Özbekistonda ta'lim sifatini oşirişga nimalar tösiq bölmoqda? – tahliliy suhbat
|02:38 / 20.04.202033 73214 min
Dunyoning yetakçi iqtisodçilaridan iborat ekspertlarni birlaştirgan Jahon iqtisodiy Forumi har yili dunyo iqtisodiyotidagi eng muhim tendensiyalarni tahlil qilib keladi. Bu tahlillar orqali yaqin va uzoq kelajakda jahon davlatlari iqtisodiyotida röy berişi mumkin bölgan prognozlar işlab çiqiladi. Forum dunyodagi ta'lim masalalarini ham örganadi. Xususan, undagi ekspertlarning örganişlari böyiça har yili dunyoning eng zör universitetlari röyxati e'lon qilinadi. Bunda dunyo davlatlarining oliy ta'limdagi muvaffaqiyati asosida tuzilgan xarita oç yo töq sarğiş va qizğiş ranglar bilan belgilangan. Rang qançalik töq bölsa, öşa mamlakat universitetlari dunyoda oldi örinlarda. Oç qizğiş yo sarğiş ranglar esa oliy ta'lim darajasi örtaça degani.
BBC ma'lumotiga köra, oxirgi yillar tahlili böyiça ham uşbu xaritada ikkita mintaqa rangsiz, ulkan oppoq doğ kabi közga taşlanadi. Bittasi - Qora Afrika, ikkinçisi esa - Markaziy Osiyo.
Aytgança, bu qatorda yana boşi uruşlardan çiqmayotgan Iroq, Suriya va Afğoniston kabi davlatlar ham bor.
Foto: Therwur
Biz uçun qançalik yoqimsiz bölsa-da, bu oliy ta'lim muassasalari reytingi borasida xalqaro ekspertlar xulosasi. Xalqaro reytinglardagi natijalar böyiça tahlillarni şu yerda töxtatamiz-da yana Özbekistonga qaytamiz.
2017 yil 20 aprelda prezident Şavkat Mirziyoyev qarori bilan Özbekistonda Ta'lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi tuzilgan edi. Öşa paytda yangi inspeksiyaga ta'lim sifatida tub buriliş yasaş, oliy ta'limni tamomlayotgan kadrlar sifatini oşiriş kabi köpgina vazifalar belgilandi.
Oradan, 3 yilga yaqin vaqt ötdi. Xöş, inspeksiya Özbekistonda ta'lim sifatini oşiriş borasida qanday işlarni amalga oşirdi? Oliy ta'lim muassasalariga ta'lim sifati borasida xalqaro reytinglarda yuqorilaşi uçun nimalar tösiq bölmoqda? Özbekistonda oliy ta'lim muassasalari qaysi jihatlarga köra reyting qilinadi?
Kun.uz muxbiri şu va boşqa savollarga javob oliş maqsadida Ta'lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi raisi örinbosari Asliddin Odilov bilan suhbatlaşdi.
— Köpgina rivojlangan davlatlarda Oliy ta'lim vazirligi yöq. Davlat va nodavlat universitetlarining barçasi mustaqil. Ta'lim sifati nazorati faqatgina ta'limni nazorat qiluvçi inspeksiyalar tomonidan olib boriladi.
Mavzuga oid
Özbekistonda Ta'lim sifatini nazorat qiliş inspeksiyasi faoliyat boşlaganiga 3 böldi. Bu muddat esa har qanday yangi organ faoliyatiga nisbatan xulosalar çiqarişga yetarli muddat. Keling, oçiğini aytaylik, bu taşkilot hali ham haqiqatda ta'lim sifatini nazorat qiluvçi organga aylana olgani yöq.
— Bizda qaysidir tizimni özgartirişni istaşsa, uni faqat şaklda qilişadi. Masalan, bir vazirlik tugatiladi, boşqasi tuziladi. Şaklni özgartiriş – qaror qabul qiluvçilar uçun eng oson yöl. Lekin biz mazmunni özgartirişimiz kerak. Mana gap qayerda. Oliy ta'lim vazirliklari nega yöq? Töğri, AQŞda Ta'lim böyiça davlat departamenti deyiladi. Janubiy Koreya va Yaponiyada Ta'lim vazirliklari bor. Şu bilan birga ularda ta'lim sifatini nazorat qiluvçi taşkilotlar ham bor.
Bizdagi va ulardagi tizimning farqi nimada?
