DTM Kun.uz’da e'lon qilingan intervyuga munosabat bildirdi. Munosabat yangi savollar tuğilişiga sabab böldi
|01:28 / 29.07.202030 57512 min
Özbekistonda umumta'lim maktablari bitiruvçilarining yakuniy davlat attestatsiyasi va oliy ta'lim muassasalariga kiriş imtihonlarini unifikatsiya qiliş va yagona imtihonni joriy etiş rejalaştirilayotgani haqida xabar bergan edik.
26 iyul kuni Kun.uz muxbiri ta'lim dasturlari, pedagogika va testologiya böyiça ekspert Komiljon Jalilov bilan intervyu taşkil qildi va kiritilayotgan uşbu yangi tizim böyiça paydo bölayotgan bir qator savollarga javob oldi.
Jumladan, ekspert intervyu davomida özi ham kiritilayotgan yangi tizimni yoqlaşini aytib, endilikda öquvçilardagi ortiqça stresslarning oldi olinişi hamda maktab bitiruvçilari bilimini obektiv soliştiriş imkoni paydo bölayotgani haqida gapirdi.
Komiljon Jalilov öz fikrida davom etar ekan, şuningdek, yangi tizimning kelgusida böy körsatişi mumkin bölgan qator muammoli jihatlarini ham ta'kidlab ötdi.
Unga köra, yangi tizimda test sinovlarini ötkazişga mas'ul taşkilot – Davlat test markazining test savollarini (testologiyada, ya'ni baholaş haqidagi fanda «test topşiriqlari» deyiladi) tuzişga bölgan yondaşuvi tizimdan kutilayotgan natijaga töla erişiş imkonini bermasligi ham mumkin.
«Şu soha mutaxassisi sifatida menda şunday taassurot paydo böldiki, Davlat test markazi uçun test topşiriqlarining testologiyada qabul qilingan talablar, standartlarga javob berişi, ularning validligi, işonçliligi – öninçi, boringki, yigirmançi darajadagi masala. Asosiysi – jarayonni «silliqqina» ötkazib oliş va hisobot beriş: «şunça abituriyent qatnaşdi, örtaça ball şunçani taşkil etdi». Biroq test topşiriqlarining yaratilişi, aprobatsiyasidan boşlab, test natijalarining qayta işlanişi va e'lon qilinişigaça – biron-bir bosqiç testologiyaning hatto eng oddiy talablariga javob bermaydi», – degan edi ekspert.
Mazkur intervyu saytda e'lon qilinganidan bir kun ötib, Davlat test markazi özining dtm.uz saytida ekspert va jurnalistga nisbatan e'tirozli munosabati
Mavzuga oid
ni bayon qildi.
«Afsus bilan e'tirof etamizki, bu kabi fikrlarni yurtimiz ommaviy axborot vositalari içida katta obröga ega saytda berişdan avval, bevosita faoliyati tanqid qilinayotgan muassasa bilan boğlaniş, real holat bilan tanişişdek jurnalistikaning eng muhim tamoyili hisobga olinmadi.
Davlat test markazi tomonidan ötkazilgan aprobatsiya va test sinovlarining statistik tahlillari, testologiya tili bilan aytganda, validatsiya jarayoni bilan boğliq hisobotlarning matbuotda e'lon qilinmagani bu borada ilmiy tadqiqotlar olib borilmasligini anglatmaydi. Vaholanki, testologiya, pedagogik ölçovlar va ilmiy-metodik bölim tomonidan muntazam ravişda test topşiriqlari aprobatsiyasi natijalari klassik va zamonaviy test nazariyalari böyiça tahlil qilinadi hamda test topşiriqlarini rivojlantiriş böyiça kerakli tavsiyalar berib boriladi. Bu borada Davlat test markazi mutaxassislari Buyuk Britaniya, AQŞ, Yaponiya, Janubiy Koreya, Germaniya, Qozoğiston kabi davlatlar bilan yaqindan hamkorlik qilmoqda. Şuningdek, Rossiya Federatsiyasining Pedagogik ölçovlar federal instituti (FIPI) bilan bu borada yaqindan hamkorlik qilib kelmoqda.
Şulardan kelib çiqib, jurnalist va uning suhbatdoşi e'tiboriga avvallari ham e'lon qilib kelinayotgan statistikalardan birini rasman keltirib ötamiz», – deya bir qator statistika va tahlillar keltirib ötilgan taşkilot munosabatida.
Albatta, Davlat test markazi tomonidan intervyuning öziga boğliq qismiga nisbatan tezkorlik bilan munosabat bildirilişi ijobiy holat, ammo bu munosbatda qator tuşunmovçilik va noaniqliklar ham borki, ular yuzasidan sohaning mustaqil ekspertlari Komiljon Jalilov hamda Toşkent davlat Vestminstr universiteti katta öqituvçisi Erkin Muhammedov bilan navbatdagi suhbatni uyuştirdik.
Komiljon Jalilov, Ta'lim dasturlari, pedagogika va testologiya böyiça ekspert:
Davlat test markazida test topşiriqlarining statistik tahlili olib borilişi quvonarli hol, albatta. Faqat berilgan statistik tahlil, nazarimda, testologiyadan xabardor mutaxassisda bir qança savollarni tuğdiradiki, bu savollarga qoniqarli javob olmasdan turib, testlarning validligi va işonçliligi haqida ijobiy xulosa şakllantiriş mumkin emas (kötarilayotgan masalalar umumiy gap yoki navbatdagi «injiqlik» emasligi tuşunarli bölişi uçun testologiya böyiça fundamentar hujjatlar va işlarga havolalar berildi - işonamanki, ular DTM mutaxassislari uçun yangilik emas).
