Tramp nega Eronga uruş oçmadi?

Bi-bi-si suhbatdoşining tasdiqlaşiça, Vaşingtondagilar raketa zarbalari berilişi haqida seşanba tongidayoq (mahalliy vaqt bilan), hujum boşlanişidan 12 soat oldin xabardor bölişgan. Amerika tomoni bu haqdagi ma'lumotni razvedka xizmatidan, şuningdek, Iroq hukumatidan olgan.

«Biz hujum nişonlari harbiy bazalar bölişi haqida oldindan bilardik, bu ma'lumotni iroqliklar ham hujumlar oldidan tasdiqlaşdi», degan Bi-bi-si suhbatdoşi. U ma'lumotlar qanday yöl bilan qölga kiritilgani (Eron rahbariyati vakillarining özaro telefon sözlaşuvlarini tinglaş, sun'iy yöldoş razvedkasi yoki josuslik xizmati orqali) haqidagi savolga javob bermagan.

Aftidan, Tehrondagilarga ham öz rejalarini maxfiy tutiş zarurat bölmagan. Washington Post naşri ma'lumotiga köra, seşanba kuni kunduzi Eron hukumati BMT Xavfsizlik kengaşiga bölajak hujumning yuridik asoslari körsatilgan noma yöllagan. Bu noma matni oşkor etilmagan, ammo, TIV rahbari Javod Zarif aytganidek, Eron öz harakatlarini xalqaro huquq normalari bilan asoslamoqçi bölgan. Raketa zarbalari berilişi bilan vazirning tvitterida xalqaro taşkilot ustaviga ilova berilgan yozuv paydo böldi.

«Eron BMT Nizomining 51-moddasiga muvofiq öz-özini mudofaa qiliş maqsadida bizning fuqarolarimiz va yuqori martabali şaxslarimizga qarşi qörqoqlarça hujum boşlangan harbiy bazani nişonga olib, munosib çoralar kördi. Eron keskinlikni oşiriş yoki uruş keltirib çiqariş uçun harakat qilmaydi, biroq har qanday agressiyadan himoyalanadi», deya yozdi u.

Bu qanday bölgani noma'lum, lekin 7 yanvar kuni mahalliy vaqt bilan soat 16:00dayoq, hujum amalga oşirilişiga bir soatdan köproq vaqt borligida AQŞ prezidenti ma'muriyati xodimlari Oq uy tadbirlarida qatnaşuvçi jurnalistlarni Tehron raketa zarbasiga tayyorgarlik körayotgani töğrisida ogohlantirgan. Xuddi şu vaqtda vitse-prezident Mayk Pens seşanba kuni keçqurunga rejalaştirilgan televizion intervyusini bekor qilgan.

Tehron qanday qurollar işlatgan?

Çorşanba kuni Pentagondagi brifingda çiqiş qilgan AQŞ mudofaa vaziri Mark Esper va AQŞ Qurolli Kuçlari birlaşgan ştab boşliqlari qömitasining raisi Mark Milli ma'lum qilişdiki, çorşanbaga ötar keçasi Eron tomonidan Iroqdagi Amerika bazalariga 16ta kiçik va örta masofaga harakatlanuvçi ballistik raketalar uçib kelgan. Ulardan 11tasi Ayn al-Asad aviabaziga, yana bittasi Arbildagi muvofiqlaştiriş markaziga kelib tuşgan. Törtta raketa, amerikalik harbiylar ma'lumotiga köra, nişonga yetib bormagan.

AQŞ mudofaa vazirining ta'kidlaşiça, hujumlardan maqsad «binolarga zarar yetkaziş, avtotexnikalarni yöq qiliş, samolyotlar va boşqa uçiş qurilmalarini yakson etiş, şuningdek, şaxsiy tarkib askarlarini yöq qiliş» bölgan.

Mark Esper raketalar hujumi yetkazgan zararni «jiddiy emas» deb baholadi.

«Angarlar (samolyotlar turadigan yoki ta'mirlanadigan maxsus bino), uçiş-qöniş yölaklari, avtomobillar turargohi va bir vertolyot şikastlangan», deya sanagan Pentagon rahbari.