Ikki yil avval Özbekistonda ta'lim sifatini nazorat qiluvçi yangi institutsional tizim yaratildi. Avval u test markazi tarkibidagi boşqarma edi. Bu tizimni yaratişda uçta tamoyilga amal qilindi.
Birinçi tamoyil – mustaqillik. Inspeksiya Vazirlar Mahkamasi huzurida tuzildi. Ya'ni, u biror vazirlikka böysunmaydi. Bu mustaqil qarorlar qabul qilişda juda muhim omil. Qarorlar mustaqil qabul qilinsagina ta'lim sifatida ijobiy özgariş bölişi mumkin. Özbekistonda qilingan bu qadam tan olinmoqda. Masalan, Rossiya Federatsiyasida inspeksiya vazifasini bajaruvçi «Rosobrnadzor» taşkiloti bor edi. U avvalroq Ta'lim vazirligining şunçaki bir boşqarmasi edi. 2018 yilning may oyida esa «Rosobrnadzor» Ta'lim vazirligiga böysunmaydigan mustaqil taşkilotga aylandi. Özbekiston bu qadamni ikki yil avval bosgan edi.
Ikkinçi tamoyil — şaffoflik.
Inspeksiya ta'lim qayerda sifatli va qayerda sifatsiz ekanligi haqidagi xolis ma'lumotni jamiyatga yetkazişi kerak, hukumatga emas. Bizning maqsad ma'lumotlarni şunçaki hukumatga yetkazib turiş emas. Maqsadimiz ta'lim oluvçilarning huquqlarini himoya qiliş. Bundan taşqari, ta'lim oluvçilar uçun sifatli şaroit yaratişimiz kerak.
Uçinçi tamoyil — hisobdorlik.
Bizning har bir qarorimiz mustaqil, tajribali ekspertlar va jamoatçilik iştirokida qabul qilinişi kerak. Buni bizdagi oliy ta'limdagi akkreditatsiya tizimida ham körişingiz mumkin. Inspeksiyamiz bu jarayonni şunçaki muvofiqlaştirib beradi. Qaror qabul qiluvçilar esa ekspertlar, talabalar, jamoatçilik. Ikki yil içida biz tizimni oyoqqa qöydik, lekin tizim har doim takomillaşuvga muhtoj. Biz özgarişlar yölidamiz. Jahonda ta'lim sifatini nazorat qilişda ikkita model bor. Birinçisi, ta'lim sifatini töğridan-töğri nazorat qiliş modeli. Bunga ta'lim taşkilotlarini litsenziyalaş, ularni akkreditatsiyalaş va reytingini aniqlaş funksiyasi kiradi.
Ikkinçisi — sifatni takomillaştiriş modeli.
Bu model orqali ta'lim taşkilotlarida sifatni yaxşilaş uçun şaroitlar yaratib beriladi. Bilasizmi ta'lim taşkiloti sifat yaxşilanişidan manfaatdor bölişi kerak. Bunga mas'ul taşkilot ularga yordam berişi kerak. Bu ikki model qayerda işlaydi? U sifat madaniyat va qadriyat darajasiga yetgan davlatlardagina işlaydi. Bu model işlaşi davlatning ijtimoiy, madaniy xususiyatlariga boğliq. Sifat harakatning özgarmas, doimiy qismi bölişi kerak. Afsuski, sifat faqat rivojlangan davlatlar, masalan, Skandinaviya davlatlarida qadrlanadi.Qiziqarli jihati, ular ikkinçi modelga ötişdan oldin birinçisidan foydalangan. Ya'ni, özlariga ta'lim madaniyati muhitini yaratib olişgan.
Xöş, Özbekistondagi inspeksiya qaysi yöldan ketişi kerak? Bizdagi tizimni gibrid model deb atasak böladi. Çunki u yuqoridagi ikki modelning birlaşmasi.
