Saylov kodeksini qabul qilişdan közlangan maqsadlar qanday edi?

Qayd etiş joizki, Özbekiston Respublikasi Saylov kodeksini qabul qilişni maqsadlaridan biri ham aynan zamonaviy xalqaro saylov standartlarini hisobga olgan holda saylov tizimining huquqiy asoslarini yanada takomillaştiriş edi.

Yuqoridagi Qarorga asosan Markaziy saylov komissiyasi tarkibida Saylov qonunçiligi va zamonaviy texnologiyalar böyiça öquv markazi taşkil etilgan bölib, milliy saylov qonunçiligining umume'tirof etilgan xalqaro prinsiplari va standartlariga muvofiqligini tizimli ravişda monitoring qilib boriş mazkur markazning asosiy vazifalaridan biri etib belgilangan.

Erkin va adolatli saylovlar mezonlari töğrisidagi Deklaratsiyaning 4-bandida doimiy haqiqiy erkin va adolatli saylovlar ötkaziş uçun xalqaro huquqiy majburiyatlarga muvofiq ravişda davlatlar huquqlarni kafolatlaşni ta'minlaş maqsadida qonunlar qabul qilişlari va boşqa çoralarni körmoqliklari lozimligi belgilangan. Saylov kodeksning qabul qilinişi ham mamlakatimizni aynan mazkur talabni oğişmay, izçillik bilan bajarganidan dalolatdir.

Xalqaro huquqiy hujjatlarda saylovga oid standartlar, eng asosiy prinsip va qoidalar sifatida umumiy, teng, töğridan-töğri saylov huquqi, yaşirin ovoz beriş yöli bilan saylaş, erkin va adolatli, haqiqiy saylov ötkaziş va şu kabilar belgilangan.

Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida fuqarolarni davlat hokimiyati vakillik organlariga saylaş va saylaniş huquqiga ega ekanliklari, har bir saylovçi bir ovozga egaligi, ovoz beriş huquqi, öz xohiş irodasini bildiriş tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanişi belgilab qöyilgan.

Asosiy qonunimizga muvofiq saylovlar umumiy, teng va töğridan-töğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz beriş yöli bilan ötkaziladi. Özbekiston Respublikasining ön sakkiz yoşga tölgan fuqarolari saylaş huquqiga egadirlar.

Özbekiston Respublikasining Saylov kodeksining 4-moddasiga asosan fuqarolar jinsi, irqiy va milliy mansubligi, tili, dinga munosabati, ijtimoiy kelib çiqişi, e'tiqodi, şaxsiy va ijtimoiy mavqei, ma'lumoti, maşğulotining turi va xususiyatidan qat'i nazar, teng saylov huquqiga egadir.

Konstitutsiyamizning 117-moddasiga kirgan özgartişlarga hamda Saylov kodeksimizga asosan endilikda ijtimoiy xavfi katta bölmagan, unça oğir bölmagan jinoyat etganligi uçun sudning hukmi bilan ozodlikdan mahrum etiş joylarida saqlanayotgan şaxslarda saylovda iştirok etiş, ya'ni saylaş huquqi berildi. Bu esa ozodlikdan mahrum etiş joylarida saylov uçastkalari tuzilişi mumkinligini Kodeksning 10, 27-moddalarida mustahkamlaş imkoniyatini berdi. Bularning barçasi esa umumiy saylov huquqi prinsipini yanada kengroq ta'minlanganidan, xalqaro standartlar talablarini implementatsiya qilinganidan dalolat beradi.

Saylov kodeksida “bitta saylovçi-bitta ovoz” tamoyilini amalga oşirişni ta'minlaydigan Özbekiston Respublikasi saylovçilarining yagona elektron röyxatiga oid qoidalar belgilandi.

