Omadni ko‘pchilik tasodifga yo‘yadi. Kimnidir «omadli» atash – shaxsning tinimsiz mehnati va iqtidorini tan olmaslik, xolos, deb hisoblaydi Hartfordshir universiteti o‘qituvchisi, psixologiya fanlari professori Richard Uayzman. U «o‘z vaqtida, kerakli joyda paydo bo‘lish uchun zarur qobiliyat»lar omadli insonlarda uchrashini ta'kidlaydi.
Ammo bu insonlarning boshqalardan farqli nimasi bor? Hamma gap «qobiliyat»dami?
Kaliforniya universiteti sotsiologi Kristina Karter butun faoliyati davomida shu kabi savollarga javob izlagan. Bir necha yillar avval, u baxtli bolalarni tarbiyalashni istagan ota-onalar uchun onlayn-kurslar tashkil etgandi. U minnatdorlik, o‘zlikni anglash va baxt tushunchalarini qobiliyat sifatlariga aylantirib, o‘quvchilariga o‘rgata olgan. Kristina faoliyati davomida omad tushunchasiga ham ko‘p duch keladi, har safar bu masalaga u tanqidiy ko‘z bilan qaragan.
Uayzman tajribasi
Karter mana shu mavzuda keyinroq, Richard Uayzman ishlari bilan tanishadi. Uayzman ilgari ko‘zbo‘yamachi bo‘lib, pul topgandi. Balki, kasbda paydo bo‘lgan qiziqish tufayli u psixologiyani tanlagandir. Karter ta'rifi bilan aytganda, u 90-yillar so‘ngida «takrorlanmas» tajribani amalga oshirgan. Richard o‘zini omadli va omadsiz sanagan kishilarni sinovda ishtirok etish uchun taklif etgan. Sinov quyidagicha o‘tkazildi: yo‘lakda 20 dollar banknot yotardi, o‘zini omadli sanagan shaxslar pul darrov ko‘rib, uni cho‘ntakka solgan. Omadsizlar esa beparvo o‘tib ketavergan.
Tajriba juda jo‘n va tushunarsiz ko‘rinishi mumkin. Lekin Uayzman 1993 yildan to 2003 yilgacha o‘tkazgan kichik tajribalaridan xulosa yasab, «Omad omillari: 4ta asosiy tamoyil» kitobini yozdi. Kitobda keltirilgan, Richard tashkil qilgan tajribaning muxtasar tarixi quyidagicha:
«Ko‘ngilli ishtirokchilardan gazetadagi fotolarni sanab chiqish so‘raldi. Har sahifaning teng yarmiga esa katta-katta harflar bilan e'lon matni yozilgandi: «O‘qishni bas qiling! Gazetada suratlar soni 43ta». Boshqa sahifada esa «Sanamang. E'lon matnini tashkilotchilarga ko‘rsating va 250 dollar yutib oling», deb yozilgandi. O‘zini omadsiz deb bilgan kimsalar suratlarni sanashda davom etaverdi. Xulosa qilish mumkinki, omadsizlik aslida e'tiborsizlik bilan chambarchas bog‘liq».
