Sulaymoniyning vorisi. «Al-Quds»ning yangi qömondoni haqida nimalar ma'lum?
|02:57 / 07.01.2020118 14114 min
AQŞ harbiylari tomonidan öldirilgan Qosim Sulaymoniy örniga Eron Islom inqilobi muhofizlari korpusining «Al-Quds» maxsus bölinmasiga general Ismoil Ğani qömondonlik qiladigan böldi.
«Bi-bi-si» u kimligi va u haqda nimalar ma'lumligi haqida material taqdim etdi.
«Biz barçamiz - uruş bolalarimiz. Biz jang maydonida safdoşlar edik va biz jang maydonida döstlaşdik», deydi Ğani Sulaymoniy bilan munosabatlari haqida.
Islom inqilobi muhofizlari korpusi töğridan-töğri böysunadigan Eron oliy rahnamosi oyatulloh Ali Xominaiy 4 yanvar kuniyoq «Al-Quds»ga Ismoil Ğani rahbarlik qilişini e'lon qildi va uni Erondagi eng yetakçi qömondonlardan biri sifatida ta'rifladi. Oyatulloh Ğanining boşqaruvi davrida ham «Al-Quds» Sulaymoniy davridagi kabi qudratini saqlab qolişiga işonç bildirdi.
Ğani köp yillar davomida soyada bölgan - u mahalliy naşrlarda ham, Ğarb naşrlarida kamnamo bölib kelgan.
U 1957 yilda Eron şimoli-şarqidagi Maşhad şahrida tuğilgan, xuddi Qosim Sulaymoniy kabi mamlakatda şoh hukmronligiga yakun yasagan 1979 yilgi inqilobdan keyin Islom inqilobi muhofizlari korpusiga a'zo bölib kirgan. U Sulaymoniy kabi Eronda şoh ağdarilişidan keyin kötarilgan kurdlar isyoni şafqatsizlik bilan bostirilişida iştirok etgan.
Keyin 1980-1988 yillarda milliondan ortiq kişi halok bölgan Eron-Iroq uruşida iştirok etgan, qurbonlarning aksari Iroq pozitsiyalariga bostirib borgan yengil piyoda jangçilar edi. Ğani bu janglardan omon qolgan, çunki u piyoda emas, qöşin qömondonlaridan biri edi.
«Köngillilar jangga kirganlar halok bölayotganini körib turardi, ammo biz buyruq berişimiz bilan ular ikkilanmasdan oldinga yurardi», deya eslaydi keyinçalik Ğani.
«U uruş vaqtida yulduzi porlagan köplab qömondonlardan biri edi», deya uruş vaqtida Ğani qöl ostidagi batalonda xizmat qilgan maşhadlik sobiq askarning sözlarini keltiradi Financial Times.
U uruşdan omon qoldi va «Al-Quds»ga kirib, Sulaymoniy bilan birga işlay boşladi hamda Islom inqilobi muhofizlari korpusining razvedka amaliyotlariga boşçilik qildi.
Mavzuga oid
Times of Israel naşrining yozişiça, Sulaymoniy asosan Erondan ğarbdagi hudud böyiça işlagan, Ğani esa şarqiy yönalişga mas'ul bölgan, jumladan, Afğoniston va Pokiston. Eron davlat naşrlarida uning faoliyatiga oid heç qanday ma'lumot keltirilmagan.
Agar Tehron çindan ham Sulaymoniyning ölimi uçun javob qaytaradigan bölsa, bu javob rejasi aynan Ğani tomonidan işlab çiqiladi.
Ammo hozirça Ğani Eron içkarisida Sulaymoniy kabi ehtiromga erişa olişi dargumon. Mamlakat prezidenti Hasan Ruhoniy şanba kuni «Sulaymoniyning örnini bosiş imkonsizligi, u nafaqat yirik harbiy amaliyotlarni boşqara oluvçi qömondon, balki uddaburon siyosatçi va iste'dodli strateg bölgani» haqida gapirdi.
2012 yilda AQŞ Moliya vazirligi Ğaniga qarşi sanksiya qöllagan, uni Eron ta'siridagi proksi kuçlarni moliyalaştirişda ayblagandi. Öşanda Nigeriyaning Lagos şahri portida Erondan kelgan kemada hujjatlarda aytilganidek toş plitalar va şişa buyumlar emas, qurol-yaroğ topilgandi.