Amerkalik harbiy ekspertlar ma'lum qilişiça, Iroqdagi bazaga hujumda eronliklar ikki xil raketadan - yaqin radiusga uçuvçi (300-500 km) Fateh-110 va nisbatan oğirroq va uzoqroqqa uçadigan (750 kilometrgaça) Quam-1 raketalaridan foydalanişgan.

Çorşanba tongida Eron davlat telekanallari raketa zarbalari oqibatida amerikalik 80 nafar harbiy xizmatçi öldirilgani haqida xabar tarqatgandi.

Amerika tomoni va xalqaro koalitsiya vakillari hujum oqibatida heç kim şikastlanmaganini ma'lum qilişdi.

Kaliforniyadagi Middlberi instituti tahlilçisi Devid Şmerler sun'iy yöldoş tasvirlarini örgangan holda Eron raketalaridan kamida bittasi «öta aniqlik» bilan nişonga tekkanini ma'lum qildi. Ammo bu nişon samolyotlar turadigan angar bölgan.

«Ayn al-Asadda içida odamlar böladigan boşqa binolar ham bölgan. Ular nega odamlar bölgan binolarni nişonga olmagani tuşunarsiz», degan u.

Tramp nega uruş oçmadi?

Raketa zarbalari oqibatlari haqidagi ma'lumotlar tez vaqt içida Iroqdagi mutaxassislar tomonidan Vaşingtonga yetkazildi. Pentagonning tasdiqlaşiça, hujumdan keyin bir neça soat davomida harbiy bazalardagi barça xodimlar yer ostidagi maxsus boşpanalarda bölişgan.

Çorşanba kuni Vaşington vaqti bilan soat 7:30da Amerika harbiylari va maxsus xizmatlar rahbariyati prezidentga Eron hujumi oqibatida biror amerikalik halok bölmagani yoki jarohatlanmagani haqida hisobot berişgan.

Pentagon ekspertlari va AQŞ maxsus xizmatlari bir neça soat davom etgan muhokamalardan keyin «agar Eron istasa, jiddiy talofat yetkazişi mumkin bölgani» töğrisida xulosaga kelişgan.

Bu ma'lumotni Washington Post naşriga bergan intervyusida nufuzli senator-respublikaçi, raketa hujumlaridan keyin bir neça marta Tramp bilan telefon orqali gaplaşgan Lindsi Grem ham tasdiqlagan.

«Hujum Eron hukumatining öz aholisi uçun öz kuçini namoyiş etiş maqsadida amalga oşirilgan. Ular şunçaki kuçini körsatib qöymoqçi bölişgan, ammo ular bu ziddiyat tezroq yakunlanişini istaşmoqda, çunki ular prezidentdan (Trampdan) qörqişadi», degan u.

Oq uy ma'muriyatidagi öz şaxsi sir qolişini istagan manba Washington Post muxbiri bilan bölgan suhbatda Eron hukumati «içki manfaatlarini himoya qilişga intilayotgani» va AQŞ bilan uruş boşlaşni emas «öz obrösini saqlab qoliş»ni istayotgani haqida gapirdi.

CNN telekanali ma'lumotiga köra, raketa zarbalari yakunlanganidan keyin Tehrondagi rasmiylar Vaşingtonga kamida uç marta Eron harbiy harakatlarni davom ettiriş niyatida emasligi haqida xabar yöllagan. Şveytsariya hukumatidagi manbaning tasdiqlaşiça, AQŞ ham, Eron ham Amerikaning Tehrondagi manfaatlarini ifoda etuvçi Şveytsariyadagi diplomatlar orqali özaro xabarlar almaşgan.

Çorşanba kuni tongdayoq Oq uyga Pentagon va AQŞ Davlat departamentidan mutaxassislar kelişgan, AQŞ Eronga harbiy yöl bilan javob qaytarmasligi böyiça qaror qabul qilingaç, spiçrayterlar jamoasi iştirokida Donald Trampning köpçilik uçun kutilmagan tarzda tinçlikparvar ruhidagi çiqişi tayyorlangan. 

Trampning özi ham tayyorlangan tekstni deyarli özgartirmagan. Washington Post xabariga köra, prezident tekstga faqat bitta özgartiriş kiritgan, u çiqişini oddiy salomlaşiş bilan emas, siyosiy bayonot bilan boşlaş istagini bildirgan.

