça» tarzda yana önga yaqin naşrlarga ham obuna bölişdan çarçaganmiz...». Xuddi şunga öxşaş gapni taniş şifokorlar va hokimlik idoralarida mehnat qilayotganlardan ham eşitdik.

Odamlar obunaga, garçi naşrlarimizning mazmun mundarijasi, materiallar saviyasi va holati maqtanarli bölmasa ham, «Yöq» demayapti. Şunga quvondim. Bu juda muhim. Odam ovqat yemay, yetti kungaça yaşaşi mumkin ekan, lekin ongsiz, uquvsiz bir lahzayam yaşolmaydi. Axir suvdan sirka(zahar)ni farqlaş uçun ong kerakmi? Axborot asrida xabarsiz millisoniya turib bölmaydi. Faqat xaridor yoki mijoz emas, balki bir ziyoli inson sifatida obuna taşkilotçilaridan insof tilayapti. «Nega bir mavsumda maşina olib, hovli kötarib, asosiy işi — gazeta tarqatişni (mayli, keçikib bölsa ham) butkul unutuvçi ba'zi matbuot tarqatuvçilarni, yana bizga aloqasi bölmagan naşrlarni (egalarini) va ayrim zöravon amaldorlarni faqirlikdan, bankrotlikdan, xoru zorlikdan, qamalib ketişdan asrab qolişimiz kerak?», deyapti ular.

Aynan şularning kasriga matbuotning bor obrösi ham tuşmayaptimikin? Lekin hamma ham ziyoli emas, tahririyat işi gazeta naşriyotga yetkazilişi bilan tugaşini va u to muştariylar qöliga yetib borguniça bir neça, masalan, obuna uyuştiruvçi, noşir, matbuot tarqatuvçi kabi «vositaçi»lardan ötişini bilmaydigan odamlar ham bor. Ha, gazetalar ölmaydi, agar şunday bölgan taqdirda ham unga öşa «vositaçi»lar sabab böladi.

Afsuski, aldanayotganlar bor...

Bundan bir neça oy oldin işxonamizga öqituvçi döstimiz kelib qoldi. U gazetalar taxlamini kuzatarkan, közlari katta-katta oçilib: «Ey, haftada ikki marta çiqadimi bu?», desa, bir kulgim, bir yiğlagim keldi. Qarang, yoş, közi bugungi davr nafasidan yonib turgan pedagog «Ma’rifat» gazetasi haftada ikki marta çop etilişini bilmas ekan. Çunki unga haftada bitta gazeta kelar yoki ikkinçi haftada ikkita sonini «bitta» qilib olarkan. Qiziği, «Xalq sözi»dek naşr haftada 5 marta çop etilişini ham bilmas ekan. Undan ham bittasini olarkan, xolos. Bunday öqituvçilar safi yurtimizda oz emasligiga yuz foiz aminman. Keyin telefonda gaplaşdim — matbuot tarqatuvçiga borib aytibdi — ular öşandan beri «öğirlik» qilmayotgan ekan.

Ehtimol avvallari obuna jarayoniga öqituvçilar aralaştirilmagani şunday «tuşunmovçilik»larga sabab bölgandir. Axir maktab direktori buyruği bilan öqituvçi oyligidan obuna uçun pul uşlab qolinib, öqituvçilar heç narsadan bexabar sinfda darsini ötib yuravergan-da.

Taklifim şuki, bir zamonlardagi poçtaga öxşamagan, mukammal tuzilma yaratiş kerak. Bunday tekinxör «matbuot tarqatuvçi»lardan voz keçib, xuddi Majburiy Ijro Byurosi (MIB)ga öxşaş halol, qat'iy, taniş-biliş, quda-anda, yuzing-közing deb ötirmaydigan tizim yaratiş lozim. Toki u birovning ma'naviy mulki, peşona teri evaziga oldindan pulini tölab qöygan bosma naşrlarni sohibiga (öz vaqtida) yetkazsin. Toki ularni deb tahririyatlar obrösi tuşmasin. Bu borada kiçik kamçiliklar kuzatilsa, ayab ötirmasin xuddi ta'lim vaziri Bekobod RayONOsi boşliğini ayab ötirmaganidek...

Hammasi bir-biriga boğliq

Keyingi yillarda yurtimizda gazetalarni obuna qiliş va tarqatişda iştirok etadigan mas'uliyati çeklangan jamiyatlar paydo bölgan va suvarakdek köpayib ketgan. Bular ayni kez qişloqlarda «dalniy»ga meva-çeva olib boradigan furalar egasi bilan mahalliy dehqon örtasida turadigan «posrednik»larning özginasi. Gap-sözi ham, işi ham, oxirida qiyratib aldab, beçora dehqonning puliga ayşu işrat qilib, öynab yurişi ham aynan bir xil. Iş sudlaşişgaça boradi.

