«Bizda yaxşi taşabbuslar bor, lekin izçil ijro tizimi yöq» - Murod Muhammad Döst bilan suhbat (2 - qism)
|21:35 / 03.09.201933 71327 min
Jamiyat, adabiyot, xususan, özbek adabiyoti, uning tahlillari yuzasidan qator suhbatlar uyuştirib, öquvçilar e'tiboriga havola etib kelayotgan Kun.uz’ning navbatdagi suhbatdoşi özbek adabiyotining taniqli vakillaridan biri, adib Murod Muhammad Döst böldi.
Quyida adib Murod Muhammad Döst va sayt jurnalisti Ilyos Safarov örtasida keçgan suhbatning ikkinçi qismi bilan tanişişingiz mumkin.
- Murod aka, köp yillar mamlakat rahbariyatidagi yuqori lavozimlarda işladingiz. Bu yillar içida davlat anatomiyasining, boşqaruvining içida böldingiz. Ayting-çi, şu vaqt davomida özingizga qanday xulosalar oldingiz va bugun xuddi siz kabi, öşa lavozimlarda işlayotgan amaldorlarimizga qanday maslahatlar bergan bölardingiz, ular nima qilsaki yoki qanday bölsaki xalqqa yaxşi böladi?
- Biz işlagan davr bilan bugungi kunning farqi katta. Oradan salkam öttiz yil ötib ulgurdi. Boşqaruv tarkibi, usullari özgardi. Menda birovga maslahat beriş istagi yöq. Köproq özimning orzularimni aytişim mumkin. Ularning bir qismini sal oldin aytib ulgurdim ham.
Yaqinda Prezident Mirziyoyev Belorusiya safaridan qaytib, ular 2.5 milliard dollarlik axborot texnologiyalari eksport qilarkan, deb aytdi. Odatda bu sohadagi raqamlarga sal ehtiyot bölib qaraş kerak, negaki MDH mamlakatlarida IT eksportiga aloqa, xususan, suniy yöldoşlar yordamida körsatilgan kommunikatsiya xizmatlarini ham qöşib hisoblaş rasm bölgan. Deylik, Rossiya, bizda IT eksporti 10 milliard dollarga teng, deb e'lon qiladi. Aslida esa, hozirgina aytilgan xizmatlar qiymatini çiqarib taşlasak, IT eksporti bor-yöği 4,5 milliard dollarni taşkil etadi. Ukrainada – taxminan 3 milliard dollar. Belorusiyaning, Rossiyadan farqli ölaroq, bittagina “Belka” degan sun'iy yöldoşi bor, şu sabab, ularning IT eksporti 2-2,5 milliard dollar bölişi mumkin. Mayli, yiliga 2 milliard ham böla qolsin. Bu – bizning bir yilda paxta eksportidan topadigan foydamizdan 2 barobar köp.
Bir zamonlar Hindiston çetga 6 milliard dollarga teng IT eksporti qiladi, degan xabarni öqib, juda havas qilganman. Döstlarga ularning yutuğini aytib yurganlarimni eslayman. Yodimda, ular menga, Hindistonda salkam 1,5 milliard odam yaşaydi, bizdan neça barobar köp, aholi nisbatini olib qarasa ulardan miyali odamlar köproq çiqadi-da, deb taskin berişgan.
Bugun Hindiston 1 milliard 339 million (2017 yil ma'lumoti) kişilik aholisi bilan yiliga 55 milliard dollarga teng IT eksportiga ega.
Mavzuga oid
Endi Irlandiya misolini olib qaraylik. Irlandiya yiliga 84 milliard dollarga teng IT eksport qiladi. Bu mamlakatning aholisi qança, bilasizmi? Bor-yöği – 4,5 million kişi. Özbekiston aholisidan 7 barobar kam. Demak, bu sohadagi eksport hajmi aholi soniga emas, axborot texnologiyalari rivojini boş masala deb bilgan davlat siyosatiga boğliq.
Prezident Şavkat Mirziyoyev bu mavzuni tilga oldi. Uning ahamiyatini ham ta'kidladi. Lekin bu gaplar göyoki qumga singgandek izsiz yöqolib ketayotgani yomon. Şu yaxşi ğoyani ot qilib minib, bayroq qilib kötarib, olğa çopadigan mard çavandozlarimiz yöq.
