Har gal OAVda «qichqiriqli» sarlavha bilan O‘zbekistonga yirik investitsiya yotqizilishi, tez orada katta zavod va ko‘p ish o‘rinlari yaratilishi haqida o‘qiganimda ichimdan bir o‘y o‘tadi: shu xabar o‘quvchilarimizga qiziqmi? Ularning qalbi ovozi nimalar haqida gapiryapti? Aslida xalq nimani istaydi? Ish soatlari tugab, kun qorayib qolgan bir paytda shular haqida o‘y surib, antiqa g‘oya paydo bo‘ldi. Qishloqqa yo‘l olib, barchasini ko‘zim bilan ko‘rsam, hududlarda yashayotgan kishilar bilan suhbat qilsam-chi? O‘ychi o‘ylaguncha, tavakkalchi ishini bitkazadi. O‘zimga shunday deb dalda berib, Farg‘ona viloyatining Rishton tumanini ko‘zlab, manzilga ravona bo‘ldim.
«Yurtga kelsang, bozorga bor»
Bejiz sharq xalqlari yurtning bozori va mozorini ziyorat qilishmagan. Bu yerda barcha yangiliklardan voqif bo‘lasiz, narx-navo, kishilarning kayfiyatiga qarab, mamlakatda olib borilayotgan siyosat haqida tushuncha hosil bo‘ladi. Shunday qilib, Rishtonning markaziy dehqon bozorida tinmay savdo qilayotgan kishilar bilan suhbat qilishni boshladim.
Kutilmaganda (aslida, kutgandim) bozor rahbarining ma'naviy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari (o‘ylab topganim yo‘q, rost, o‘zi shunaqa tanishtirdi) menga peshvoz chiqib, «bozorda s'yomka boshlagan» kimligiga qiziqdi. Har holda tushungan, yaxshi inson ekan-u, mendan ko‘ra ko‘p ishi bor. Negaki, u bilan suhbatimiz yakuniga yetmay, o‘rtaga tadbirkor ayol aralashdi. U bozor ma'muriyati, tuman hokimiyatidan norozi, mulkiga zarar yetganlardan biri. U haqda Kun.uz yozgandi. Aftidan, maqoladan so‘ng buzish ishlari to‘xtabdi, ammo yetkazilgan ziyon qoplanmagan.
Farg‘ona vodiysida meva-sabzavotning narxi ancha past, ayniqsa uzum qish kunlarida ham mo‘l, arzon pullanmoqda. Go‘sht to‘g‘risida ham shunday deyish mumkin. Ammo, bozorda sotilayotgan mahsulotlar ichida pechka ham borligi meni hayron qoldirdi. Sotuvchining rastasiga yaqinlashsam, bu ijtimoiy tarmoqlarda mashhur pechkachi Dima Qayumning do‘koni bo‘lib chiqdi.
Mavzuga oid
Pechkachi Dima Qayum pechkaning qanday yasalishi haqida ma'lumot bermoqda
«Bitta pechka uchun taxminan 150 ming so‘mgacha mablag‘ talab etiladi. Pechkadan tashqari mo‘rini ham sotib olish kerak», - deya meni tovarlari bilan tanishtira boshladi u.
Asli ismi Dilshod bo‘lgan rishtonlik ishbilarmonning aytishicha, yengil metaldan yasalayotgan pechkalarni Andijondagi ustalar tayyorlashmoqda. Sotuvda cho‘yandan tayyorlangan pechkalar ham bor. Uning rastasidan sal narida esa Eron, Xitoyda ishlab chiqarilgan cho‘g‘lama isitgichlar sotilyapti. Atrofda yana suyultirilgan gaz ballonlar ham bor. Xullas, qish kunlari mahalliy aholining asosiy ishi uyni issiq tutish, bolalar kasal bo‘lib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik, pul topish va qorin to‘qlashdan iborat. Buni har bir kishi faoliyati misolida ko‘rish mumkin.
Tuman aholisining suyultirilgan gaz ballonlariga talabi yuqori
Elektr haydagich yoxud xalq tilida «dvijok»ka talab yuqori. Tumanda elektr energiya tinimsiz uzilib, kelmay qolishidan yangi turdagi xizmat ko‘rsatish shoxobchalari ham paydo bo‘libdi. Aynan o‘sha «dvijok»larga xizmat ko‘rsatadigan ustaning aytishicha, kunora kelib turadigan mijozlari bor, ayniqsa marosimlarni o‘tkazish paytida «svet» kerak bo‘ladi.
«Dvijok» ustaxonasi
«Dvijok» ustaxonasining yonida esa ko‘mir sotadigan do‘kon bor. Ochig‘i, ko‘mir Angrendan keltirilgan bo‘lsa-da, sifatli emas. Biroq, u arzon va xalqqa kerak. Shuning uchun, savdoda ko‘mirning quyqumi ham qolmayapti.
Ko‘mir quyqumi yoqilganda, undan sog‘liqqa jiddiy ziyon qiluvchi is gazi ajralib chiqishi mumkin. Yoqilg‘ini ishlatishda pechkaga doim e'tiborli bo‘lish lozim. Mo‘ri yo‘lini tozalab, havo aylanishini tekshirish ham kerak. Yoki yana boshqa variant bor: quyqumdan briket ko‘mir yasash mumkin. Uning uchun ko‘mir qumini namlab, uni maxsus kompressorga soldik. Bir zumda qo‘lbola briket tayyorlashni o‘rgandim. Chetdan kuzatib tursam, briketlar qurishga ham ulgurmayapti. Uning ham savdosi chaqqon.
