O‘zbekistonda 1996 yildan keyin proteksionizm, iqtisodiy jarayonlar ustidan nazoratga asoslangan iqtisodiyot modeli erkin iqtisodiy faoliyatga nisbatan sanoqsiz taqiq va cheklovlar hamda pora evaziga korrupsiyalashgan amaldorlar tomonidan beriladigan cheksiz imtiyoz va preferensiyalar to‘plami bilan muvofiqlikda tarix sahnasini tark etishni aslo istamayapti.
1930-yillar boshida AQShda «quruq qonun»ni bekor qilmoqchi bo‘lishganida OAVda bunday qilish aslo mumkin emasligi, spirtli ichimliklar millat salomatligi uchun zararli ekanligi haqida turkum maqolalar chop etilgandi. Maqolalar uchun pulni spirtli ichimliklar savdosi taqiqi ortidan katta mablag‘ ishlayotgan va bu taqiqlar saqlanishidan manfaatdor mafiya to‘lagandi.
Hozir ham xuddi shunday bo‘lyapti. Eski model ortidan kun kechirganlar islohotlarga, o‘zlari odatlanib qolgan daromadli boquvchilaridan ajralishga aslo rozi bo‘lishmayapti. Ular saqlanib qolishi uchun hamma narsaga tayyorlar. Yuqori mansablarda o‘tirib olib, ular nafaqat o‘tkazilayotgan islohotlarni sabotaj qilishyapti, balki ularni mafkura darajasiga ko‘tarishyapti.
Shu kunlarda bir vaqtning o‘zida qator nashrlarda qandaydir iqtisodchi Viktor Mirzayevning «Fritreyderlar» «proteksionistlar»ga qarshi» deb nomlangan maqolasi tarqaldi. Maqolasi chiqquniga qadar bu «iqtisodchi» haqida hech eshitmagandik. Harholda internetda bunday ism-sharifli muallif haqida hech gap yo‘q. Nashrlarning o‘zi ham u haqida hech narsa demagan. Qo‘rqmasdan taxmin qilish mumkinki, u soxta.
Endi maqolaga kelsak. Aslida bu yerda muhokama qiladigan narsa yo‘q. Maqola iqtisodiyot fani nuqtai nazaridan mutlaqo savodsizlarcha yozilgan va yolg‘onga asoslangan. Lekin baribir urinib ko‘ramiz...
Maqola proteksionizm va uni maqtashga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, muallif uning nimasini maqtash kerakligini hatto o‘ylab ham ko‘rmaydi. Uning izohi o‘ta sirpanchiq, uni har qanday vaziyatga nisbatan qo‘llash mumkin: «mahalliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish». Bu «izoh»dan foydalanib, proteksionizm har doim bo‘lgan va milliy davlatlar mavjud ekan, bundan buyon ham bo‘ladi deb bemalol aytish mumkin. Har qanday ongli davlat o‘z ishlab chiqaruvchilarini reyderlik hujumlaridan, mulkchilik huquqi buzilishidan, turli «bosh aylantirishlar»dan himoya qilib kelgan va himoya qiladi. Bu – davlatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri majburiyati. Mazkur atama shunday erkin va keng talqin qilinadigan bo‘lsa, u holda «proteksionizm»ga qarshi bo‘lgan har qanday inson ahmoq hisoblanadi.
Proteksionizm aslida milliy ishlab chiqaruvchilarni xorij mahsulotlari va ishlab chiqaruvchilari bilan raqobatdan himoya qilish. Agar istasak, xalqaro savdoni tartibga solish bo‘yicha: jahon bozoridan to‘liq izolyatsiya qilishdan tortib (Shimoliy Koreya) biror mahsulot uchun boj tarifini 1dan 2 foizga oshirishgacha deyarli har qanday chorani proteksionizm deb atashimiz mumkin. Bular aslida mutlaqo boshqa-boshqa holatlar. Ammo proteksionizmni sevuvchilar o‘zlarini bu tafovutlarni tushunmayotgandek tutishadi: «Donald Tramp qilayotgan ish proteksionizmmi? Proteksionizm. Islom Karimov qilgan ish proteksionizmmi? Proteksionizm. Demak, Tramp Karimovning shogirdi va biz 20 yil davomida qilib kelgan ish to‘g‘ri bo‘lgan».