Bizda talantli, zehnli yoşlar juda köp. Qolaversa, dasturçi böliş uçun axborot texnologiyalari universitetini tugatiş ham şart emas. Dasturlaş tilini örta ma'lumotli öğil-qizlarimiz ham qiska muddatda özlaştirib olişlari mumkin. Qunt kerak, sabot kerak. Ingliz tilini, juda bölmaganda rus tilini biliş kerak. Yöq, birinçi navbatda ingliz tilini kasb atamalari darajasida bölsa ham biliş şart, negaki, negaki ruslar axborot texnologiyalariga oid adabiyotlarni ança keçikib tarjima qiladi.
Yuzlab, minglab yoş va ğayratli dasturçilarni tayyorlaş mumkin. Faqat maqsadga pul tikiş kerak. Şunçaki quruq nazariya bilan iş bitmaydi, ularni öqitiş bilan bir paytda muayyan mavzularga, amaliy işlarga jalb etiş lozim.
Bugun biz “dasturçi” deganda nimani tuşunamiz? Birorta kafega, magazinga yoinki firmaga sayt tayyorlab berib, evaziga olingan 1000 dollarni közga surtgan şovvozlar aslida dasturçimi? Yöq, ular – şunçaki dizayner, veb-dizayner, internetni ozgina özlaştirgan bezakçi, xolos.
Haqiqiy dasturçilar jamiyatning oğirini yengil qiladi. Muammolarga yeçim topib beradi. Muhimi, dasturiy mahsulotlarni çetga eksport qilişdan katta iqtisodiy foyda oliş mumkin. IT dasturlarini eng köp qismini AQŞ va Xitoy sotib oladi. Germaniya IT eksportida uçinçi örinda turadi, lekin u ham özida bölmagan dasturiy mahsulotlarni katta hajmda import qiladi.
Ötgan yili Özbekiston 1,5 million dollarlik IT mahsuloti eksport qildi. Bu juda va juda oz. Axborot texnologiyalariga mas'ul yoş vazirimiz bu raqamni juda uyalib, qisilib-qimtinib tilga oldi. Bugun, davlat rahbari şu muammoga e'tibor qaratgan paytda, ğayratli vazirlarimiz uçun yeng şimarib, şunçaki kampaniyabozlik qilmasdan, rosmana jiddiy işga kirişmoq payti kelmadimi?
Axborot texnologiyalarining yaxşi tarafi şundaki, u sizdan suv söramaydi, yer söramaydi, yöl va transport söramaydi, gaz, benzin yoki kömir söramaydi, hokim kelib boşingda ötirmaydi, turli amaldorlar behuda tirğila olmaydi, çunki barça iş va tayyor mahsulot – sening miyangda, elektron xotirada. Soliqni vaqtida tölasang böldi. Sen dasturni çet elga sotasan, xaridor töliq egalik qilmoqçi bölsa – bir yöla katta pul tölaydi, obuna bölişni xohlasa – yil sayin tölab turadi.
Qolaversa, axborot texnologiyalari mamlakat içidagi köplab iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni yeçişga, xususan, agrar mahsulotlar eksportini optimallaştirişga, tabiiy resurslarni tejaşga, ulardan öz millatimizning farovonligi yölida oqilona foydalanişga yordam beradi.
Migrantlar masalasiga yana bir marta qaytsak, birgina Rossiya mehnat bozoriga suyanib qoliş kerak emas.
Umuman, Özbekistonning imkoniyatlari juda katta. Bugun joriy etilayotgan valuta bozorini liberallaştiruvni qutlaş lozim. Bu – yaxşi qadam. 25 yildan beri orqaga surib kelingan masalani hal qilmasdan ilojimiz yöq. Tabiiyki, qiyinçiliklar böladi. Buni odamlarga oçiq tuşuntiriş kerak.
- Özbekistonning Birinçi prezidenti Islom Karimov vafotidan keyin u kişi yuritgan siyosat va Karimov şaxsiyati borasida köp fikrlar aytilmoqda. Mana yaqinda Ismoil Jörabekov, Karim Bahriyevning fikrlarini eşitdik, umuman, fikr bildirayotganlar köp. Siz köp yillar yonida yurgan, eng yaqin insonlaridan biri sifatida Islom Karimovning xodimlariga, farzandlari, davlat siyosatini yuritişdagi qaraşlarini qanday eslaysiz, umuman, Karimov şaxsiyatidagi öziga xos murakkabliklar nimalardan iborat edi?