Konteynerlar oçib tekşirilganida, Eron hukumati vakillari Afrikaning bu qismiga «Katyuşa» raketalari, avtomatlar va boşqa qurollar uçun öqlar yuborgani aniqlangandi.
Öşa 2012 yilda Ğani AQŞ Davlat departamentining öşa vaqtdagi rasmiysi Viktoriya Nulandni u Eron kuçlari Suriyada bölişi mintaqadagi ziddiyatni kuçaytirişi haqidagi gaplari uçun qattiq tanqid qilib çiqqandi.
«Al-Quds» qömondoni örinbosari ular Başar Asad kuçlariga yordam berib, ularni öqitayotganliklaridan faxrlanişardi. Qarang, bu nimaga olib keldi», degandi u.
2015 yilda Ğani Eron Falastinga Isroilga qarşi kuraşişi uçun raketalar va boşqa qurollar yetkazib berişi haqidagi ma'lumotni tasdiqlagandi.
«AQŞ va Isroil harbiy qudratda Eron bilan raqobatlaşiş uçun ojizlik qiladi. Bu qudrat Falastin muxtoriyatining mazlum xalqi bilan birga raketalar va boşqa qurollar körinişida özini namoyon etadi», degandi öşanda u.
Eron Islom inqilobi muhofizlari korpusining «Al-Quds» nomli maxsus ilğor bölinmasi qömondoni bölgan Qosim Sulaymoniy Eronning Yaqin Şarqdagi ta'sirini kengaytirişdagi asosiy şaxs edi, u Tehronning bu mintaqadagi asosiy raqiblari AQŞ, Saudiya Arabistoni va Isroilga qarşi kuraşlarda muhim vazifalarni bajarib kelgan.
U 1957 yilda Eron janubi-şarqidagi Kirmon şahrida, dehqon oilasida tuğilgan. U maktabning 5-sinfidan keyin öqişni taşlagan va 13 yoşidan quriliş maydonlarida işlay boşlagan. U böş vaqtlarida oğir atletika bilan şuğullangan va Eronning hozirgi oliy rahnamosi Ali Xominaiyning va'zlariga qatnagan.
1979 yilgi inqilob vaqtida 22 yoşli Sulaymoniy özining harbiy sohadagi faoliyatini boşlaydi. U Eron harbiy doiralari içiga kiradi va darhol Islom inqilobi muhofizlari korpusi a'zoligiga yoziladi. Foreign Policy ma'lumotiga köra, u taktik tayyorgarliklarning oltinçi haftasidan keyinoq harbiy harakatlar bilan boğliq topşiriq olgan.
1980 yildan 1988 yilgaça davom etgan Iroq-Eron uruşida u öz otryadi bilan iştirok etib, özini aqlli taktik va jasur yölboşçi sifatida namoyon etgan hamda uruşdan qahramon sifatida çiqqan. Uruşdan keyin u xorijda ötkaziladigan amaliyotlarga rahbarlik qila boşlaydi. Xususan, Afğoniston bilan çegara hududida narkotrafikka qarşi kuraşga boşçilik qiladi.
1998 yilda u «Al-Quds» qömondoniga aylanadi, dastlabki yillarda maxfiy tarzda harakatlangan Sulaymoniy Eronning Livandagi «Hizbulloh», Suriyadagi Asad kuçlari va Iroqdagi şia guruhlari bilan aloqalarini mustahkamlaydi. Uning qömondonligi davrida «Al-Quds» Erondan taşqarida öz ta'sirini jiddiy darajada (razvedka, moliyaviy va siyosiy jabhalarda) kengaytirdi.
«Hizbulloh» aynan «Al-Quds»ning kömagi bilan 1983 yili AQŞning Bayrutdagi, 1992 va 1994 yillarda esa Isroilning Buenos-Ayresdagi elçixonalariga hujumlar uyuştirgan. Bu hujumlar oqibatida önlab kişilar halok bölib, yuzlab kişilar jarohatlangan.
