Elektr energiyasi narxini liberallaştiriş: kutilayotgan natija, ehtimoliy salbiy oqibatlar va ularning oldini oliş
|04:55 / 02.07.201940 70524 min
Şu yilning 13 aprelida Vazirlar Mahkamasining «Elektr energetika tarmoğida tarif siyosatini takomillaştirişga doir qöşimça çora-tadbirlar töğrisida»gi qaroriga köra, 2020 yil 1 yanvardan boşlab elektr energiyasi uçun tariflarni şakllantirişning yangi tartibi kuçga kiradi.
Maqolada, aynan şu kutilayotgan islohot töğrisida fikrlaşamiz.
Avvalo, bugungi kundagi elektr energiyasi tariflari töğrisida. Özbekiston jahonda elektr energiyasini iste'molçiga yetkazib beriş narxlari arzon (2,9 sent) mamlakatlar qatoriga kiradi (qiyoslaş uçun, Germaniyada 33 sent, Yaponiyada 22 sent, Xitoyda 8 sent atrofida). Ammo uzoq muddat sun'iy ravişda energiya resurslarining nisbatan arzon tariflarini saqlab turiş soha rivoji uçun köplab zararli oqibatlarni keltirib çiqaradi. Energiya işlab çiqaruvçilari tizimli ravişda moliyaviy ziyon körib işlaydi, mamlakatda energiya sarfi asossiz ravişda oşib boradi, subsidiyalar hisobiga davlat budjetida teşik yuzaga keladi hamda energetika tarmoğini texnologik yangilaş va modernizatsiya qiliş juda qimmatga tuşadi va deyarli imkonsiz vazifaga aylanib qoladi.
Prezident Şavkat Mirziyoyev senatning 20-yalpi majlisida qilgan ma'ruzasida elektr energiyasi narxlarini liberallaştiriş zaruriyati töğrisida töxtalib ötgan edi.
Elektr energiya narxini liberallaştiriş uning narxini davlat iştirokisiz, erkin bozor munosabatlari asosida şakllanişini bildiradi. Ya'ni mahsulot işlab çiqaruvçi va yetkazib beruvçi korxonalar, avvalo özining sarf-xarajatlari va bozordagi talab asosida narx belgilaydi. Töğri, bu boşidanoq talab-taklifning mukammal munosabatlari aks etgan mutlaq erkin bozor böladimi-yöqmi, bilmaymiz.Çunki ma'lum muddat davomida barça energiya işlab çiqaruvçilarni birdek qöllab-quvvatlaş maqsadida özaro muvofiqlaştirilgan tariflar örnatilişi mumkin. Lekin maqsad faqat narxni oşiriş bölib qolmasligi va sohada sof raqobatga asoslangan erkin bozor munosabatlarini şakllantiriş lozim.
Kutilayotgan islohot bizga nima beradi?
1. Sohaga çet el investitsiyalarini faol jalb qiliş
Elektr energetika sanoatining öziga xosliklaridan biri şuki, u yirik hajmli kapital xarajatlarni (CAPEX) talab etadi. Özbekistonda elektr energiyasi işlab çiqaruvçi korxonalar mahsulotini davlat tomonidan jilovlangan narxlarda sotişi oqibatida zarar körib işlaydi. Tabiiyki, heç qaysi investor öz mablağini bunday moliyaviy zarar keltiruvçi, istiqbolsiz loyihalarga tikmaydi. Şuningdek, Xalqaro valuta fondi yoki jahon Banki kabi yirik xalqaro moliya taşkilotlari ham kreditlar ajratiş uçun davlat rahbariyatidan muvozanatli budjet şakllantirişni talab qiladi. Tizimli ravişda davlat subsidiyalari asosida faoliyat yurituvçi sektorlar mavjudligi aksariyat hollarda mamlakat nomutanosib budjetga egaligini körsatadi.
