Bananning eng keng tarqalgan Kevendish navi plantatsiyalarini yakson qiluvchi shtamm (mikroorganizm) Lotin Amerikasida ilk bor qayd etildi. Olimlar Kolumbiya maydonlarida Fusarium TR4 zamburug‘ini aniqlashdi. Tez orada bananlarsiz qolishdan xavotirlanishga sabab yetarlimi?
«Panama kasalligi» odamlar uchun xavf tug‘dirmaydi, biroq yetishtirishda joy tanlamagani uchun eng keng tarqalgan butun bir navni payhon qilishga qodir. Hozirgi kunda bananlar juda muhim oziq mahsuloti va dunyo bo‘ylab millionlab insonlarning pul topish manbai hisoblanadi.
Bu qanday kasallik?
TR4 fuzarioz zamburug‘i birinchi marta o‘tgan asrning 90-yillarida Malayziya va Indoneziyada paydo bo‘lgan va qo‘shni Xitoyga juda tez sur'atlarda tarqalgan edi. U o‘simlikning ildizi va strukturasiga shikast yetkazadi.
BMTda ogohlantirishlaricha, «Panama kasalligi» banan hosili uchun katta chang soladi, ayniqsa esa undan to‘liq qutulishning iloji yo‘q. Bundan tashqari, zamburug‘ tuproqda yana 30 yil saqlanib qoladi.
TR4 shtammi (Tropical race 4) Osiyo, Avstraliya va Afrikada tarqalgan, ammo dunyoning banan yetkazib berish markaziga aylangan Lotin Amerikasida u avval uchratilmagandi.
Kolumbiyadagi zamburug‘ Niderlandiyaning Vageningen universiteti olimlari guruhi tomonidan aniqlangan. Kolumbiyaning qo‘shnisi bo‘lgan Ekvador dunyoda bananning eng katta eksportyori hisoblanadi.
Professor Gert Kemaning so‘zlariga qaraganda, zamburug‘ hududda juda jiddiy halokatga olib keluvchi kuchga ega bo‘lishi mumkin.
Zamburug‘ Amerikaga qanday kelib qoldi?
Kavendish naviga mansub vegetativ ko‘payuvchi barcha banan daraxtlari eng birinchi yaratilgan tupning genetik klonlari hisoblanishadi, shuning uchun agar ularning biriga zarar yetsa, boshqalari ham kasallanadi.
Kavendish navi fuzarioz zamburug‘i 1950 yilda boshqa bir eng mashhur Gro-Mishel navini yakson qilganidan so‘ng ko‘paytirilgan.
Professor Kemaning fikriga ko‘ra, Kavendish navi avvalgilari kabi yo‘q bo‘lib ketmasligi uchun monokulturaga aylanmasligi kerak.
«Biz banan yetishtirishni diversifikatsiya qilishimiz kerak», - deydi u.
Yana bir muammo shuni tashkil etadiki, fermerlar zamburug‘li kasallikdan himoya sifatida ko‘pincha pestitsidlar ishlatishadi va olimlar bu atrof-muhitga zarar degan fikrda.
