«Biz astronomiyadan taşqari barça fanlarda Qozoğistondan ortdamiz» - Dunyoga maşhur astrofizik bilan suhbat
|02:15 / 12.08.201979 46824 min
Kun.uz tahririyati bugungi ilm-fan, ta'lim, ilmiy tadqiqotlar va ularning ahamiyati haqida taniqli olimlar bilan suhbatlarni davom ettiradi. Astronomiya katta-yu kiçik hammani qiziqtiradigan soha. Yulduzlar, sayyoralar, samo ilmi barçani özining sirli olamiga ohanrabo kabi tortadi. Butun ilmiy faoliyatini şu sirli olam jumboqlarini oçişga bağişlagan insonlardan biri fizika-matematika fanlari doktori, professor, Jahon Fanlar Akademiyasi a'zosi Bobomurod Ahmedovdir.
— Siz va ilmiy guruhingiz astrofizikadagi eng noyob obektlarni, ya'ni qora öra, neytron yulduzlar va şu kabi kompakt obektlarni örganasiz. Bu obektlarning özi qanaqa, oddiyroq qilib tasvirlab bera olasizmi?
— Inson tuğiladi, ulğayadi, ma'lum kasb-kor qiladi va oxiri vafot etadi. Bu har bir insonning hayot yölidir. Şunga öxşab yulduzlarning ham öz hayot yöli bor. Ular ham paydo böladi, yaşaydi va sönadi. Biz ana şu söngan yulduzlarning oxirgi evolyutsiya natijasini örganamiz. Yulduzlarning yaşaş davri judayam har xil. Ularning umri massasiga boğliqligini ilmiy tajribalar orqali aniqladik. Ammo inson qança umr körişi uning vazniga boğliq emas. Çunki odamning harorati hammada bir xil 36,6 daraja. Vazni qança bölmasin tanadagi kimyoviy reaksiyalar bir xil keçadi. Lekin yulduzlarda bunaqa emas: oğir yulduzlarning temperaturasi öta yuqori, yengillariniki esa past böladi. Ularda keçayotgan termoyadro sintezi reaksiyalari tezligiga qarab umri uzun yoki qisqa böladi. Masalan, bizga eng yaqin yulduz bu Quyoş hisoblanadi. Odatda unga öxşagan yengil yulduzlar juda köp yaşaydi. Quyoşning yaşaş umri taxminan 10 mlrd yilga yaqin.
Yulduzning vazni nafaqat yaşaş holatiga, balki söngandan keyingi oxirgi holatiga ham boğliq bölar ekan. Quyoşga öxşagan yengil yulduzlar portlaşi orqali, ular elektron gazdan iborat bölgan oq mitti obektga aylanadi. Oğirroq yulduzlar portlaganda massasi kattaroq qoladi va neytron yulduziga aylanadi. Neytron yulduzlarning tarkibi neytronlardan iborat böladi. Lekin faraz qilaylik, yulduzning vazni önta quyoş massasiga teng bölsa, portlaş natijasida uning asosiy qismi tarqalib ketadi va qolgan bir qismi uç quyoş massasidan katta bölsa, u qora tuynukka aylanadi. Demak, bundan kelib çiqadiki, qora öra öta massiv yulduzlarning evolyutsiyasi natijasida paydo böladigan obekt ekan. Qora öraning boşqa obektlardan farqli köpgina jihatlari bor. Masalan, neytron yulduz ekstremal obekt. Yetti mlrd odamni neytron yulduzga joylaştirsak, uning içida oqqand bölagidek bir kub santimetr joyni egallaydi, xolos. Şundan ham uning qanday ziçlikka egaligini bilsa böladi. Qora öra esa, şunday ekzotik obektki, uning aytarli heç qanday tavsifi yöq. Şunday bir teorema bor — qora öraning soçi yöq. Bu nima degani, ya'ni uning bor-yöği ikkita parametri bor va bundan boşqa tavsifi yöq. Birinçisi, uning massasi bölsa, ikkinçisi, aylaniş momentidir. Hozirgi kunda, butun jahon olimlari mana şu ikkita obektning tabiatini örganişga katta e'tibor qaratişgan.
Mavzuga oid
— Ilmiy tadqiqotlaringiz faqat nazariymi yoki ma'lum astronomik obektlar uçun ham kuzatuvlar olib boriladimi?