Mavzuga oid
2. Elektr energiya bozorida soğlom raqobat muhitini şakllantiriş
Narxlarning erkinlaştirilişi elektr energiyasi işlab çiqaruvçi korxonalarni iste'molçi uçun kuraşişga, bozorda öz örnini egallaşga, işlab çiqariş xarajatlarini kamaytiriş orqali iste'molçiga yetkazib berilayotgan mahsulot narxini yanada tuşirişga undaydi. Bozorda kömir, tabiiy gaz, gidroenergiya, şamol va boşqa turdagi birlamçi energiya manbalaridan foydalanuvçi turli elektr stansiyalari orasida ham raqobat yuzaga keladi. Bu tarmoqda strukturaviy optimallaşuvga olib keladi. Past samarali manbalar raqobatga doş bera olmay asta-sekinlik bilan bozorni tark etadi.
3. Sohani modernizatsiya qiliş va energiya işlab çiqarişda zamonaviy texnologiyalarni qöllaş
Bozorda şakllangan raqobat muhiti tarmoqqa yangi texnologiyalarni jadal olib kirişga ham turtki beradi. Korxonalar modernizatsiya va qayta jihozlaş orqali texnologik jarayonlar samaradorligini doimiy oşirişga intiladi.
4. Qayta tiklanuvçi energiya manbalari rivojlanişi uçun şaroit yaratiş
Bugun qayta tiklanuvçi energiyaga asoslangan texnologiyalar yuqori sur'atlar bilan rivojlanib bormoqda. Business Insider ma'lumotiga köra, sönggi tadqiqotlar 2020 yildan boşlab quyoş panellari va şamol generatorlari asosida elektr energiyasi işlab çiqariş uglevodorod xomaşyolaridan foydalanadigan an'anaviy texnologiyalardan arzonroqqa tuşa boşlaşini körsatmoqda. 2017 yilda Buyuk Britaniya tarixida ilk marotaba zamonaviy şamol turbinasidan kömir yoqişga asoslangan IESlardagidan köra ikki baravar köproq elektr energiyasi işlab çiqarildi. Sönggi bir neça yil mobaynida AQŞda barpo etilayotgan elektr energiya işlab çiqariş manbalarining 95%i qayta tiklanuvçi energiyaga asoslangan texnologiyalar uluşiga töğri kelmoqda.
Özbekistonda quyoş va şamol asosida elektr energiyasi işlab çiqariş salohiyati yuqori ekani töğrisida köp aytilgan, aniq hisob-kitoblar ham mavjud. Lekin uşbu yönalişlarni rivojlantiriş uçun ham elektr energiyasi bozorini erkinlaştiriş zarur. Qayta tiklanuvçi energiya manbalariga asoslangan korxonalar an'anaviy işlab çiqaruvçilar bilan raqobat qila olişi uçun erkin narxlar bozori zarur.
5. Energiya tejamkorligini oşiriş va iqtisodiyotning energiyaga «bökkanlik» (energy intensity) darajasini kamaytiriş
Özbekiston jahonda iqtisodiyoti eng energiyaga «bökkan» mamlakatlar qatoriga kiradi. Jahon bankining 2015 yilga oid ma'lumotlariga köra, mamlakatimizda 1 AQŞ dollarilik mahsulot işlab çiqariş yoki şu qiymatga baholanadigan xizmat körsatiş uçun 9,99 MJ (megajoul) energiya sarf etiladi. Bu körsatkiç qöşni Qozoğistonda 7,9 MJ, Xitoyda 6,69 MJ, Yaponiyada 3,74 MJ, Ozarboyjonda 3,73 MJ, Germaniyada 3,60 MJ, Hongkongda 1,4 MJni taşkil qiladi. Kamroq energiya sarfi evaziga köproq qiymat yaratiş uçun işlab çiqariş quvvatlari tejamkor texnologiyalarga ötkazilişi zarur. Buning uçun ham tarmoqda tölaqonli raqobat muhitini şakllantiriş lozim.
6. Elektr energiya ta'minotining uzluksizligi va töla qamroviga erişiş
Elektr energiya bozorida erkin narx şakllanişi, tabiiyki, taklif ösişiga olib keladi. Elektr energiya işlab çiqaruvçi va yetkazib beruvçi korxonalar iste'molçilar talabini qondiriş uçun yangi quvvatlarni işga tuşiradi, raqobatbardoş narxlarda energiya importini yölga qöyişadi. Bu jarayonlar mamlakatda energiya tanqisligi muammosi yeçimiga yöl oçadi.