Quyqumdan yasalgan briket
Eng arzon va milliy yoqilg‘i esa tezakdan tayyorlanadi. Ha, u tappi. Mumtoz ko‘rinishdagi tappini tayyorlash uchun menga yangi, juda ham yangi paydo bo‘lgan tezak kerak bo‘ldi. Undan olib, devorga otdim. Menga shunday qilib milliy yoqilg‘i qilishni o‘rgatgan qishloq aholisiga ko‘ra, yopishib qolgan tezak, qotib, tappiga aylanadi. Tappini tayyorlashning innovatsion uslublari ham bor: ko‘mir qumi va biroz somon aralashtirib qo‘lda guvala shaklida terib chiqish kerak. Tayyor tappini o‘tin qalagandek, pechkaga tiqasiz. Uy-ku isiydi, lekin hidiga chidaysiz endi.
Tappi yoqilg‘isini tayyorlashda kerak bo‘ladigan asosiy mahsulot
Eng qimmat yoqilg‘i - o‘tin. O‘tin bo‘lganda ham o‘rik o‘tini. Bir «Muravey» mashinaga to‘ldirilgan o‘tin taxminan 300 ming so‘mga baholanadi. Buyog‘i kim qancha o‘tin topishi va qishning sovuq kunlariga bog‘liq. Qishloq sharoitida bunday «qimmat hashamat»ni faqat puli bor odam eplaydi. Chunki, mahalliy aholi hisobida 300 ming so‘m katta mablag‘ sanaladi. Nochor oilalar rezinkali oyoq kiyim, kalish ham yoqib kun kechirayotganini eshitdim. Nachora, qishdan omon chiqish kerak.
Sotib olishga hammaning ham «qo‘li yetavermaydigan» o‘tin
U debman, bu debman, quyosh esa mag‘ribga bosh qo‘yibdi. Men mahallada yashayotgan xonadonlardan biriga kirib, ularning turmushi bilan qiziqdim.
«Dalada ishlayman. Bir mavsumdagi mehnatim uchun fermer 800 kg bug‘doy beradi. Hosil zo‘r bo‘lsa, 1 tonna ham berib yuboradi. Qo‘shimcha daromad uchun ozroq yer bergan, uyimning ichida ham tomorqam bor. Ro‘zg‘orga kerakli mahsulotlarni yetishtirib, ishlatamiz, oshib qolganini sotamiz. Gaz, suv umuman yo‘q. Chiroq esa dam-dam keladi. Shu paytda telefonlarni quvvatlab olishga ulgurib qolish kerak», - deydi xonadon boshlig‘i.
Uy egasining aytishicha, qish yaqinlashishi bilan pechka qurish dolzarb masalaga aylanadi. Pechkaning o‘zida ovqat pishadi, o‘sha xonada ovqatlanishadi, shu yerda hamma uxlaydi.
«Bizning uyda yosh bola bor. Shuning uchun, xonani issiq tutamiz. Kanalizatsiya yo‘q, suv ham yo‘q-da. 1 km olisdagi joyda yer qa'ridan suv chiqqan, butun mahalladagilar shu yerda suvni olib kelishadi», - deydi u.
O‘zbekning o‘zi qiziq-da, mehmon kelsa, darrov dasturxon yozishni o‘ylaydi. Men esa ularni ko‘p bezovta qilmaslik uchun boshqa xonadon eshigiga mo‘raladim. U yerda meni nogiron farzandiga qarayotgan nafaqadagi keksa ayol kutib oldi. Ularning xonasi avvalgi uyga nisbatan sovuq edi. Ammo, xona o‘rtasida oyoqning rohati - sandal yasalgan.
sandal...
«Kelin, o‘g‘lim va men birga yashaymiz. Ko‘mir, o‘tin ko‘p ishlatmayman. Ovqatlarni gaz ballonda pishiramiz», - deb gap boshladi ayol.
Uning aytishicha, gaz ballonni qayta to‘ldirish uchun ko‘pincha maxsus punktga foydalanuvchilar o‘zi borishiga to‘g‘ri keladi. Belgilangan tartib bo‘yicha to‘ldirilgan gaz ballonlar 3 oy ham kelmay qolishi mumkin. Ayolning fikricha, bu ballonlarni tashishdagi muammoni ko‘rsatadi.
«Shunga qaramay, taksi ushlab, borib kelaman», - deb qo‘shimcha qildi u.
Ularning ham uyidan chiqib, tungi Rishtonda biroz aylandim. Mabodo, elektr energiya, gaz, suv bilan bog‘liq muammolar to‘liq bartaraf etilsa, juda ko‘p kishi ishidan ayrilib qolarkan. O‘tin, ko‘mir, «dvijok» bilan ishlayotgan ishbilarmonlar esa kasod bo‘ladi. Bu iqtisodiyotga zarar. Qolaversa, tumandagi kishilarning hayoti izdan chiqadi. Ular yo‘q sharoitdan imkon izlab, hayotini moslashtirib olgan. Kinoyali fikrlarimdan o‘zimning ham kulgim kela boshladi.
Faqat bitta savolga javob topolmadim: issiq kabinetning qanday isib qolayotganini bilmay, ofisda ishlayotgan rahbarlar har bir harakati ertaga, kelajakda mana shu quyi bo‘g‘indagi kishilarning hayotiga ta'sir qilishini biladimi? Mas'uliyatni zimmasiga olgan mas'ullar xalqning ishonchini oqlayaptimi?
Jurnalist: Alisher Ro‘zioxunov
Tasvirchi: Mirvohid Mirrahimov.