— Aprel oyidan oliy ta'lim muassasalarini reyting baholaş jarayoni boşlandi. Bu inspeksiya tarixida uçinçisi. Suhbatga tayyorgarlik körişda reyting baholaş böyiça dunyo davlatlaridagi tizimni örgandim, suriştirdim. Bunda bir jihat e'tiborimni tortdi, ya'ni bizdagi inspeksiya rivojlangan davlatlardagi baholaş tizimini şunçaki qabul qilgan va uni Özbekistonda joriy qilgan. Masalan, hozir biror oliy ta'lim muassasasi dunyoning kuçli mingtalik reytingiga kirsa, unga yuqori ball beriladi. Boşqa OTM esa hatto 1001 örinda tursa ham past baho oladi. Yoki öqituvçilarga taniqli jurnallarda ilmiy maqola çiqargani uçun yuqori ball berilişi. Milliy reyting tizimi deymiz, lekin uning milliyligini, muhit va şaroitlarga moslaştirilganini qayerda körişimiz mumkin? Talabni şunçaki çetdan köçirib oliş oson, lekin bizning OTM bunga qançalik tayyor?
— Reyting nimadan taşkil topadi? – Indikatorlar, ya'ni, körsatkiçlardan. Bular sifat indikatorlari deyiladi. Bu indikatorlar avvalo ölçanadigan, ikkinçidan, xolis ölçanadigan bölişi kerak. Unga uçinçi tomon ta'sir ötkazolmaydi.
Biz ham milliy reyting tizimini işlab çiqişda qaysi sifat indikatorlarini oliş borasida fikrlaşdik. Xorijda bu indikatorlar köp emas, oltitadan köpi bilan ön ikkitagaça. Bizda esa ön sakkizta. Xöş, xorijnikini olganimizda u ön ikkita bölişi kerak emasmidi?
Talab haqida gapirdim. Bunda indikator xolis ma'lumot berişi kerak. Uning haqqoniyligini hamma tan olişi kerak. Bizda bu tizim bor, lekin u töliq işlab çiqilmagan. Demak, biz baribir xorijiy tajribaga murojaat qilişimiz kerak. Masalan, ilmiy maqolalarga iqtiboslar soni. Bu talab ilmiy maqolaning hamjamiyat tomonidan qançalik tan olinganini körsatib beradi.
Bizda iqtibos tizimi yöq. Demak, biz bevosita Skopsga murojaat qilyapmiz, şulardan iqtibosli tizimlarni olişga harakat qilyapmiz. Bu nafaqat biz, balki har bir davlat ham öz milliy reytingini işlab çiqqanda unga murojaat qiladi. Bu tizim ham obektiv ma'lumot beradi va ham bizning olimlar yozayotgan ilmiy işlarning jahonda qançalik tan olinayotganini körsatib beradi. Biz şunga baho berişimiz kerak. Agar biz ilmiy işlarga faqat ilmiy işlar soni yoki ilmiy maqolada mazmun bölmasa, öqituvçi ikki varaq narsa yozib töğri kelgan joyda çiqaravergan bölsa, bunday ilmning bizga nima keragi bor. Bizga natijador ilm kerak. Xorijiy oliy ta'lim muassasalarida ilmiy muassasalar pulni qayerdan topadi deb öylaysiz-ilmdan, ilmiy tadqiqotlardan topadi. U mablağni talabalarning tölov şartnomasidan topmaydi, talabalarning tölov şartnomasi xorijiy ta'lim muassasalari budjetining arzimagan 20 foizini berişi mumkin. Qolgan hamma pul ilmdan keladi.
Ikkinçi jihat, ta'lim sifati qaçon böladi? Qaçonki, öqitiş sifati va ilm birgalikda olib borilsa. Biz ularni bir-biridan ajratsak, sifatga erişolmaymiz. Çunki bu oliy ta'lim tizimi va u şakllangan şaxsni jamiyatga tayyorlab beriş degani. Bu maktab öquvçisini kitobdagi narsa böyiça öqitiş emas. U jamiyatdagi özgarişlarni örganişi kerak. Undagi kadr beş yildan keyin mehnat bozorida öz örnini topişi kerak. Demak bu tizim jamiyatda beş yildan keyin qanday özgarişlar bölişini prognoz qila olsagina unda yetişgan kadr jamiyatda öz örnini topa oladi.
Indikatorlar haqida gapirdik. Bizning indikatorlarga qaraylik.
Masalan, kadrga kim baho beradi? Iş beruvçi, mehnat bozori. Agar u tan olsa, oliy ta'lim sifatli ta'lim beryapti. Biz şu masalani indikatorimizga kiritdik.
Iş beruvçilar sörovnomasi. Xorijiy davlatlarda bu juda kam qöllaniladigan tizim. Ular asosan kimga işonadi, xalqaro reyting agentliklariga. Biz özimizning milliy sörovnoma tizimimizni işlab çiqdik. Hozir har yili 30-40 mingdan ortiq iş beruvçi mana şu platformada öz fikrlarini bildiradi.