Ammo bugungi kunga kelib ayrim holatlar borki, ular ötkazilişi kutilayotgan islohot yuzasidan köpçilikda hadik va tuşunmovçiliklarni keltirib çiqarişi mumkin:
1. Eng avvalo, işlab çiqaruvçi taşkilotlar kesimida elektr energiyasining bugungi kundagi tannarxi (yoki tarmoqdagi örtaça tannarx) töğrisida rasmiy ma'lumotning oçiq manbalarda mavjud emasligi. Bu ma'lumot elektr energiyasi narxidagi kutilayotgan ösiş hajmi va sur'ati töğrisida ma'lum tasavvurga ega böliş imkonini bergan bölardi. Şuningdek, quyidagi savollar yuzasidan ham rasmiy ma'lumot berilsa maqsadga muvofiq bölardi:
- 2020 yil 1 yanvardan e'tiboran iqtisodiy asoslangan, erkin tariflaşga töliq ötiladimi? Yoki bu bosqiçma-bosqiç amalga oşiriladimi? Vazirlar Mahkamasining yuqorida zikr etilgan qarori mazmunidan kelib çiqilsa, har ikki holat ham bölişi mumkin. Xususan, 1-ilova ya'ni «2030 yilgaça bölgan davrda Özbekiston Respublikasi elektr energetika tarmoğidagi tarif siyosatining asosiy yönalişlari»ning 2-bandida «ilğor xalqaro amaliyot hisobga olingan holda, 2023 yilgaça tariflarni şakllantiriş metodikasiga bosqiçma-bosqiç ötiş» tarif siyosatining asosiy yönalişlaridan biri sifatida qayd etilgan. Ammo xuddi şu bandda «ötiş davrida elektr energetika tarmoği taşkilotlarining operatsion va kapital xarajatlari, zarur sof foydasini töliq qoplaşni ta'minlaşga qaratilgan elektr energiyasi uçun narxni şakllantiriş prinsiplarini belgilaş» ham uşbu tarif siyosatining yönalişi sifatida körsatib ötilgan. Bu va hujjatda aks etgan yana köplab bayonotlar 2020–2023 yillarda elektr energiyasi tarifidagi ösiş qanday bölişiga oydinlik kiritilişini talab qiladi.
- Aholi uçun erkinlaştirilgan narxlar şaroitida elektr energiyasi oila yillik (yoki oylik) xarajatlarining neça foizini taşkil qilişi kutilmoqda? Uşbu körsatkiç qator rivojlangan davlatlarda aholi farovonligi darajasini bildiruvçi muhim omillardan biri sifatida doimo nazorat qilib boriladi (tegişli davlat idoralari tomonidan haligaça «iste'mol savati» yoki «yaşaş minimumi»ni hisob-kitob va monitoring qilişning huquqiy asoslari yaratilmagani masalani murakkablaştiradi).
- Turli hududlarda yaşovçi iste'molçilar uçun yetkazib beriladigan elektr energiyasi hududda elektr işlab çiqaruvçi korxona bor yoki yöqligi, transmission tarmoqlar uzunligi, xomaşyo turi (kömir, gaz, gidro va h.k.), xomaşyo uçun transport xarajatlari turliça ekani kabilardan kelib çiqib turliça tannarxga ega. Bu endilikda respublika hududida turli tariflar amal qiladi, deganimi?
- Yangi tizimda tariflaş uçun iste'molçilar toifalari qanday asoslarda belgilanadi?
- Islohot aholi va boşqa manfaatdor tomonlar uçun qançalik şaffof holda ötkaziladi? Amalga oşirilayotgan işlar, ularning natijalari va kelgusida kutilayotgan keyingi qadamlar töğrisida ma'lumot berib boriladimi?