- Men uning oilaviy munosabatlarini bilmayman. Bir marta uyida bölganman. Öşanda kenja qizi maktabda öqirdi, katta qizi uzatilib, birinçi farzand körgan payti edi. Uni oila davrasida boşqa körmaganman.
Islom Karimov, şubhasiz, katta, murakkab şaxs edi. Ismoil Jörabekovning suhbatini, Karim Bahriyev yozgan maqolani ham öqidim. Ularning bosiqlik va insof bilan fikr yuritganlari menga yoqdi. Boşqa gaplardan, xususan, biz Karimovga töğri maslahatlar berardik, lekin u bizga quloq solmadi, şuning uçun natija yaxşi bölmadi, degan bayonotlardan ham xabarim bor. Albatta, Islom Karimovning öziga yaraşa xatolari bölgan. Unga yaqin turib işlagan odamlar bugun çetga qoçib, özlarini begunoh farişta qilib körsatişlari sal eriş tuyuladi. Şaxsan men u bilan ön yilça birga işlaganman, şuning uçun uning xatolariga özimni şerik deb bilaman. Mening unga toş otişga ma'naviy haqqim yöq. Karimovni yomon körişga undan jabr körgan, oçiq oppozitsiyaga ötib çet ellarga ketgan odamlarning, boringki, mamlakat içida ham jiddiy jabr yoki zulm körgan odamlarning haqqi bor. Lekin uning Karimovning yonida bölgan, uning qöl ostida işlab, u belgilab bergan siyosatni amalga oşirgan kişilarning bugun tonişi, munkir kelişi nomardlikdan boşqa narsa emas.
Töğrisi, yangi rayosatdan ta'ma ilinjida yurgan munofiqlar nedir imdod kutaverib sal çarçadi. Lekin, bir marta “bos!” deyilsa bas, darrov yaqin ötmişni uloq qilib çopişlari umidi hali söngan emas.
Şu ma'noda, Prezident Mirziyoyev ustalik bilan, ötmişga loy çaplamasdan, murosai madora yölini tutayotgani bejiz emas. U jamiyatni ikki bölib taşlaş xavfini juda yaxşi tuşunadi. Jamiyatning Karimov tarafdorlari va Karimovga qarşilarga bölinib ketişi noxuş oqibatlarga olib kelişi tayin. Yaxşimi-yomonmi, ötgan yaqin tarix özimizniki, xatolar böldi, lekin bu xatolar ham özimizniki, kelinglar, özaro gina-kuduratni ozgina unutib, bugungi va ertangi kun taşvişini birgalaşib köraylik, deya, tinçlik va bosiqlik yöli tanlangani eng ma'qul yöl bölib tuyuladi.
- Suhbatga tayyorgarlik köriş çoğida adabiyot, siyosat vakillari bilan suhbatlaşdim. Ularning fikrlari ham turliça. Masalan, eşitdimki, Rauf Parfi sizning asarlaringiz haqida fikr bildira turib, «Men Murod Muhammad Döst asarlarini ön varaqdan köp öqiyolmayman, çunki u yozganlarida öquvçidan aqlli ekanini, baland ekanligini eslatib turib yozadi, kinoyalarida mana şu narsa seziladi. Bu öquvçida içki isyonni uyğotadi», degan ekan. Haqiqatdan ham Rauf Parfi şu fikrlarni aytganmidi va aytgan bölsa unga qanday qaraysiz? Yozuvçi yozar ekan, öquvçidan baland turib yozişi kerakmi yoki unga döst bölişi kerakmi?
- Rauf aka oramizda yöq, endi u kişining nomidan ilingan gapni töqiş mumkin. Oçiği, Rauf akaning bu gapni aytganiga işonmayman. U töğrisöz odam edi, aytsa özimga oçiq aytardi. Odam hayotda takabbur bölişi mumkin, lekin yozayotgan paytida öquvçini mensimasa, kibr bilan, bepisandlik bilan yozsa – uni kim öqiydi? Aksinça, öquvçini uluğlab, özing bilan barobar körib yozişing kerak. Örinli kinoya öquvçini bezdirmaydi, negaki, öquvçi yozuvçiga qöşilib kuladi, kulgi barobarida ular ikkisi yanada yaqinlaşadi, döstga, şerikka aylanadi.