— Indikatorlar masalasiga töxtaldingiz. Şu örinda savol tuğiladi. Sizlar işlatayotgan reyting tizimiga köra, poytaxtdagi va viloyatlardagi oliy ta'lim muassasalarini baholaşda bir xil talablardan foydalaniladi. Bunda sizlar qöyayotgan talablar balki Özbekiston Milliy universiteti yoki Toşkent moliya instituti uçun osondir, lekin viloyatlardagi, masalan, Farğona yoki Surxondaryodagi ta'lim muassasalari uçun murakkab. Talab nega hududlarning imkoniyati darajasida e'tiborga olinmagan?
— Töğri masalani kötardingiz. Biz milliy reyting tizimini işlab çiqqanda uni respublika böyiça işlab çiqdik. Biz hozir reytinglarni respublika böyiça va sohalar böyiça yurityapmiz. Nega u hududlar böyiça qilinmayapti? Siz Respublikadagi oliy ta'lim muassasalari soniga qarang, neçta muassasa bor?
— 100dan ortiq.
— Töğri, lekin bu filiallar bilan hisoblaganda. Asosiy boş universitetlarni sanasangiz ularni soni 70tadan oşmaydi. Xöş, bu yerda biz qanday raqobat haqida gapirişimiz mumkin?
Viloyatlarga borsangiz neçta OTM bor, hammasi Toşkentda yiğilib qolgan-ku. Nega viloyatda oçilmaydi? Viloyatlar böyiça reyting qilamiz desak, ma'no qayerda qoladi? Qaşqadaryoga boring, Qarşi davlat universiteti va Qarşi muhandislik iqtisodiyot instituti bor. Ularni bir-biri bilan qanday soliştiramiz, biri davlat universiteti, biri muhandislik yönalişida-ku. Şuning uçun ham inspeksiya tinimsiz bong urib kelyapmiz, oliy ta'lim tizimida raqobat muhitini yarataylik, deb.
Nega viloyatlarda universitetlar oçilmasligi kerak, nega faqat Toşkentda oçilişi kerak? Nega xususiy sektor kirib kelişiga bunçalik tiş-tirnoğimiz bilan qarşi turamiz? Yöl beraylik axir ularga ham. Xorijiy OTMlar kelyapti, ularni ham viloyatlarga yönaltiraylik. Şunda raqobat tizimi şakllanadi.
Biz siz aytganday talabni hududlar böyiça qöysak, ikki- uçta OTMni nimasini baholaymiz? Siz aytgan tizim ham bizda bor edi, lekin bizdagi muhit, şaroitlar uni joriy qilişga yöl bermayapti.
Sohalar böyiça reyting tizimini olib köraylik. Bizda ta'limdagi ayrim tizimlar monopoliya. Ayrim yönalişlarda öqitiş faqat bitta OTMga vakolat bor. Nima boşqalari öqitolmaydimi? Masalan, yuridik sohani oling. Men bu tizimda qanday reyting çiqaraman? Nega tizimlarda monopoliya bor? Raqobatni xohlasak boşqalarga ham imkoniyat berişimiz kerak emasmi? Yuridik soha böyiça boşqalar ham kadr çiqarsin va biz ularni reyting qilib baholaylik. Biz qança şaroit qilsak ham monopoliya oyoğimizdan tortyapti.
Monopoliya — eng yomon narsa. Bizda iqtisodiyotda monopoliya şakllanayapti. Unda monopoliyaga qarşi kuraşilyapti. Oliy ta'lim tizimi esa mana şu özgarişlardan orqada qolyapti. Hali ham markazlaşgan boşqaruv. Raqobat muhitini yaratiş desa hamma özini olib qoçadi. Biz oliy ta'lim tizimining mehnat bozori talablariga javob berişini xohlasak jamiyatdagi özgarişlar bilan moslaşişimiz kerak. Bu tizim esa jamiyatdan orqada.
Suhbatning davomini yuqoridagi video orqali tomoşa qiling. Unda oliy ta'lim tizimida öqişga qabul böyiça kvotalar soni oşib borişining ilmiy salohiyatga salbiy ta'siri, köplab e'tirozlarga sabab bölgan taklif: nodavlat ta'lim muassasalarida forma nazorati mavzusi va boşqa masalalar muhokama qilinadi.