- Hukumat bu masala böyiça öz oldiga qöygan vazifalarda neçoğli sobit? (joriy yilning 1 iyunidan elektr energiya va tabiiy gaz tariflarini oşiriş böyiça qabul qilingan qaror bekor qilingani hammaga ma'lum)
2. Bizga ma'lum ayrim ma'lumotlar elektr energiyasi bozori liberalizatsiyasi natijasida narx ösiş darajasi yuqori bölişi töğrisida signal beradi, xususan:
- Bugungi kunda ekspluatatsiya qilinayotgan aksariyat işlab çiqariş quvvatlari moddiy va ma'naviy eskirgan (30-50 yil).
- IESlarda asosan past samaradorlikka ega texnologiyalar işlatiladi (buğ trubinalari örtaça samaradorligi 33%, ma'lumot uçun, jahon amaliyotida işlatilayotgan jamlangan (combined) sikl samaradorligi 55% atrofida)
- elektr energiyasi işlab çiqariş quvvatlarining deyarli 70%i mamlakat şimolida, tarmoq uçun asosiy yoqilği hisoblangan gaz işlab çiqariş manbalarining aksariyati esa janubiy hududlarda joylaşgan.
- elektr energiyasi işlab çiqarişda birlamçi energiya manbasi sifatida asosan tabiiy gazdan foydalaniladi (65%dan yuqori). Tabiiy gaz asosida elektr energiyasi işlab çiqariş esa nisbatan qimmat hisoblanadi (misol uçun, gidro yoki şamol elektrostansiyalariga nisbatan)
- elektr energiyasini uzatiş va tarqatiş tizimlaridagi yöqotiş körsatkiçlari yuqori (rasmiy manbalarda 15-20% atrofida körsatiladi)
Uşbu sanab ötilgan holatlar mamlakatimizda elektr energiyasini işlab çiqariş, uzatiş va tarqatiş bilan boğliq xarajatlar yuqori ekanini bildiradi. Butunlay liberallaştirilgan bozorda esa uşbu xarajatlar tölaligiça iste'molçi gardaniga tuşadi, albatta.
Asosiy xavf omillari
Elektr energiyasi mamlakat iqtisodiyotida beqiyos ahamiyatga ega, çunki u iqtisodiy resurs sifatida katta va kiçik korxonalar uçun muhim işlab çiqariş omili hisoblanadi (Elektr energiyasining mamlakat iqtisodiyoti uçun ahamiyati töğrisida avvalgi maqoladatöxtalganmiz). Tabiiyki, uning bozor narxiga ta'sir ötkazuvçi har qanday islohot tarqaluvçan oqibatlarga (spillover effect) egadir, ya'ni bir qaraşda özaro boğliq bölmagan tarmoq va sohalarda ham keng kölamli ta'sirga ega bölişi mumkin.
Xöş, kutilayotgan islohot qanday salbiy oqibatlarni keltirib çiqarişi mumkin? Quyida nazariy jihatdan kelib çiqişi mumkin bölgan ehtimoliy köngilsiz oqibatlar keltiriladi. Ammo islohotning qançalik agressiv, mö'tadil yoki yumşoq ötkazilişi, makroiqtisodiy tahlil va yeçimlar qançalik puxta tayyorlanganligidan kelib çiqib uşbu holatlarni minimallaştiriş imkoni mavjud.
Köp jihatdan hukumat tomonidan bu borada empirik tahlillarga asoslangan (şuningdek, islohotni amalga oşiriş davrida inflatsiya darajasi, işsizlik, iqtisodiy ösiş sur'atlari kabi makroiqtisodiy körsatkiçlarni prognozlaş va nazorat qilişni nazarda tutuvçi) aniq dastur işlab çiqilişi va uşbu dasturni izçil amalga oşirilişi juda muhim.
Qaysi mahsulot yoki xizmatlar tannarxida elektr energiya uluşi qançalik katta bölsa, ötkazilişi kutilayotgan islohot natijasida şu turdagi mahsulot yoki xizmat bozorida narx-navo kötarilişi va beqarorligi şunçalik muqarrar. Vaholanki, iste'mol tovarlari va xizmatlarning katta qismi elektr energiyasining bevosita iştirokida yaratiladi.