— Savolingiz örinli, negaki, biz asosan nazariy tadqiqotlar olib boramiz. Lekin hozirgi kunda bizning qiziqişlarimiz kuzatuvlarga ham qaratilgan. Şu örinda bir narsani ta'kidlab ötişim joiz, ya'ni tabiiy fanlar hisoblangan kimyo, biologiya va fizika tajribaviy fanlar hisoblanadi. Har bir nazariya tabiiy fanlar uçun birlamçi emas, ya'ni tajriba muhim rol öynaydi. Juda çiroyli ğoya asosida qilingan gipoteza tajribada tasdiqlanmasa, unday iş bir pulga qimmat. Unda nega astronomiya fizikadan ajratib olindi deb öylaşingiz mumkin. Astronomiya eng qadimiy fan bölib, u asosan kuzatuv fani hisoblanadi. Fizikada tajriba qilib natijalarni olasiz, astronomiyada esa kuzatuvlar asosida natija olasiz. Odamlar tajriba qilmasdan ham oldin kuzatuv qila bilgan.
Taqqoslaş uçun yana bir misol keltiraman, fizikada kollayderda ikkita protonni töqnaştirib hosil bölgan zarralarni örganişim mumkin. Agar uning energiyasi kam bölib menga yoqmay qolsa, yana qaytadan tajriba qilişim mumkin. Astronomiyada esa bunaqa imkoniyat yöq. Bu yerda tajribani tabiatning özi belgilaydi. Misol uçun, 2017 yili astronomiya instituti tomonidan portlaş natijasida paydo bölgan öta yangi yulduz aniqlangan. Agar öşa paytda astronomlar uxlab qolganda yoki teleskop öçgan bölganda edi, hammasi tamom bölardi. Çunki bunday noyob hodisa yana bir million yildan keyin kelar, bilib bölmaydi.
Bizning institutga kelsak, institutimiz asosan kuzatuv bilan şuğullanuvçi institut hisoblanadi. Uning asosiy vazifasi kuzatuvlar olib borişdan iborat. Asosan Maydanak baland toğ observatoriyasida kuzatuv olib boriladi. Nazariy ilm bilan maşğul bölsak ham, bu nazariy bilimlarimiz kuzatuvlarga boğliq. Biz sönggi paytlarda ionosferani örganişga harakat qilyapmiz. GFZ-Potsdam tarafidan takdim etilgan GPS uskunalari va Stenford universitetining VLF qabul qilgiçlari orqali biz ionosferani monitoring qilamiz.
— Qora öralarga oid sönggi olamşumul ilmiy yangiliklardan biri - bu ikkita ulkan (massiv) qora öraning özaro qöşilişi natijasida hosil böladigan gravitatsion tölqinlarning kaşf etilişi böldi. Şu haqda qisqaça ma'lumot bera olasizmi, gravitatsion tölqin özi nima?
— Tabiatda törtta kuç bor: kuçli, kuçsiz özaro ta'sir, elektromagnit va gravitatsion kuçlar. Kuçli va kuçsiz özaro ta'sir bu faqat mikrodunyoda mavjud. Kiçik kvant darajasiga borganda bu ikkisi işlaydi. Şunda ikkita ta'sir qolyapti: elektromagnit va gravitatsion — ular katta masofalarda işlaydi. Astronomiya uçun mana şu ikkisi qiziq, çunki biz uzoqdagi obektlarni örganamiz. XX asrgaça bölgan kuzatuvlar elektromagnit kuzatuvlar hisoblangan.
Elekromagnit tölqin köndalang bölib fazoga tarqaladi. Yulduzdan ham elektromagnit tölqin çiqadi va fazoga tarqaladi hamda Yergaça yetib keladi. Ma'lumki, Yerning öz atmosferasi bor va u şunday tarkib topganki, elektromagnit tölqinining katta qismini ötkazmaydi. Kelayotgan nur atmosferada yutilib ketadi va bizgaça yetib kelmaydi. Biz faqat 4-7 ming angstrem oraliğidabölgan tölqin uzunligini köra olamiz. Million yillar davomida odamzod faqat uşbu diapazondagi tölqin uzunligini kuzatib kelgan. XX asrda vaziyat özgardi, ya'ni XX asrda elektromagnit spektrni radio diapazondan tortib gamma diapazongaça kuzatiş imkoni böldi. Buning asosiy sababçisi 1957 yilda birinçi kosmik yöldoş Yer gravitatsion maydonini, ya'ni atmosferani tark etganidir. Ilgari bitta xonada kiçkinagina möriçadan butun samoni kuzatib yurganmiz. Endi esa taşqariga kameralar çiqarib qöyildi va xonada ötirib ekranda kamera bergan ma'lumotlarni örganyapmiz. Bugungi kunda butun Yer atrofi teleskoplar bilan töldirilgan. Bu bilan elektromagnit diapazonni töliq özlaştirdik.