- Rus faylasuf adabiyotşunosi Baxtinning şunday fikri bor: “Qaysidir davr adabiyotini örganişda, unga baho berişda öşa davr madaniyati közi bilan ham qaraş kerak”. Xöş, agar bugungi adabiyotimizga şu tomondan yondaşilsa, siz bugungi özbek adabiyoti va madaniyatini qanday baholaysiz?
- Ommaviy madaniyat, şou-biznes haqida avval ham köp gapirganman. Şukrki, jiddiy adabiyotda talab darajasi susaygan emas. Şunisi quvonarli. Lekin didsizlik barça qatlamlarniga kirib borgani ham bor gap. Yana bir öylantiradigan narsa – milliy ğururning sustligi. Cuhbatga kelaturib bir çaqirim yölni piyoda bosdim. Afsuski, birorta ham binoning peştoqida özbekça yozuv körmadim. Alam qiladi. Odam deganning yuragida ğurur bölişi kerak-ku. Özbekça yozib taşla, kerak bölsa begonalar örgansin, tuşunib olsin. Balki soddagina qilib, Özbekistonda özbekça yoziş şart, degan farmon çiqariş kerakdir. Albatta, bu holatlar jamiyatning madaniy saviyasini aks ettiradi. Odamzod öz millatidan, öz tilidan faxrlanişi kerak. Bugungi ahvol maorifga, maktabga, bola boğçasiga boğliq. Gapirsang, yana bir töda muammolar çiqib keladi. Biri ikkinçisi bilan çirmaşib ketgan. Noumid – şayton, çiqmagan jondan umid, men negadir jamiyatning önglanişiga işonaman.
Optimist insonsiz...
Şunday. Pessimist – oqibatni yaxşi biladigan optimist, degan hazil bor. Men esa oqibatni nima bölişini bilsam ham, bari bir, optimist bölib qolaveraman. Odam öz ruhini neklikka sozlagani ma'qul.
- Biz özbeklarning yon qöşnilarimiz bölmiş qozoq, turkman, qirğiz va tojiklar bilan tili, turiş-turmuşi, tutumi yaqin xalqlar sifatida adabiyotimiz ham azaldan özaro bir-biriga yaqin bölgan. Oxirgi paytlarda özaro aloqalarimiz ham yanada mustahkamlanyapti.
Lekin meni bir narsa öylantiradi, azaldan qöşni xalqlar sifatida adabiyotimizda mana şu yaqinlik sezilmayotgandek (bugun). Murod aka, nega qöşni xalqlar bilan adabiyotimizdan özaro xabardorlik, muştaraklik bugun uzilib qolgan?
- Şörolar zamonida qöşni va qardoş adabiyotlar bir-birining ahvolidan rus tili yordamida xabardor edi. Qolaversa, Sadridin Ayniy, Ğafur Ğulom va boşqalar boşlagan bevosita döstlik an'anasi ham bor edi. Albatta, bu an'ana aslida Navoiy va Jomiy zamonlariga borib taqaladi. Yaqinda döstlarga, Nosir Fozilovning vafoti tufayli qozoq adabiyoti bilan, Tursunboy Adaşboyevning vafoti tufayli qirğiz adabiyoti bilan aloqalarimiz tugadi, deb zorlanganim yodimda turibdi. Keyin qöşni xalqlarni ruhiy jipslaştiradigan Çingiz Aytmatov fenomeni ham bölardi. Biz uni çin ma'noda özbek yozuvçisi deb bilardik. Birorta yangi asari çopdan çiqmasdan, bu tarafda Asil Raşidov ögirgan özbekçasi tayyor turardi. Aytmatov na faqat qirğizning, balki barça turkiy millatlarning ham dardini ifoda etardi. Rahmatli köp yaxşi, donişmand odam edi. Qirğiziston bilan Özbekiston örtasida noxuşliklar röy bergan paytlarda ham özaro sulh uçun jonbozlik körsatgan inson edi.