Buning ustiga, u yoki bu mahsulot tannarxidagi ösiş faqat uni işlab çiqaruvçi korxonadagi texnologik yoki biznes jarayonlarda elektr energiyasi uluşi bilan boğliq ravişda yuz bermaydi. Şu mahsulot işlab çiqarilişi va iste'molçiga yetkazib beriliş jarayonida iştirok etuvçi barça korxonalar öz mahsulotidagi elektr energiyasi uluşidan kelib çiqib,uning narxini oşirişga majbur böladi.
Misol uçun, siz velosiped işlab çiqaruvçi korxona rahbarisiz. Sizning mahsulotingiz tannarxida elektroenergiya uluşi, aytaylik, 20%. Bu tannarxdagi ösiş faqat öşa 20 foizlik qismda yuz beradi, degani emas. Çunki sizning mahsulotingizga xomaşyo va komponentlar, ya'ni velosiped uçun ehtiyot qismlar, böyoq, metall list, payvandlaş aşyolari kabilarni yetkazib beruvçi korxonalar hamda sizga ularni eltib berişga ixtisoslaşgan transport xizmati körsatuvçi korxonada ham, birida köproq, birida kamroq elektr energiyasi uluşi bor.
Tabiiyki, uşbu korxonalardagi elektr energiyasi bilan boğliq narx ösişi sizning mahsulotingiz xomaşyosi qiymatiga ham yiğilgan holda, kumulyativ ta'sir ötkazadi.
Natijada, siz iste'molçiga taqdim etadigan tayyor mahsulot ham tannarxdagi ösiş hisobiga birmunça qimmatlab ketadi. Mahsulot tannarxi oşibgina qolmasdan, u strukturaviy özgarişga ham duçor böladi. Endi unda elektroenergiya uluşi avvalgidan köproqni taşkil qiladi.
2. Işlab çiqarilayotgan mahsulotlar tannarxi oşişi hisobidan mahalliy işlab çiqaruvçilarning taşqi bozorda raqobatbardoşligi pasayişi
Elektr energiyasi narxidagi sezilarli ösiş eksportçi korxonalarning taşqi bozorlardagi imkoniyatini tuşirib yuboradi. Özbekiston eksportida nisbatan uluşdor sohalar bölgan tekstil, xizmatlar, energotaşuvçilar va neft mahsulotlari elektr energiyasi ta'minotiga bevosita boğliq tarmoqlar hisoblanadi. Aslida, mahsulot narxidagi kiçik ösiş ham beşafqat raqobat muhiti hukmron bölgan taşqi bozorlarda mahalliy korxonalarimizning öz pozitsiyalarini boy berişiga olib kelgan bölardi.
Mamlakatimiz eksportida xizmatlar uluşiga nazar taşlasak, uşbu islohot mamlakatimizning ertangi kun iqtisodiyotida salmoqli ahamiyatga ega bölişi kutilayotgan, ösib borayotgan turizm tarmoğiga ham öz salbiy ta'sirini ötkazmay qolmasligini köramiz. Çunki uşbu tarmoq vakili bölgan mehmonxona xizmatlari ham, turizm tarmoğiga xizmat körsatuvçi transport xizmatlari sohasi ham elektr energiyasi narxlariga nisbatan ta'sirçan sohalar hisoblanadi.
Eksport hajmlarining kamayişi taşqi savdo balansining buzilişi hamda mamlakatimizga kirib keluvçi valuta oqimining ham kamayib ketişiga sabab bölişini alohida ta'kidlaş joiz.
3. Daromadlari va tölov qobiliyati pastligi sabab aholining ijtimoiy himoyalanmagan qatlamlarining moliyaviy qiyinçiliklarga duç kelişi
Yuqorida ta'kidlangan iste'mol tovarlari bozorlarida narx-navoning kötarilişi hamda elektr energiyasi tölovlarining sezilarli oşişi aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarida moliyaviy qiyinçiliklarni yuzaga keltirmay qolmaydi, albatta.