Gravitatsion ta'sirda tarqalayotgan tölqinlarning mavjudligini 1915 yilda Eynşteyn başorat qilgan. Şunga qaramay gravitatsion tölqinlar 100 yildan keyin topildi. Uni seziş qiyin, çunki juda-juda kuçsiz. Ikkita qora tuynuk töqnaşganda hosil bölgan gravitatsion tölqin yerga ham yetib kelib (uşbu signallar Amerikadagi LIGO va Yevropadagi VIRGO detektorlari yordamida qayd etiladi, ularning oynalari orasidagi masofa tört km bölib, içi vakuumdan iborat) sistemaga tuşganda undagi oynani bir fermiga (10-13 sm) siljitadi. Bu esa bitta atom yadrosi hajmiga teng keladigan ölçamdir! Hozirgi mavjud texnika şu darajadagi aniqlikda işlaydi. 2015 yil 14 sentyabrda birinçi olamşumul hodisa topildi, ya'ni ikkita qora tuynuk bir-biri bilan töqnaşdi. Ikkalasi ham öttiz quyoş massasiga teng massaga ega bölgan. Keyingi yana bir kuzatuv — bu XXI asrning eng katta kaşfiyoti böldi. Bu bilan fizikada inqilob qilindi. NGC 4993 elliptik galaktikada joylaşgan ikkita neytron yulduz özaro töqnaşdi. Biz bu bilan köplab jumboqlarga javob oldik. Şunday fundamental muammolardan biri — bu noyob oğir metallardir: oltin, platina va uran metallarini ikkita neytron yulduzining özaro töqnaşuvida yuzaga kelişini kuzatdik. Işonç bilan aytiş mumkinki, biz multimessenjer erasiga kirdik. Nazariyotçilar tomondan başorat qilingan makronova hodisasi ilk bor kuzatildi hamda bitta hodisa gravitatsion va elektromagnit tölqinlar orqali kuzatildi.
— Ma'lumki, astronomiya sohasiga, kosmik tadqiqotlarga xorijiy davlatlarda juda katta mablağlar ajratiladi. Davlat tomonidan ham, hatto xususiy investorlar tomonidan ham (masalan, Ilon Maskning SpaceX kompaniyasi). Ayting-çi, Özbekistonda astronomik tadqiqotlarga taxminan qança mablağ ajratiladi va bular asosan qanday tadqiqotlarga yönaltiriladi?
— Men Germaniyaga köp boraman, kuzatuvlarimda bir narsani aniqladim. Ularning nazariy fizika yoki gravitatsiya nazariyasi böyiça aspiranturaga berilgan joylarini ximiyaga berilgani bilan taqqoslasak, ximiyaga berilgan örin nazariy fizikanikidan ança köp. Nega bunday desangiz, sörab bildimki, Germaniyada sanoat işlab çiqarişdagi kompaniyalar aspirantura oçiş uçun özlaridan mablağ berar ekan. Bu degani, sanoat korxonalari özlarining işlab çiqariş hajmi kuçayişi uçun ilmga pul tikadi. Industriya ilmni qöllab-quvvatlaydi va bundan özi ham manfaat oladi. Qiziqiş va manfaat bölgandagina ilmga davlatdan taşqari pul ajratadi. Fanga davlat mablaği, tabiiyki, yetarli emas. Rivojlangan davlatlarda fanga ajratiladigan davlat budjeti 2-3 foiz atrofida böladi. Lekin bizda bu hatto bir foizga ham bormagan. Sönggi yillarda buni kötarişga harakat qilinyapti. Fan rivojlanişi uçun mablağni köproq ajratiş kerak böladi.