Meni xursand qiladigan narsa – qöşnilar bilan çegaralar oçilib, özaro bordi-keldining tiklanişi. Ahvol şu darajaga yetgan ediki, yaqin qarindoşlar ham bir-birini körgani sarhaddan ötolmay qoldi. Yöllar oçilgani yaxşi iş böldi. Umuman, qöşnilar bilan inoq bölişimiz kerak. Mirziyoyev qilgan yaxşi amallardan biri qöşnilar bilan yaqin aloqa örnatgani böldi. Özaro siyosiy, iqtisodiy yoki madaniy muammolarimizni bamaslahat yeçişimiz osonlaşdi. Qolaversa, atrofimizda kattagina bozor bor, uni ham özlaştiriş zarur.
- Bugun tilimizdagi köpgina sözlar öz vaqtida örinsiz işlatilavergani, xato talqin qilinaverişi, qaytarilaverişi oqibatida qadrsizlangan. Jumladan, ma'naviyat va ma'rifat sözlari ham bugun ana şunday qadrsiz tuşunçalar qatoriga kirib ulgurdi.
Murod aka, köp yillar milliy ğoya, mafkura ustida işlagan kişilardan biri sifatida siz uçun bu tuşunçalar nimani bildiradi?
Ma'naviyat-u ma'rifat deganlari rostdan ham şunçalik zarurmi yoki u jamiyatni axloqan tutib turiş uçun öylab topilgan bir vosita va "öyin qoidasi hamda bugun bu qoidalarning sezdirib qöyilişi natijasida qadrsizlangan tuşunçalarmi?
Siz jamiyatning, xalqimizni deymizmi, umuman, hozirgi ma'naviy-ma'rifiy holatimizga qanday baho berasiz?
- Men milliy ğoya, milliy istiqlol ğoyasi haqida köp gapirdim, lekin foydasi bölmadi. Prezident idorasida işlab yurgan paytimda, yonimizda, boşqa xizmatlarga tegişli kabinetlarda, milliy ğoya mavzusida doktorlik işi yozib ötiradigan mas'ul xodimlar bölardi. Men ularga, özi yöq narsadan qanday dissertatsiya qilasizlar, deb hazillaşardim.
Milliy mustaqillik ğoyasi maktablarda dars etib ötila boşlagan paytda yana aytdimki, bu ğoya allaqaçon amalga oşdi, endi bu yoğini köraylik, millatni birlaştiradigan boşqa ğoyalarni olğa suraylik.
Ma'naviyat va ma'rifat markazi eski Şörolar zamonidagi “Znaniye”-“Bilim” jamiyati andazasida va uning örniga qurilgan narsa edi. Afsuski, ölik tuğilgan taşkilot bölib çiqdi – jamiyatda öz örnini, öz tarafdorlarini topa olmadi.
Yana milliy ğoya mavzusiga qaytamiz. Özbekiston uçun ayni bugun muhim bölgan har qanday maqsad milliy ğoya böla oladi. Deylik, axborot texnologiyalarini barça sohalarga izçil tatbiq etiş haqiqiy milliy ğoyaga aylanişi mumkin. Turistik potensialni oçiş, maorifni yuksaltiriş vazifasi milliy ğoya bölişi mumkin...
Ilgari surilayotgan ğoyalar şunçaki jimjimador sözlar emas, xalqqa yaqin tuşunçalar bölişi kerak...
Vazifani odamlarga sodda qilib tuşuntiriş yöli bor: oğaynilar, biz mana şu va mana şu masalada oqsayapmiz, kelinglar, birgalaşib muammoni bartaraf qilaylik. Bizda yaxşi taşabbuslar bor, lekin izçil ijro tizimi yöq. Taşabbus oşkor qilinadi, lekin uning ortini, ya'niki amalini körmaysiz. Mamlakatning falon va yana falon joylarida 100 megavattlik quyoş elektr stansiyalari quriladi, deb uç yildan beri bong uramiz, lekin natijadan darak yöq. Zavod quriladi, deb maqtanamiz, keyin, bir yilça ötib bilamizki, yöq, aytilgan zavod qurilmas ekan, lekin uning örnida boşqa, yanada zörroq narsa qurilarkan... Yoki, Kanada firmasi quyoş energetikasi sohasida 1 milliard dollar tiqmoqçi, degan xabarni eslaylik. Men bu gaplarni yolğon demoqçi emasman, kimlar bilandir muzokara olib borilgan va hamkorlik xususida özaro anglaşuv protokoli tuzilgan bölişi ham mumkin, lekin yaxşi niyatni amaldagi proyekt sifatida şov-şuv qiliş şart edimi?