Xalqaro standartlarda davlatlar milliy qonun çiqaruvçi organning heç bölmasa bir palatasidagi hamma mandatlar umumxalq saylovi jarayonida nomzodlar erkin tortişuvining obekti bölişiga yöl qöyişlari lozimligi belgilangan.

Şu ma'noda Saylov kodeksimizdagi eng katta yangiliklardan biri bu – siyosiy maydon töliq siyosiy partiyalarga berilişi, Ekologik harakatga qöyilgan kvota çiqarib taşlanganida namoyon böladi. Endilikda siyosiy partiyalar Qonunçilik palatasiga bölib ötadigan saylovda 135 emas, balki töliq 150 ta saylov okrugida nomzodlarini körsatiş huquqiga ega böladilar, bu esa milliy qonun çiqaruvçi organning bitta palatasidagi barça mandatlar umumxalq saylovi jarayonida nomzodlar erkin tortişuvining obekti bölişini ta'minlaydi.

Xalqaro standartlarda har bir iştirokçi-davlatlar ayollarga erkaklar bilan bir xil şaroitlarda heç bir kamsitişsiz saylovlarda ovoz beriş huquqi va oçiqdan-oçiq saylanadigan organlarga saylaniş huquqi ta'minlaşlari lozimligiga oid talablar belgilangan.

Konstitutsiyamizning 46-moddasiga köra xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar. Bundan taşqari Özbekiston Respublikasi Prezidenti Ş.Mirziyoyevning taşabbuslariga köra 2019 yil 2 sentyabrda “Xotin-qizlar va erkaklar uçun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari töğrisida”gi Qonun qabul qilindi. Uşbu qonunning 4-bobi alohida “Saylov huquqlarini amalga oşirişda xotin-qizlar va erkaklar uçun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari”ga bağişlangan. Unga köra xotin-qizlar va erkaklar hokimiyat vakillik organlariga saylaş va saylanişda teng huquqlarga ega. Siyosiy partiyalar tomonidan deputatlikka nomzodlar körsatişda xotin-qizlar va erkaklar uçun teng huquq hamda imkoniyatlar ta'minlanadi.

Mamlakatimizda ötgan barça saylovlarda xotin-qizlarning huquqlari ta'minlanganini mazkur masala böyiça biron marta sudlarga şikoyat kelib tuşmaganidan ham bilib oliş mumkin.

Agar avvallari qonunlarda faqat Markaziy saylov komissiyasiga nisbatan faoliyatining huquqiy asoslari, mustaqillik, oçiqlik prinsiplari, faoliyatiga aralaşmaslik kabilar qayd etilgan bölsa, endilikda Saylov kodeksida barça saylov komissiyalari va ularning a'zolari öz faoliyatini har qanday davlat organlaridan, jamoat birlaşmalaridan va mansabdor şaxslardan mustaqil holda amalga oşirişi belgilab qöyildi.

Avvallari mahalladan kuzatuvçilar faqat xalq deputatlari viloyat, tuman va şahar Kengaşlari saylovidagina iştirok etişi nazarda tutilgan edi. Endilikda Saylov kodeksiga köra fuqarolarning özini özi boşqariş organlaridan kuzatuvçilar barça saylovlarda qatnaşişi mumkinligi qayd etildi. Bu saylovlar ustidan fuqarolik kuzatuvini, şaffoflikni ta'minlaşga, saylov jarayoniga jamoatçilik işonçini oşişiga omil bölib xizmat qiladi.

Yuqorida bayon etilgan fikrlarning barçasi milliy saylov qonunçiligimiz asosiy xalqaro-huquqiy hujjatlardagi umum e'tirof etilgan saylov prinsiplari va standartlari talablariga muvofiq kelişidan, fuqarolarning davlat vakillik organlariga saylaş va saylanişi bilan boğliq konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oşirilişi uçun mustahkam kafolatlar belgilab qöyilganidan dalolat beradi.

Nilufar Said-Ğoziyeva
Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining katta eksperti, yuridik fanlar doktori