Bitta muammo bor, mana sönggi yillarda asbob-uskuna oliş uçun davlat tomonidan 32 mln AQŞ dollari ajratildi. Tabiiyki, bu yetadimi degan savol tuğiladi, masalan astronomiya tadqiqotlari juda-juda qimmat turadi, ammo fizika va astronomiyada aksariyat tadqiqotlar fundamental hisoblanadi. Fundamental tadqiqotlarni rivojlantiriş kerak emas, faqat innovatsion tadqiqotlar zarur, degan gaplar albatta xato. Fundamental fan rivojlanişi kerak. Buni hayotning özi körsatyapti.
Bular qanday qilib industriyani özgartirişiga misol keltiraman. Britaniyalik olim Maykl Faradey ixtiro qilgan elektromagnit induksiya qonuni haqida eşitgan Britaniyaning moliya vaziri kelib uni köradi va apparat strelkasi u yoqdan bu yoqqa borişida menga nima foyda bor deb söraydi. Olim esa qanaqa foyda bölişini bilmayman-u, lekin aniq işonaman, qaçondir şuning orqasidan soliq olasan, deydi. Bugungi kunda, oddiy misol, qöl telefoni nima uçun işlaydi, generatorda elektr toki işlab çiqargani uçun işlaydi. Endi nafaqat Buyuk Britaniyada, balki Özbekistonda ham telefonni işlatganingiz uçun har kuni soliq tölab borasiz. Yoki kamerani olaylik, dastlab bular fundamental astronomik tadqiqotlar uçun yaratilgan bölgan. Bugun esa bundan hamma bemalol foydalanib yuribdi. Noutbuk nima uçun paydo bölgan? Taşqariga çiqayotgan teleskopning ma'lumotlarini ixçamlaştiriş uçun kerak edi. Çunki fazoga çiqadigan har bir kg yukning narxi juda qimmat turgan. Juda kiçik integral mikrosxemalar orqali kiçraytiriş zarur bölgan. Uşbu kiçrayişlardan keyin bugungi kundagi noutbuklar paydo bölgan. GPS navigatsiya sistemasi ham astronomiya uçun yaratilgan tadqiqotlardan biri. Yana bir misol, DAN xodimlari tomonidan işlatiladigan radar Doppler effektida asoslangan va ilk bor astronomiyada yaqinlaşayotgan va uzoqlaşayotgan astronomik obektlarning tezligini ölçaş uçun qöllangan. Bundan kelib çiqadiki, astronomiyani rivojlantiriş uçun qilingan fundamental tadqiqotlar keyinçalik hayotga kirib kelmoqda.
Astronomiyada fundamental tadqiqotlar uçun işlab çiqarilgan uskunalar ança qimmat. Misol uçun, telefonning kamerasi 10 yevro turadi desak, teleskopda işlayotgan bitta SSD kamera 250 ming AQŞ dollari turadi. Bu teleskopdagi birgina kiçkina elementning narxi xolos. Hozirgi kunda bitta RT-70 radioteleskopi qurilişini yakunlaş 100 mln. AQŞ dollari atrofida sarf-xarajatni talab qiladi. Şunga qaramay davlatimiz tomonidan bu işni yakunlaş va radioobservatoriyani işga tuşiriş rejalaştirilgan. Bundan taşqari, 2017 yilda Ostona şahrida Islom Hamkorlik taşkiloti (IHT)ning fan va texnologiyalar böyiça Birinçi sammitida Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev IHTning Maydanakda zamonaviy tört metrli teleskopni örnatiş taklifini qöllab-quvvatladilar va bu ham amalga oşirilişi kerak bölgan ustuvor vazifalar rejasiga kiritilgan.
Şu örinda ikki jihatga e'tiboringizni tortaman, birinçisi, davlat iqtisodi rivojlanişi kerak. Ikkinçidan, hozir juda katta mablağni ham birdaniga kiritib bölmaydi, negaki, bizda asosiy muammolardan biri kadrlar masalasi bölib turibdi. Buning bir tomoni ötgan yillarda ingliz tiliga kam e'tibor qaratilganida deb öylayman. Çunki bu sohani ingliz tilisiz jahon darajasida örganib bölmaydi.