Biz taşabbusni butunlay teskari tarafga burib yuborişimiz ham mumkin. Birgina misol. Prezident, savodxonlikni oşiraylik, bolalarga kitob öqitinglar, kitobda xosiyat köp, deb gapirdi. Şu bahona, yangi kutubxonalar oçildi, borlarining kitob foni boyidi. “Pasportini ham oxirigaça öqimagan” (Bahodir Yöldoşev ta'rifi) ayrim artistlarimizning kitob qöltiqlagan holda suratga tuşib, xalq orasida masxara bölganlarini çegirib taşlasak, natija yomon bölmadi. Lekin ayrim ijroçilarga bu kamday tuyuldi. Qarşida kitobga haykal qöyildi. Kimga yoqdi, kimga yoqmadi, lekin heç kim jiddiy e'tiroz bildirmadi. Lekin haykal şunçaki kitobga emas, Prezidentning kitob haqidagi sözlariga qöyilganini hamma sezdi. Yaqinda Buxoroning qaysidir istirohat boğida ham kitobga haykal qöyilib, oçiq sahifaga Prezident sözlari zarhal bilan bitildi.
Baraka topkurlar, sizlarga Prezident, kitob öqinglar, kitobni tarğibot qilinglar, dedi, kitobga haykal qöyinglar, demadi.
Ayni holatda kitobga haykal qöyiş – maddohlik. Şunday qilsam yaxşi körinaman, deb öylaydi, aslida esa ziyon keltiradi. Bu turfa “taşabbuskor”lardan Xudo asrasin! Ular yaxşi ğoyani obrösizlantiradi, xolos.
- Aslida ta'lim bilan tarbiyani joyiga qöyib qöya olsak, şularga extiyoj bormi?
- Yöq. Özimni öqitgan muallimlarimni bugunga qadar nom-banom bilaman. Ularning deyarli hammasi dunyodan ötgan, lekin mening ularga mehrim hali tirik. Esimdaki, ular men yomon öqisam qayğuga tuşardi, yaxşiroq baho olsam – özimdan köproq suyunardi. “Beş” olgan öquvçisini yelkasiga mindirib olib, sinf xonasida yugurgan andijonlik bir ajoyib muallim bölardi, öşani tez-tez eslayman.
Ma'rifatning, maorifning ahamiyatini ta'riflaşga söz yetmaydi. Öquvçilar Özbekistonni umrbod sevişi uçun balandparvoz va jimjimador sözlarni işlatiş şart emas. Ularga yurtni boriça körsatiş kerak: toğu toşlarini, daşt-u dalalarini, şahar va qişloqlarini, tarixini, madaniyatini, iqtisodiyotini...
Yaxşi taşabbuslarning mohiyatini asraş kerak. Mohiyatga nodonlar aralaşuviga yöl qöymaslik.
- 1991 yilda Prezident qarori bilan Özbekiston Milliy Axborot agentligi faoliyati yölga qöyiladi. Yangi agentlikda Erkin A'zam bilan birgalikda iş boşlagansiz. Öşa paytda Özbekistonda OAV erkin bölgan, söz erkinligiga ta'qiq yöq edi, deyişadi. Bu taşkilotda keyin ham işlagansiz va umuman sizdan Özbekistondagi OAVlarning yurak uruşidan yaxşi xabardor kişi sifatida söramoqçiman, keyinçalik özbek OAVlarida söz erkinligi qanday jarayon va maqsadlar bilan çeklangan edi? Axir, OAV erkinligi davlat rivojiga hissa qöşişi kunday ravşan-ku. Balki nimalardandir qörqilgandir. Bu nimadan boşlangandi?
