Nega ijobiy o‘zgarishlarga qaramasdan mazkur suratlardagi kabi manzaralarni ko‘rganimizda yaxshi umidlarimiz tarqab ketadi? Nega ko‘plab barpo etilayotgan moddiy boyligu qulayliklar bu manzaralarning ta'sirida bir zumda ro‘yoga aylanadi? Nega shunday? Buni tushunishga urinib ko‘ramiz.
Idrok apparati
Inson shunday mavjudotki, u borliqda ko‘rayotgani, guvohi bo‘layotgan ishlardan ta'sirlanadi. Shu bilan birgalikda, inson ongi nafaqat voqelikdan ta'sirlanadi, balki voqelikning ta'sirida... shakllanadi ham.
Ya'ni, inson ko‘zi ko‘rib turgan ishlarning qay darajada sog‘lom aqlga – mantiqqa mos kelish-kelmasligiga qarab uning ongi ham sog‘lom yoki nosog‘lom tus oladi. Mantiqsizlikning mudhish ko‘rinishlari qurshovida qolgan insonning esa ongida mudhish – idrok «apparati»ga qattiq talofat yetkazadigan va keyinchalik tuzatish qiyin bo‘lgan o‘zgarish hosil bo‘ladi. Kap-katta odamlar mantiqsiz ishlarni qilayotganini ko‘rsangiz, sababi shundan.
E'tibor bergan bo‘lsangiz, fe'li tor, piyola sindirib qo‘ygan bolasini xuddi osmon uzilib tushgandek zug‘umga oladigan ota-onalarning farzandlari ham tor fe'lli bo‘lib qoladi. Chunki tushunchalarning «oyog‘i osmonda» bo‘lib qolgan, mantiqsiz, «piyola qadri» yuksalgan muhit bolaning narsa va hodisalarga baho berish tizimiga jiddiy shikast yetkazadi. Mazkur holat bitta, hozircha kichkina qalbning kichkinadir, kattadir fojiasini belgilaydi.
Tushunchalar almashib qolishi hodisasi jamiyat miqyosiga yoyilsa-chi?
Xatarlarning otasi
«Muvaffaqiyatli jamiyat» tushunchasining ta'rifida barcha fozil kishilar bir ovozdan «oqil, mustaqil, erkin shaxsiyatlar hamjamiyati» yoki shunga yaqin so‘zlarni aytishadi. Va bu ayni mantiq taqozosi deb bilinadi. Demak, qaysiki jamiyat muvaffaqiyatni orzu qilsa, erkin shaxslarni parvarish etmog‘i, bunga xizmat qiladigan sog‘lom mantiqli muhitni yaratmog‘i, shaxsiyatni so‘ndiruvchi, yerga uruvchi omillar bilan kurashmog‘i darkor. Muvaffaqiyatli jamiyatni yuzaga keltirishning boshqa retsepti mavjud emas.
Buyruq, tazyiq, qasamyodlar bilan kishilik jamiyatini harakatga keltirishga urinish – bu inson asliyatiga zid ish bo‘lib, tafakkur egasi bo‘lmish insonni asl maqsad-samarasidan mosuvo qiladi. Bunday qilish uning – insonning buyukligini inkor etish, aql-idroki ila yer yuzini obod etishdek vazifasini rad etish bo‘lib qoladi. Yuksak haqiqatlarga zid bo‘lgan tasarruf esa jamiyat uchun ayni xatardir – xatarlarning otasi.
Atrofga nigoh