«Men Qöşma Ştatlar prezidenti ekanman, Eron heç qaçon yadro quroliga ega böla olmaydi!», deya otaşin sözlar bilan millatga murojaatini boşlagan Donald Tramp keyin xotirjamlik bilan şunday dedi: «Xayrli tong».

Proksi-uruş

Endi AQŞ va Eron harbiylarining töğridan-töğri özaro töqnaşuviga guvoh bölmasakda, ziddiyat mintaqadagi amerikaliklar va Eron ta'siridagi şialarning harbiylaşgan kuçlari örtasidagi töqnaşuvlar körinişida davom etişi ehtimoli yuqori.

«Eron siyosati özgarişi dargumon: u mintaqadagi maqsadlariga, şu jumladan, Amerika harbiylari Iroqdan çiqib ketişiga erişiş uçun intilişda davom etadi. Sulaymoniyning öldirilişi AQŞning Iroqdagi pozitsiyasini kuçsizlantirdi. Ammo voqealar dekabr oyi oxirida AQŞ bazalariga Eron ta'siridagi mahalliy şia ayirmaçilari tomonidan hujum uyuştirilişidan boşlangandi», deya eslatadi Bi-bi-si tahlilçisi Jonatan Markus.

Eron oliy rahnamosi oyatulloh Ali Xominaiy hujumni AQŞga tortilgan «tarsaki» deb atadi.

«Keçagi voqea – AQŞga tuşirilgan tarsaki. Amerika mintaqadagi balolar manbai hisoblanadi. Amerikalik barça harbiylar mintaqani tezroq tark etişlari şart. Ammo bunday harbiy amaliyot yetarli emas. Muhimi Amerikaning mintaqadagi mavjudligiga yakun yasaş», dedi u.

Çorşanba kuni hududdagi kamida ikki guruh amerikaliklarga qarşi uruş boşlaşi haqida e'lon qildi.

Eron Taşqi işlar vaziri Muhammad Javod Zarif şu haftada bergan intervyusida Tehron «butun mintaqadagi ğazablangan odamlarni nazorat qila olmasligi mumkinligi»dan ogohlantirgandi.

Eron prezidenti Hasan Ruhoniy esa çorşanba kuni hukumatdagi çiqişida şunday dedi: «Menimça, Qöşma Ştatlarga asosiy javobni mintaqadagi xalqlar berişi kerak: amerikaliklar bizning qadrli generalimiz Sulaymoniyning qölini uzişdi, bunga javoban Amerikaning bu hududdan oyoği uzilişi kerak».

Katta uruş tahdidi

Hozirgi voqealar olovi öçgandan keyin ham mintaqada AQŞ va Eron örtasida uruş kelib çiqiş xavfi yöqolmaydi.

«Jiddiy uruş xavfi hamişa saqlanib qoladi. Sulaymoniyning ölimi tufayli yuzaga kelgan inqirozli holat yakunlanayotgan bölsada, istiqbolda Eron va AQŞ uruşişga çoğlanişda davom etaveradi va agar oliy darajadagi muzokaralar orqali siyosiy kelişuvga erişilmasa, bu jarayon töxtamaydi», deya hisoblaydi ekspert Jyeremi Bouen.

Bi-bi-si tahlilçisi 2015 yilda Eron yadro dasturi böyiça kelişuv imzolangan mahalda tomonlar örtasida iliqlik paydo böla boşlagani, ammo keyin AQŞda Tramp prezidentlikka saylangaç, 2018 yilda u «Eron bilan yadro kelişuvi»dan çiqib, tomonlar örtasida ziddiyat yana çuqurlaşa boşlaganini qayd etgan.

Çorşanba kuni Tramp yana bir marta Eron bilan 2015 yilgi yadroviy kelişuvni tanqid qilib, qolgan iştirokçilar - Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Rossiya va Xitoyni ham bu kelişuvdan çiqib, Eron bilan yangi yadroviy kelişuv böyiça muzokaralar boşlaşga çaqirdi.

Boşqa tomondan, Eron va AQŞ örtasidagi uruşdan qoçib qutulib bölmasligi haqida 40 yildan buyon, 1979 yilgi inqilobdan buyon gapirib kelişadi.