2001 yil 11 sentabr voqealaridan keyin AQŞ Afğonistonga kirganida Sulaymoniy amerikaliklarga bu mamlakatdagi harbiy harakatlarda yordam körsatadi va razvedka ma'lumotlarini taqdim etadi (şialar Eroni sunniylardan iborat «Tolibon» bilan özaro duşman). Ammo keyinroq AQŞ-Eron munosabatlari sovuqlaşgaç, Davlat departamenti Sulaymoniyni Iroqda Saddam Husayn rejimini ağdariş vaqtida yuzlab amerikalik harbiylarning halok bölişida ayblaydi.
Suriyadagi uruşga ta'siri
Sulaymoniyning muvaffaqiyatlarini qonli hodisalar bilan eslaşadi. 2012 yilda Bolgariyaning Burgas şahrida «Hizbulloh» a'zosi bölgan terrorçi xudkuş isroillik sayyohlar avtobusida özini portlatişi natijasida 5 kişi halok böladi. Undan bir yil avvalroq Saudiya Arabistonining hozirgi Taşqi işlar vaziri, öşa vaqtda AQŞdagi elçisi bölgan Odil al-Jubayrga suiqasd uyuştirilgan, u omon qolgandi. Bu hujumlardan taşqari, Sulaymoniy 2006 yilda Livandagi mahalliy şia guruhlarining Isroilga qarşi 33 kun davom etgan «Ikkinçi Livan uruşi»ni taşkillaştirgan. Şuningdek, AQŞ uni 2011 yilda Venesuelada muxolifat bilan ziddiyat vaqtida Ugo Çaves tomonida turib vaziyatga aralaşganlikda ayblagan.
2011 yilda Suriyada fuqarolar uruşi boşlanganida Sulaymoniy «Hizbulloh»ga va boşqa şia guruhlarga Başar Asad hukumati tomonida turib jang qilişni buyurgan. IŞIDga qarşi uruş vaqtida Iroqdagi Xalq safarbarlik kuçlari ham uning körsatmalariga köra hukumat tomonida turib jang qilgan.
Ma'lumotlarga köra, u 2015 yilda Moskvaga taşrif vaqtida Rossiya prezidenti Vladimir Putinni Suriyaga kirişga va Asad hukumatiga muxolif kuçlarga qarşi kuraşda yordam berişga köndirgan. Bu aralaşuv Rossiyaning yangi tarixidagi muhim voqealardan hisoblanadi, Rossiya muqaddam heç qaçon arab davlatlari hududida harbiy harakatlarga kirişmagandi.
Sulaymoniyning Moskvaga taşrifi Rossiyaning harbiy intervensiyasini rejalaştirişdagi muhim qadam bölgan va Suriyadagi uruşning rivojini butkul özgartirib yuborib, Asadni qöllab-quvvatlaydigan yangi Eron-Rossiya alyansi tuzilişiga olib kelgan.
IŞID bilan kuraş
Köpçilik uning IŞIDga qarşi uruşdagi hissasini e'tirof etadi. 2014 yildan 2017 yilga qadar davom etgan janglar Eron va AQŞ bir tomonda turib urişgan kamdan-kam holatlardan edi.
Uruş davrida AQŞ boşçiligidagi koalitsiya va general Sulaymoniy qöşinlari birgalikda IŞID pozitsiyalariga zarba bergan holatlar köp böldi.
Tehron universitetidagi Amerika tadqiqotlari bölimi rahbari Muhammad Morandiyning aytişiça, IŞID ustidan qozongan ğalabasi Sulaymoniyni eronliklar va Yaqin Şarqning boşqa xalqlari nazarida milliy qahramon qilib körsatadi.
«Agar u kabi odamlar bölmasa, bu mintaqa butun hududida qora bayroqlarni körardi», - deydi u «IŞID»çilar bayroğini nazarda tutib.
2014 yilda IŞID Iroqning uçdan bir qismini bosib olganida dastlab Eron va hududdagi eronparast kuçlar jangarilarga qarşi kuraşga kirişgandi. Öşanda ijtimoiy tarmoqlarda general Sulaymoniyning harbiy formada jang maydonida tuşgan surati tarqalgan, uni Eronda şaraflay boşlaşgan, mamlakatning bölajak prezidenti sifatida köra boşlaşgandi. Ammo u özini faqat askar sifatida körişini ta'kidlardi.