4. Içki bozor iste'molçilarining tölov qobiliyati pasayişi natijasida ayrim tovar va xizmat bozorlarida tanglik yuzaga kelişi
Narx-navo kötarilişi iste'molçilarning deyarli barça qatlamlari xarid qobiliyatiga salbiy ta'sir ötkazadi. Bunday vaziyatda eng avvalo narx özgarişlariga yuqori sezuvçan talabga ega mahsulot va xizmatlar savdosi kamayadi. Misol uçun, iste'molçilar haşamat kategoriyasiga oid bölgan mahsulot va xizmatlardan deyarli butunlay voz keçadi (qimmat avtolar, çet el sayohatlari va h.k.) Şuningdek, arzonroq «örinbosar şerik»ka ega mahsulotlar ham xarid röyxatlaridan tuşib qola boşlaydi. Aytaylik, aksariyat odamlar mol yoki qöy göşti örniga arzonroq muqobil, ya'ni tovuq göşti va tuxum iste'mol qilişni boşlaydi. Tabiiyki, kamroq talabga ega böla boşlagan mahsulotlar va xizmatlarni yetkazib beruvçi korxonalar birin-ketin kasodga uçray boşlaydi.
5. Mahalliy işlab çiqaruvçilar va xizmat körsatuvçilar kasodga uçraşi natijasida iş örinlarining kamayib ketişi
Ha, bu ham ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar qatorida sönggi manzil emas. Qisqa muddat içida elektr energiyasi narxini mutlaq liberallaştirişni rejalaştirgan bölsangiz, işsizlik sur'atining keskin oşişiga ham tayyor turing. Köp sonli tadbirkorlik sub'yektlarining kasodga uçraşi jamiyat minglab iş örinlaridan mosuvo böldi, degani.
6. Tanganing orqa tarafi: investitsiyalar oqimi kamayişi
Töğri, elektr energiyasi bozori erkinlaştirilsa, sanoatning uşbu tarmoğiga investitsiyalar hajmi oşadi, ammo şu bilan birgalikda köplab boşqa biznes tarmoqlariga investitsiya kiritiş qiyinlaşib qoladi. Çunki yuqorida qayd etilganidek, mahsulot tannarxi oşadi, içki bozor sustlaşadi, xomaşyo manbalari kamayadi va taşqi bozorda qiyosiy ustunlik, raqobatbardoşlik pasayadi.
Butunlay erkinlaştirilgan elektr energiya narxlari şaroitida yuqorida sanab ötilgan oqibatlar röy berişi ehtimoli yuqori hisoblanadi. Gap ularning miqyosi va davomiyligida. Islohot qançalik tez sur'atlarda, «şok terapiyasi» usulida, kompensatsion çora-tadbirlarsiz amalga oşirilsa, bu oqibatlarning yuzaga keliş ehtimoli şunçalik yuqori.
Yuqoridagilarning oldini oliş böyiça rejalaştirilgan çora-tadbirlar töğrisida tegişli hukumat idoralari tomonidan batafsil rasmiy ma'lumot berilsa maqsadga muvofiq bölar va aholi, tadbirkorlar hamda investorlarda yuzaga kelişi mumkin bölgan tuşunmovçilik va asossiz hadiklar oldi olingan bölardi.
Yeçimlar va salbiy oqibatlarni kamaytiriş çora-tadbirlari
Voqealarning yuqorida keltirib ötilgan yösindagi rivoji biz uçun eng köngilsiz ssenariy, albatta. Işonamanki, puxta öylangan, oqilona makroiqtisodiy siyosat, aniq reja asosida va nazorat ostida olib borilgan islohot uşbu jarayondan imkon qadar yöqotiş va talofatlarsiz ötib olişimiz garovidir.