Ibn Sino va Beruniylar zamonida xalqaro ilm tili arab tili bölgan. XX asr boşida bu mavqega nemis tili ega çiqqanini bilamiz. Eynşteyn nisbiylik nazariyasini nemis tilida yozgan. Ötgan asrning ikkinçi yarmidan keyin vaziyat özgardi va ingliz tili dominantlikka kötarildi. Men ajablanmayman asr oxiriga borib xitoy tili şu darajaga çiqib ketsa, çunki u yerdagi rivojlaniş juda tez sur'atlarda ösmoqda. Jamiyatda zaruriyat darajasiga çiqmas ekan, til örganiş oqsayveradi. Şuningdek, bu soha uçun kompyuter dasturlaş tizimini ham örganiş öta zarur. Men çet elga çiqqan şogirdlarimdan muammolari haqida söraganimda, ular aynan dasturlaş bilan boğliq muammolarni aytişadi.
— Sir bölmasa, özingiz xorijiy va Özbekistondagi qanday ilmiy grantlarda iştirok etasiz va bu grantlarga 1 yillik qança mablağ ajratilgan?
— Biz qatnaşayotgan eng katta grantlardan biri ERC (European Research Council) hisoblanadi. U loyihasini uç qismga bölgan, ularning birida biz ham faol qatnaşamiz. Har biriga 6 yil muddatga 4,5 mln yevrodan bergan. Loyiha Black Hole Cam (Qora tuynuk kamerasi) deb nomlanadi. Bu asosan qora tuynuk tasvirini oliş loyihasi hisoblanadi.
Xalqaro nazariy fizika instituti grantlarida ham köp yillardan beri qatnaşib kelmokdamiz. Ulardan olinadigan mablağ kam bölişiga qaramasdan yoş mutaxassislarni tayyorlaşda ahamiyati juda yuqori. Volkswagen va NATO grantlarida ham qatnaşganmiz. Hozirgi kunda Yevropaning Erasmus+ loyihalarida faol iştirok etmoqdamiz.
Biz 2016 yilgaça mintaqaviy loyihalarda iştirok etmagandik. Sönggi yillarda Nazarboyev universiteti bilan hamkorlikni yölga qöydik. Şuningdek, Xitoyning Fudan universiteti bilan ham hamkorligimiz bor va bu biz uçun katta yutuq. Çunki Fudan Xitoyda ikkinçi, jahonda qirqinçi örinda turadigan universitet sanaladi.
— Sizning özingizga xos bölgan xususiyatlaringizdan biri — bu atrofingizga köplab yoşlarni töplab, ilmiy maktab yarata olganingiz va uni samarali tarzda yurita olayotganingiz bölsa kerak. Ilmiy guruhingizga qöşilişni istagan yoşlarni qanday talablar asosida tanlab olasiz va ular ilmiy faoliyatlari davomida grantlarda iştirok etib, qanday ilmiy yutuqlarga erişmoqda.
— Ötgan yillar mobaynida ançagina şogirdlar yetişib çiqdi. Şularga tayanib aytişim mumkinki, relyativistik astrofizika — nazariy astrofizika borasida könglim töq, sohaning kelajagi porloq.
Şogirdlikka olayotganda bilimi, ingliz tilini yaxşi bilişi va dasturlaşga qiziqişiga qarayman, şuningdek, yoşiga e'tibor beraman. Yoş tadqiqotçi intiluvçan böladi, köp işlaydi, natijalarga erişişga köproq harakat qiladi. Maqolalarda nomi zikr etilişini istaydi. Ular bilan işlaş hamişa zavqli. Şuning uçun aytamanki, yoş kadr oliş kerak. Uylangandan keyin unda oila böladi, ilm esa xuddi injiq ayolga öxşaydi, doim e'tiborda bölişni xohlaydi, talab qiladi.
Yoş şogirdlarning ilmiy stajirovkasiga ham katta e'tibor beramiz. Şuning uçun ularning köpçiligini Hindistondagi Xalqaro Astronomiya-astrofizika institutiga yuboramiz. Öşa yerda ikki-uç oy stajirovka ötaydi. Çet el olimlari bilan işlaşni örganadi. Çunki Xalqaro koloboratsiyaga tayyor bölişi kerak. Şundagina ular özlarining ilmiy yölini topib keta oladi.