Odamlar gazetalarga obuna böladi, lekin ularning puli tahririyat hisob raqamiga ha deganda kelib tuşavermaydi, natijada xodimlar oyligini vaqtida ololmaydi — kayfiyatga ta'sir etadi. Kayfiyat iş sifatiga, kölamiga soya soladi. Xodimlar bir oy, ikki oy fidoyilik qilişi mumkin, keyin yuzaki yozişga, şunçaki işlaşga ötadi... Bunday holatda qanday qilib sifatli gazeta çop etiş mumkin? Bu «sahna ortidagi işlar»dan bexabar muştariylarga yoqmaydi. Ular örtada obuna taşkil etuvçilar pulni «tuya» qilib, qoçib yurganini xayoliga ham keltirmaydi. Va bizni yomon köradi — «Tamom, keyingi yil gazetaga yozilmayman!», deydi.

Ehtimol obuna masalasida bunday qallobliklar takrorlanmasligi uçun tahririyat hisob raqamiga muştariylarning puli töğridan-töğri tuşişini taşkil etiş kerakdir? Masalan, Farğona şahridagi 12-maktab öqituvçisi özi istagan naşrga obuna bölsa va yarim yil yoki bir yillik (hatto turli bonuslar bilan 2-3 yillik) obunaga pulni tahririyatning hisob raqamiga tuşirsa, buni öşa joyning özida MIBga öxşagan taşkilotning hududiy bölimlari rasmiylaştirsa. Albatta, bu mexanizmni yaratişda ötkir moliyaçilar, bankirlar şuğullansa, nur ustiga nur bölardi?

Kattalar örnak bölişi kerak

Parij şahrida 8 million eski gazeta va jurnallar saqlanadigan dunyodagi yagona joy — «La Galcante» muzeyi bor. Şuningdek, hozirda çop etilayotgan eng sara gazetalar naşrdan çiqişi bilan muzeyga keltiriladi. Uning fransuzlarni gazetalarga oşno etişdagi roli katta. Hatto bir yili puldan qiynalgan paytda muzeyga odamlar va Parij hokimi şaxsan kömak bergani e'tiborli.

Aytmoqçi bölganim şuki, bizda ham har bir oilada gazeta öqişni an'anaga aylantiriş kerak. Balki Toşkentda matbuot muzeyini taşkil etiş kerakdir. Unda ötgan asr boşida çop etilgan noyob gazeta va jurnallar, byulletenlardan to bugunga qadar muvaffaqiyatli işlayotgan naşrlar hayoti aks etgan burçaklar, maşhur jurnalistlar burçaklari, gazeta çop etişda işlatilgan stanoklar xronologiyasi, «Oltin qalam» sohiblarining eng sara asari asl nusxasi va boşqa yuzlab qiziqarli eksponatlar joylaştiriladi.

Keyin aynan maktab öquvçilari köproq şu muzeyga olib kelinsa. Ular moziygohni tomoşa qilsa, gid nuktadonlik ila gazeta nima, jurnal nima — bolalar şuuriga joylasa. Tarix va kelajak boğlansa. Maktablarda axborot soatlari taşkil etilib, gazetalar şarhiga ham e'tibor berilsa. Zora, yoşlar bir lahza smartfonlardan boşini kötarib, atrofga nazar taşlarmidi?

Ammo hammasi kattalarning yoşlarga e'tibori, ğamxörligiga borib taqaladi. Yoşlarga taqiq emas, örnak kerak. Kattalar kiçiklarga nasihat bergani yaxşi, lekin öşa nasihatni özi misolida körsatib bergani undan ham yaxşi. Axir internet saytini tuşunmaydigan, gazeta öqimaydigan, televizorda axboriy dasturlarni kuzatmaydigan kattalardan yoşlar qanday namuna olsin?

Xulosa

Bu mavzuda mulohazalar, muhokamalar joylarda, OAVda hali uzoq davom etadi. Lekin quruq gapdan ne foyda? Bu borada davlat naşrlariga xalqning ham, davlatning ham, kerak bölsa, raqobatçi zamonaviy naşrlarning ham xayrixohligi, qöllab-quvvatlovi zarur. Zero, bu xayrixohliklar allaqaçon boşlanib ham ketgan.

Darvoqe, talabalik paytimda rus faylasufi P.Çaadayevni faqat bir gapi uçun eslab qolganman: «Men Vatanimni tanqid qilişim mumkin, xafa qilişim mumkin, hatto kamsitişim mumkin — biroq aldamayman», degandi u. Zör gap. Gazeta tahririyati — men uçun ikkinçi uy. Hatto işxonada uyimdan köproq bölaman. Şunday ekan, uni qaysidir ma'noda «vatan» deyişimga haqqim bor. Balki uni tanqid qilgandurman, kamsitgandurman, lekin aldamadim, aldamayman ham...

Zohidjon OLOV