Hukumat idoralari tomonidan işlab çiqil(adi)gan elektr energiyasini liberalizatsiya qiliş böyiça çora-tadbirlar dasturi doirasida amalga oşiriladigan boşqa amaliyotlar bilan uyğunligini inobatga olgan holda, jahon tajribasida mavjud quyidagi yeçimlarni qöllaş maqsadga muvofiqligini körib çiqiş zarur:
(ularning ayrimlari tasdiqlangan hukumat qarorida ham ta'kidlab ötilgan,bu yerda ularni amalga oşirişda aynan qaysi jihatlarga alohida e'tibor qaratiş böyiça ham mulohaza yuritilmoqda)
1. Tafovutli (differential) elektr energiya tariflaş tizimini joriy qiliş
Sutkaning iste'mol hajmlari yuqori bölgan vaqti uçun baland, nisbatan past böladigan qismi uçun pasaytirilgan narxlar joriy qiliş. Bu özgariş sutka davomida nisbatan muvozanatlaşgan iste'mol körsatkiçlariga olib kelgan bölardi. Bundan közlangan maqsad elektr energiyasi iste'moli kamaygan paytida IESlar samaradorligi tuşişi va yuqori iste'mol hajmlari paytida esa işlab çiqariş uskunalari va uzatiş infratuzilmalari zöriqiş bilan işlaşiga barham berişdir.
Bu öz navbatida texnologik jarayonlar samaradorligi oşişi, xarajatlar kamayişi, natijada iste'molçiga yetkazib berilayotgan elektr energiyasi narxining tuşişiga olib keladi.
2. Har bir xöjalik uçun bazaviy iste'mol hajmlaridan oşiqça miqdor uçun ösib boruvçi koeffitsiyentda narxlaş tizimi
Bunday mexanizm ijtimoiy adolatni ta'minlaş va energiya sarfini optimallaştirişga qaratilgan yana bir çora sifatida baholanadi. Bu amaliyot Toşkent şahri Yunusobod tumanida sinov tariqasida joriy qilinayotganidan xabarimiz bor. Ammo tajriba energiya sarfi körsatkiçlariga qanday amaliy ta'sir körsatgani töğrisida hali rasmiy ma'lumot berilgani yöq.
Uşbu tartibni işlab çiqişda faqat bazaviy norma va undan oşgan hajm uçun farqlanuvçi narx emas, balki sarf bilan proporsional ravişda muttasil oşib boruvçi narx koeffitsiyentlarini joriy qiliş energiya sarfi va moliyaviy xarajatlarni yanada optimallaştirişga yordam beradi.
3. Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari uçun aniq manzilli subsidiyalar joriy qiliş
Aniq manzilli subsidiyalar joriy qilinişi Vazirlar Mahkamasi qarorida ham ta'kidlangan. Ammo uşbu moliyaviy qöllab-quvvatlaş mexanizmini joriy etişda ayrim e'tiborga molik jihatlar mavjud. Xususan, subsidiyalarni suiiste'mol qiliş va ulardan foydalanişda ehtimoliy korrupsiyaning oldini oladigan, iste'molçining tölov qobiliyatini obektiv baholaydigan şaffof tizim işlab çiqiş lozim.
4. Aholining keng qatlamlarini va mahalliy tadbirkorlarni zamonaviy moliyalaştiriş mexanizmlarini joriy qiliş orqali energetik ta'minot böyiça loyihalarga jalb etiş
Yaqinda Markaziy bank aholi örtasida valuta jamğarmalari töğrisida ötkazgan anonim sörovi natijalarini e'lon qildi. Unga köra, fuqarolarda mavjud jami çet el valutasidagi jamğarmalar 10,2 mlrd. AQŞ dollarini taşkil qiladi. Ötkazilgan sörovnoma kölamini va mamlakatda faoliyat yurituvçi tijorat banklari tomonidan taklif etilayotgan jamğarma va pul qöyilmalari aholida mavjud mablağlarni turli sabablarga köra (qaytariliş kafolati, foiz stavkalari va hokazo) samarali jalb qila olmayotganini inobatga olsak, bu qiymat yanada köproq bölişi mumkin.