Şogirdlarimning natijalariga kelsak, yaqinda 31 iyul kuni Arman Tursunov 28 yoşida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. Fizika sohasida hali bu yoşda fan doktori bölmagan edi. Bungaça Ahmadjon Abdujabbarov ismli yana bir şogirdim 31 yoşida doktorlik dissertatsiyasini yoqlagandi. Marozova Viktoriyaning nomzodlik işida rahbar bölganman. Viktoriya 23 yoşida fan nomzodi bölgan edi. Keyinçalik Kaliforniya texnologiya institutida işladi. Hozir Pensilvaniya davlat universitetida faoliyat olib boryapti.
Özbekiston Astronomiya fani böyiça Skopus reytingida 56-örinda turadi. Bunda yoşlarning örni ahamiyatga ega. Natijalar şuni körsatyaptiki, biz astronomiyadan taşqari barça fanlar böyiça Qozoğistondan ortdamiz. Astronomiyada oldinda ekanining asosiy sabablaridan biri yoşlar salmoği yuqori ekanida deb bilaman.
Şu bilan birga, ta'limda meni qoniqtirmayotgan jihatlar ham bor. Şulardan biri — bakalavr talabalarining çet elda stajirovka oşirmasligi. Qöşni Qozoğistonda, bu juda yaxşi yölga qöyilgan, talabalarni bakalavr paytidanoq stajirovkaga yuboradi. Buning uçun talabalar ham tayyor bölişlari kerak, albatta. Erasmus+ loyihasi böyiça törtta bakalavr talabamiz stajirovkaga borib keldi, lekin bu raqam juda past.
Ikkinçisi, magistraturada tabiiy fanlar ingliz tilida olib borilişi kerak va bundan boşqaça bölmaydi. Çunki ilmingizni jahon hamjamiyatiga yetkaziş uçun şu narsa zarur. Şuni ham ta'kidlaş joizki, tajribaviy fanlar uçun tajriba qilinadigan asbob-uskunalar yöq. Laboratoriya eksperimentlarini amalga oşiriş uçun tajribaviy baza yuqori bölişi lozim. Asbob-uskunalarni universitetda yetarli bölişi muhimdir. Magistratura talabalari, buni prezidentimiz ham ta'kidladilar, Fanlar Akademiyasi bilan uzluksiz aloqada bölişlari kerak. Afsuski, ilmiy dargoh yuzini körmay ötib ketganlari qança!
— Sizningça, tadqiqotçilar ilmiy işlarini sifatli va qisqa fursatlarda himoya qilişlarida OAKning örni qanday? Bunday turdagi taşkilot rivojlangan xorijiy davlatlarda ham mavjudmi? Agar mavjud bölmasa, Özbekistonga şu taşkilot qançalik kerak va ilm ahliga OAK orqali ma'lum bir byurokratik tösiqlar qöyilganmi?
— Bu taşkilot atrofida köp bahslar böladi. Kimdir kerak deydi, kimdir yöq. Bu borada mening öz qaraşim bor. Menimça, bu taşkilot hozirgi vaqtda kerak. Negaki, Özbekistonning turli hududlaridagi institut va universitetlarning ilmiy salohiyati turliça. Agar OAK tugatilib, har bir universitetga ilmiy darajani özi belgilaşi beriladigan bölsa, tadqiqotçilar ilmiy salohiyati pastroq joyga borib, tezroq yoqlab oliş payida böladi. Undan keyin yuzaga keladigan muammolarni yeçolmay qolamiz. Bu taşkilot hozirgi paytdagina kerak, kelajakni esa keyin köramiz. Avval adolatli bölişni örganib olaylik.
Lekin şu bilan birga, OAKning hozirgi faoliyatidan qoniqmasligimni ham aytib ötişim kerak. Bu haqda men OAKda ham köp bor gaplaşganman. E'tirozim şuki, nega fan doktori böliş uçun dissertatsiya yozayotgan nomzod ilmiy jurnallarda atigi ikkitagina maqola çiqarsa yetarli deb hisoblanadi? Bu juda kam! Tabiiy va aniq fanlar böyiça fundamental tadqiqotlar uçun bu yetarli emas. Şu böyiça ilmiy izlaniş olib borayotgan nomzod, mening fikrimça master — öz işining mohir ustasi bölişi kerak. 50 yoşigaça bor-yöği ikkita maqolani zörğa yozgan odamga fan doktori ilmiy darajasini beriş mutlaqo notöğri. Unaqa olim na davlatga, na fanga kerak. Faqat öziga kerak, oyligini oşirib köproq pul olsa böldi. Fan doktori özining yangi ilmiy yönalişni oçib, yiliga önlab ilmiy maqolalar çiqaradigan olim bölişi lozim.