- Boya aytdim, u zamonda eyforiya bor edi. Yodimda bor, radioda “Oqşom tölqinlarida” degan eşittiruv bölardi, şuni odamlar intiqlik bilan kutardi. Ular hamma muammolarni oçiq gapirardi. Televideniyeda ham dadil körsatuvlar bölardi. Bugun “muallif körsatuvi” deb maqtaladigan janr bizda öşa paytlarda ham mavjud edi. Gazetalar bir-biri bilan bahslaşib, juda oçiq faoliyat yuritardi. Bu taxminan 1994 yilgaça davom etdi.
Keyin bir muddat valuta konvertatsiyasi boşlandi, iqtisod sekin-sekin izga tuşa boşladi. Lekin bor pulimiz taşqariga çiqib ketadi, quruq yerda qolamiz, degan vahimali gaplar bilan iqtisodiy erkinliklarga çek qöyildi. “Ana keldi”, “mana keldi” degan qörquv rahbariyat va jamiyat ongiga singdirildi. Mahdudlik paydo böldi. Matbuotning uni öçdi.
Oqibatda 100ga yaqin oila (klan) boyib oldi, konvertatsiya imkoniyatlari, binobarin, eksport va import degan narsalar faqat öşalarning manfaatiga xizmat qildi. Tabiiyki, iqtisodiy çeklaş mafkuraviy biqiqlikka olib keldi. Davlat kafolati berilgan yirik investitsiyalardan taşqari, mamlakatga kapital kiritiş imkoni yöqoldi.
Oqibatda adabiyot eskiça “zarbulmasal” uslubiga ötdi, matbuot esa... soxta xabarlarga ruju qöydi. Xalq orasida “Axborot” körsatuvini “Jannatdan xabarlar” deya nom olganini eslang... Bu ahvol davlat televideniyesida haliga qadar davom etyapti. Ularga erkinlik berildi, lekin erkinlikdan foydalanadigan odam topilmayapti. Blogosferada, xususiy matbuotda, internet naşrlarida rosmana söz erkinligi bor. Men şundan xursandman.
Bugun odam özining dardini emin-erkin ayta oladi. Birovga yoqiş-yoqmasligi mumkin, unga ham e'tiroz bildirişlari mumkin, lekin oçiq fikr aytiş imkoniyati bor. Bu katta gap. Bugun birorta ham voqea nazardan çetda qolmaydi. Hukumat ham köp narsalardan internet, blogosfera orqali boxabar böladi. Afsuski, jamiyatni boşqarişda analitik tadqiqotlar kam. Yaqinda “buzdi-buzdi” tufayli Xorazmdagi noxuş ahvol oşkor böldi. Boş vazir özi borib tinçitdi. Buzilgan uylar uçun 700-800 milliard atrofida “tovon” tölandi. Xullas, muammo ijobiy hal etildi. Lekin, bari bir, köngilda “quyqa” qoldi. Norozilikning oldini olsa bölardi-ku, nega yetilib kelayotgan ijtimoiy muammolar vaqtida örganilmaydi, degan savollar havoda muallaq qoldi.
Matbuot – hukumatning yuziga tutilgan oyna. Yuzga oyna tutilişi kimgadir yoqmasligi mumkin, lekin şu bahonada köpçilik qoş-közini tuzatib olişi tayin.
Yana jamiyatda liberallaştiruv mavzusiga qaytdik. Siyosiy, iqtisodiy, huquqiy erkinliklar barobar ta'minlanmasa bölmaydi. Biz bu haqda hozirça fol oçişimiz mumkin. Lekin, öylaymanki, mamlakat rahbariyati özida kengroq va izçiliroq liberalizatsiya munosib iroda topa oladi.
- Bugungi adabiyot haqida qaysidir yozuvçi yoki umuman adabiyot kişisidan fikr sörasak, adabiyot öldi, jiddiy asarlar yöq kabi fikrlarni aytişadi. Lekin bir savol tuğiladi: öşa fikr bildiruvçilar ham adabiyotimiz vakillari-ku. Xöş, hamma tanqid qilsa, hamma fikr bildirsa öşa izlanayotgan asl adabiyotni kim yaratişi kerak? Jumladan, siz ham köpgina suhbatlarda özbek adabiyoti sayozlaşib borayotganini tanqid ostiga olgansiz. Söramoqçi bölganim, Siz nega yozmayapsiz, özbek adabiyoti uçun yana katta asarlar yaratiş majburiyatini his qilasizmi?