Moliya vazirligi, Markaziy bank, Investitsiya va taşqi savdo vazirligi va boşqa aloqador davlat idoralari tomonidan uşbu aholi jamğarmalarini sanoatning turli tarmoqlarida, xususan energetika sanoatida amalga oşirilayotgan loyihalarga özaro manfaatli şartlarda jalb qilişning qonuniy asoslari va işçan mexanizmlarini yaratiş ustida boş qotirişi lozim. Bu yangi korxonalar, yangi işlab çiqariş quvvatlari va yangi iş joylari, degani. Jahon tajribasida bu turdagi investitsion resurslarni samarali jalb qiliş böyiça sinalgan, allaqaçon yaxşi natija berayotgan konseptual yeçimlar mavjud. Ular orasida kraudfanding, davlat-xususiy sektor hamkorligi (PPP), ijtimoiy obligatsiyalar (social impact bonds) mamlakatimiz uçun istiqbolli yönalişlar, deb hisoblayman. (Energetika sohasida mikromoliyalaştiriş instrumentlari töğrisida keyingi maqolalarimizda batafsil töxtalamiz)
5.Bosqiçma-bosqiç, ehtiyotkor liberalizatsiya
Yuqorida ta'kidlanganidek, elektr energiyasi mamlakat iqtisodiyoti va aholi farovonligi uçun ğoyat ahamiyatlidir. Şu sabab jahon tajribasida ham bu sohaga oid siyosatni amalga oşirişda ehtiyotkor va puxta öylangan qarorlar qabul qilib kelingan. Hattoki XIX asrdan buyon sanoat kapitalizmi va bozor iqtisodiyoti asosida taraqqiy topib kelayotgan Yevropa mamlkatlari ham bor-yöği asrimiz bösağasiga kelibgina (1990-yillar va 2000-yillar boşi) uşbu sohani liberallaştirişga jur'at qilişdi.
Şu sabab ham amalga oşiriladigan islohotning tadbirkorlik faoliyati va mamlakat makroiqtisodiy körsatkiçlariga ta'sirini maksimal darajada aniq prognozlaştiriş va islohot davrida sinçkovlik bilan kuzatib boriş lozim. Aks holda, noxuş iqtisodiy oqibatlar uzoq yillarga çözilişi mumkin.
Yuqorida ta'kidlangan vazifalarni amalga oşiriş uçun enegetika vazirligi va tegişli idora va vazirliklar hamkorligida elektr energiyasi bozorini liberallaştiriş böyiça alohida dastur işlab çiqilişi zarur.
Uşbu dasturda eng kamida quyidagilarni aniq belgilab oliş zarur:
Bosqiçma-bosqiç amalga oşiriladigan çora-tadbirlar va vazifalar, ulardan kutilayotgan natijalar aniq raqamlar bilan;
Dasturda belgilangan barça vazifalarni amalga oşiriş uçun zarur moliyaviy resurslar va ularning manbalari;
Natijalarni baholaş mezonlari va mexanizmlari;
Har bir bosqiç uçun yuzaga kelişi mumkin bölgan xatar (risk)lar tahlili va ularning oldini oliş, ehtimolini kamaytiriş va oqibatlarini bartaraf etiş böyiça çora-tadbirlar;
Sözim söngida kutilayotgan islohot yuzasidan aholi, tadbirkorlar va potensial investorlar örtasida tizimli ravişda tuşuntiriş işlari olib borilişi maqsadga muvofiq ekanini yana bir bor ta'kidlamoqçiman.
Rivojlanişimizning navbatdagi bosqiçi ölaroq davlatimiz va xalqimiz oldida turgan mas'uliyatli vazifani amalga oşirişda hukumat idoralari yuqori professional yondaşuv namoyon qila olişlariga işonç bildirib qolaman.
Rahimberdi MAMAYuSUPOV.
Muallif haqida:
Rahimberdi Mamayusupov — Koreya Xalqaro Hamkorlik Taşkiloti (KOICA) va Aju Universiteti (Janubiy Koreya) hamkorligidagi davlat xizmatçilari uçun «Energetik Texnologiyalar va Siyosat» maxsus magistratura dasturi stipendiati, tadqiqotçi, menejment tizimlari böyiça xalqaro auditor va texnik ekspert.