Bizning Astronomiya instituti oxirgi 20 yilda nufuzli jurnallarda 400ta ilmiy maqola çop etgan, yoqlangan dissertatsiyalar esa 40taga borgani yöq. Bu degani, har bir dissertatsion iş uçun örtaça ön va undan ortiq maqola töğri keladi.
OAK doktorlik dissertatsiyalariga talablarni ança oşirişi kerak. Eng açinarlisi, OAK tomonidan Özbekistonda çop etilayotgan jurnallar röyxati tuzib qöyilgan, fan doktori dissertatsiyalari uçun bu notöğri (Balkim, PhD dissertatsiyalari uçun bu qaror ba'zi yönalişlarda qisman örinlidir). Ming afsuski, ularda çop qilinadigan aksariyat maqolalarning ilmiy saviyasi öta past darajada va makulaturadan boşqa narsaga yaramaydi. Bunaqa maqolalar bilan fan doktori darajasida ilmiy iş yoqlanişiga butunlay qarşiman (asosiy salbiy sabab — mahalliy jurnallarda haqiqiy taqriz sistemasi mavjud emasligi). Ularni muşuk bolalaridek köpaytirişdan naf yöq. Aslida esa mahalliy jurnallarni OAK röyxatiga emas — xalqaro Web of Science va Scopus ma'lumotlar bazasiga kiritişni öylaşimiz kerak. Bu juda qiyin jarayon va qöşimça mablağlar talab etişiga qaramasdan, Markaziy Osiyoning asosiy mamlakati uçun uddalaydigan vazifa.
— Özbekistonda astronomiyaning amaliy yönalişlarida qanday salohiyat mavjud? Bizda ham yaqin 10 yilliklarda, masalan Maydanak observatoriyasida yirik teleskoplar qurilişi yoki Özbekiston özining birinçi sun'iy yöldoşini uçirişi mumkinmi?
— Bir iş qilişdan oldin ma'lum maqsadlar közlanadi. Şunga köra, sun'iy yöldoş ham köplab maqsadlar asosida amalga oşiriladi. Uning uçun ham juda katta mablağ talab qilinadi. Balki, Qozoğiston bilan hamkorlikda uçirilar. Lekin bundan boşqa ham zarur muammolar turibdi. Bu qaçondir böladi, albatta.
Astronomiya institutiga, yuqorida aytganimday, davlat tomonidan dastur kiritilgan. Şuning doirasida Maydanakda tört metrli teleskop quriladi. Maydanak observatoriyasi, töla ma'noda aytişim mumkinki, kelajagi bor. U yerga boradigan yöl yomon edi, bu ham yaxşilanyapti, binolar va boşqa ta'mirlar uçun 5,5 mlrd söm mablağ ajratilgan. U yerda hozir 10ta teleskop bor. Maydanakdagi astroiqlim boşqa yerda kuzatilmaydi, bundan foydalaniş lozim.
— Ma'lumki, Prezident qarori bilan Mirzo Uluğbek nomidagi astronomiya maktabi taşkil etildi. Bu maktab faoliyati qanday yölga qöyildi? Kelajakda ulardan bölajak astronomlarni kutişimiz mumkinmi?
— Men universitetda astronomiya kafedrasida ham, nazariy fizika va atom fizikasi kafedralarida ham işlaganman. Aniq ayta olamanki, astronomiya bilan şuğullanuvçi olim fizikani eng elementar zarradan tortib yulduzgaça bilişi kerak, ya'ni bilimi juda çuqur bölişi zarur. Bundan taşqari, matematikani ham puxta özlaştirişi talab etiladi. Bu dasturlaş uçun juda muhim omil. Bularni örganiş uçun tört yil bakalavr kamlik qiladi. Şuning uçun yana beş yil qöşilyapti. Bugun ilmga berilgan e'tibor magistratura va tayanç doktoranturani ham qöşib hisoblaganda 14 yildan keyin albatta öz mevasini beradi. Ilmga kiritilgan sarmoyaning natijasi birdan bilinmaydi. Lekin natija bermasdan ham qolmaydi.