- Men juda tanbal odamman – qözğalişim qiyin. Adabiyot buyurtma bilan yaratilmaydi. Zamonaviy qahramonni körsatinglar, deb aytişadi. Menimça, har bir haqqoniy tasvirlangan inson zamona qahramonidir. Albatta, adabiyotning jamiyatdan juda katta qarzi bor. Jamiyatdagi kayfiyat adabiyotga ham ötadi. Lekin adabiyot tomoşabin bölib turmasligi kerak. Bu gap kinoga ham, musiqa va tasvir san'atiga ham birday taalluqli.
- Balki tarixdan misol keltirib, balki öz fikrlaringizdan kelib çiqib ayta olasizmi, Xalq saviyasi qanday omillar va nimalar hisobiga kötariladi?
Çunki jamiyatdagi kutiladigan katta özgarişlar xalqning umumiy saviyasi ösişi bilan ham boğliq.
- Oğir savol. Eslaymanki, “Adabiyot va san'at” gazetasi 800 ming nusxada, “Saodat ” jurnali 1,5 million nusxada çiqardi. “Şarq yulduzi” kabi qalin jurnallarning soni ham 300 ming atrofida edi. Biz öşa paytlarda “Adabiyot, jurnalistika moddiy kuçga aylandi”, deya ğurur bilan gapirardik.
Men bugun öylaymanki, jamiyatning, odamlarning moddiy ahvoli, huquqiy muhofazasi mö'tadil bir darajaga yetsa, unda ma'rifat va madaniyatga ham mö'tadil bir ehtiyoj paydo böladi. Binobarin, jamiyat yuksalgani barobar, odamlar e'tiqodli bölişga, olijanob bölişga kuçliroq ehtiyoj seza boşlaydi. Köngildagi qanoat ruhiy poklanişga undaşi tayin.
- «Lolazor», «Daştu dalalarda», «Galatepa qissalari», «Galatepaga qaytiş» kabi asarlaringizni öqib bir narsani sezganmanki, ulardagi qahramonlar xuddi bizga tanişdek, ularni qayerdadir körganmiz, suhbatlaşganmiz. Siz öz asarlaringizdagi qahramonlarni qayerdadir körganmisiz yoki taniysizmi. Xöş, qahramonlaringizga öquvçiga yaqinlikni qanday singdirasiz?
Şuningdek, asarlaringizda voqealar markazida Galatepa qişloği turadi. Jahon adabiyotida xuddi şunday yönaliş bor: ya'ni, yozuvçi öz joyi, öz yurtini yaratib oladi. Sizda nega aynan Galatepa markaz qilib olinadi?
- Uilyam Folknerda Yoknatopa degan joy bor, Garsia Markesda – “Makondo”, Grant Matevosyanda – “Smakut”... Mening Galatepam atay töqilmagan. Qolaversa, uning atrofida yana önta qişloq bor. Lekin voqea va personajlar bari bir Galatepaga borib taqalaveradi. Hatto şaharlik qahramonlarimning ham asli öşa joydan. Galatepa – men bilgan joy, galatepaliklar – men bilgan odamlar. Sodda, ayni zamonda quvlikdan ham boxabar odamlar. Ularni fazilatlari bilan, ayblari bilan, gunohlari bilan qöşib yaxşi köraman.
- Umuman, özbek milliy öyinlarida ham qon tökadigan, uruş-janjallisini körmaymiz. Buyam milliy xarakterdan kelib çiqqan bölsa kerak?
Töğri. Deylik, Ğarbdagi kabi suvoriylarning bir-birlariga nayza kötarib ot soladigan öyinlari bizda yöq. Lekin, bari bir, bizning xalqimizni juda yuvoş ham deb bölmaydi. Baquvvat xalq. Köp yillar beayov ezilgan xalq. Uning ğururini tiklaşimiz kerak. Adabiyotning ham, san'atning ham, boringki, siyosatning, davlatning ham burçi şundan iborat, deb öylayman.
- Murod aka samimiy suhbat uçun katta rahmat.
- Sizga ham rahmat. Saytingizni kuzatib boraman, uning xalq orasida e'tibor topib, odamlar yaxşi körib öqiydigan va köradigan dadil minbarga aylanib borayotganidan xursandman.