Ölimi haqidagi miş-mişlar
Bir neça yil muqaddam Eronda general Sulaymoniy siyosatga ham kirib kelişi haqida gapira boşlagandi. Uni eng halol va korrupsiyadan xoli arbob sifatida 2017 yilda Eron prezidentligi uçun saylovlarda qatnaşişga çaqirişgandi. Dastlab internetda paydo bölgan çorlovlar bora bora Eron parlamenti spikeri örinbosari darajasiga çiqqan, u generalning siyosat böyiça bilimlari «Hizbulloh» rahbari Hasan Nasrallonikidan kam emasligini e'tirof etgandi.
Ammo şundoq ham Islom inqilobi muhofizlari korpusi ta'siri kengayib borayotganidan taşvişga tuşgan kuçlar bu ğoyaga qattiq qarşilik körsatişgan.
OAVda bir neça marta Sulaymoniyning ölimi haqida xabarlar çiqqan. Uni birinçi marta 2006 yilgi aviahalokatdan keyin «dafn etişgan», öşanda Eronning boşqa harbiy qömondoni vafot etgandi. 2012 yilda u Damaşqda bomba portlaşi oqibatida halok bölgani töğrisida xabarlar tarqalgan, ammo öşanda aslida Başar Asadning yaqin yordamçilaridan biri fojiaga yöliqqani ma'lum bölgandi. 2015 yilning noyabrida ham Suriyaning Halab şahri uçun janglarda Sulaymoniy halok bölgani haqida xabarlar tarqalgandi.
Öz vaqtida kiçik Jorj Buş va Barak Obama ham Sulaymoniyni öldirişni rejalaştirgan, ammo ular keng kölamli uruş boşlanişidan xavfsiragan holda bunday qarordan voz keçişgandi. Bundan taşqari, Isroil va Saudiya Arabistoni razvedka xizmatlarining Sulaymoniyni öldiriş uçun uyuştirgan suiqasdlari muvaffaqiyatsizlikka uçragan.
Ölimgaça va ölimdan keyin
31 dekabr kuni Amerikaning Bağdoddagi elçixonasi bir neça ming kişi tomonidan qamal qilindi. Ular bir neça kun avvalroq AQŞ harbiylari şialarning Iroq Xalq safarbarlik kuçlari pozitsiyalariga berilgan zarbalariga qarşi norozilik namoyişi ötkazişgandi. Namoyişçilarning ayrimlari diplomatik missiya binosi darvozalarini buzib ötdi va içkariga kirdi.
AQŞ prezidenti Donald Tramp Eronni uşbu hujumni taşkillaştirişda aybladi.
«Eron biznikilar ölimi uçun yoki bizning binolarga şikast yetişi uçun töliq javobgar. Ular katta narxda tölaşadi! Bu ogohlantiriş emas, tahdiddir. Yangi yilingiz bilan!» - deya yozgandi Tramp tvitterida.
1 yanvar kuni Eron oliy rahnamosi oyatulloh Ali Xominaiy Eron uruş çorlovini qabul qilişga tayyorligi va agar uruş kelib çiqsa, bu hal qiluvçi uruş bölişini aytdi.
«Biz uruşga intilmayapmiz, ammo biz Eron xalqi manfaatlarini, qadr-qimmati va şon-şarafini qattiq muhofaza qilamiz. Agar kimdir bizga tahdid qilsa, biz ikkilanmasdan qarşi çiqamiz va javob zarbasini beramiz», degandi u.
3 yanvar kuni Sulaymoniy Bağdodda öldirilgaç, Xominaiy AQŞga «şafqatsiz qasos oliş» bilan tahdid qildi. U marhum generalni «xalqaro qarşilik timsoli» deb atadi.
«Şahidlik uning yillar davomidagi faoliyati uçun mukofot böldi. U ketgan bölsada, Allohning irodasi bilan uning işi va yöli töxtab qolmaydi. Bu oqşomda iflos qöllarini qonga böyagan jinoyatçilarni qörqinçli qasos kutmoqda», dedi oyatulloh.
«Bu ölim eronliklar, iroqliklar, amerikaliklar va boşqalar uçun qimmatga tuşadi», dedi New York Times naşriga Xalqaro inqiroz guruhining Eron böyiça dasturi direktori Ali Voiz.
«Bu şunçaki Sulaymoniyning ölimi emas, bu Eron bilan yadro dasturi böyiça kelişuvning yakuni hamda AQŞ va Eron davlati örtasidagi diplomatik munosabatlar ölimidir», deya qöşimça qilgan u.