1. Testning işonçliligi validlikning muhim şarti, lekin yagona şarti emas, ya'ni testning işonçlilik talablariga javob berişi test natijalari asosida çiqariladigan xulosalarning validligini bildirmaydi.
DTM hozirgi zamon testologiya fanida qabul qilingan validlikning yana qanday dalillarini (AERA – APA – NCME Standards, 2014; Newton and Shaw, 2014; Ovendahl, 2011) keltira oladi? Xususan, «Keça va kunduz»dagi aravakaşning ismi haqidagi, «Şum bola»ning kimga qorxat yozganligi haqidagi, qaysi şaharda Bekzod nomidagi memorial boğ barpo etilganligi, «Fayzifilm» kinostudiyasi qaçon taşkil topganligi, tarixiy şaxslarni va har xil xalqlar ilohlarini rasmda taniş bilan boğliq bir-biridan «ajoyib» test topşiriqlarining (bunday test topşiriqlarini DTM 2019 yilda çop etgan rasmiy qöllanmalarda yetarliça topiş mumkin) test xulosalari validligiga qanday hissa qöşişini tahlil qiliş juda ham qiziq bölardi.
2. Ma'lumki, aprobatsiyada olingan natijalarning işonçliligi aprobatsiya uçun tanlanma kontingentga ham boğliq (Crocker and Algina, 2008; Kubizsyn and Borich, 2013). Aprobatsiyada qatnaşganlar guruhi tarkibi va variativligi jihatdan haqiqiy test topşiruvçilar guruhiga qay darajada yaqin edi?
3.0,7dan past bölgan Kronbax alfa bir neça millionlab abituriyentning taqdirini hal qiladigan, buning ustiga, endilikda maktab rahbarlari va öqituvçilari faoliyatiga baho beriş uçun asos böladigan test uçun ançayin past emasmi (Green, 2013)?
4. Ma'lumki, Kronbax alfa (testning içki barqarorligi) test variantida aynan qanday test topşiriqlari kelganiga boğliq. Test variantlari imtihondan oldin kompyuterda generatsiya qilinişini hisobga olsak, haqiqiy imtihonda işlatiladigan test varianti aprobatsiyadagi test variantidan farq qiladi.
Haqiqiy imtihonda işlatiladigan test variantining alfasi aprobatsiyada olingan körsatkiçlarga yaqin bölişiga işonçingiz komilmi?
5. Umuman, har qanday yöl bilan alfani hisoblaş uçun test topşiriqlari dispersiyasini va butun test dispersiyasini biliş kerak bölsa (Crocker and Algina, 2008), haqiqiy imtihonda har bir test topşiruvçi uçun individual variant işlatilsa, haqiqiy imtihonda işlatilgan variantlarning alfasi qanday hisoblanadi?
6. Keltirilgan statistikaga köra, uçta test topşiriğini variantdan çiqariş yoki qayta işlaş tavsiya etilar ekan. Agar bu topşiriqlar qayta işlangan bölsa, qayta aprobatsiyada qanday natijalar qayd etildi?
7. Biseral korrelyatsiya test topşiriğining validligini körsatişiga işonçingiz komilmi? Umuman, alohida olingan test topşiriği valid yoki novalid bölişi mumkinmi? (AERA – APA – NCME Standards, 2014; Newton and Shaw, 2014; Crocker and Algina, 2008)
8. Raş modeli böyiça test topşiriği qiyinçilik darajasining -3 va +3 çegarasidan çiqişi, sizningça, normal holatmi? (Bachman, 2004)
9. Xöp, test topşiriqlari statistikasi Raş modeli asosida ham hisoblangan ekan, turli variantlarni yeçgan abituriyentlar natijalarini soliştiriş imkoni bölişi uçun ularni şkalalaştirişda qanday model yoki modellar işlatiladi? (Koretz, 2008)
10. Köp variantli tizimda işlatiladigan test variantlarining haqiqatda parallelligi (teng kuçliligi) qanday ta'minlanadi? Xususan, parallel test variantlarining dispersiyalariga va boşqa statistik körsatkiçlariga qöyiladigan talablarning (Crocker and Algina, 2008) bajarilişi nazorat qilinadimi?
11. Şunday statistika bazadagi barça test topşiriqlari uçun mavjudmi?
12. Berilgan ona tili fani böyiça statistik tahlilda gistogramma va jadvaldagi ma'lumotlar bir-biriga mosligiga işonçingiz komilmi? Texnik yoki boşqa turdagi xato ötib ketib qolmaganmi?
Davlat test markazi har qanday ommaviy axborot vositasiga va har qanday jurnalistga töğri ma'lumot beriş tarafdori ekanidan xursandmiz. Faqat, körib turganingizday, taqdim qilingan ma'lumotlar validlik va işonçlilik borasida şaxsan menda DTMga nisbatan işonç hosil qiliş örniga yanada köproq şubha va gumonlarni paydo qildi. Buning uçun uzr sörayman, lekin, afsuski şunday. Va DTMning «raddiya»siga sabab bölgan «DTM öz yondaşuvi, iş uslubini özgartirmasa, ta'limda ikki imtihonning birlaşişidan ijobiy natija kutib bölmaydi» degan fikrni yanada mustahkamladi. Öylaymanki, keltirilgan statistika testologiyani tuşunadigan xolis ekspertga körsatilsa, xuddi şunday (balki, undan ham köproq) savollar va şubha-gumonlar paydo böladi.
Umid qilamanki, DTM OAV vakillarining, umuman, tahlilçilarning va ekspertlarning vazifasi faqat taşkilot bergan rasmiy ma'lumotlarni «retranslatsiya» qiliş emasligini, har kim davlat organlari faoliyatiga nisbatan öz tahlillarini berişi mumkinligini ham, bunday tahlillar amaldagi qonunçilikka zid kelmasligini ham yaxşi anglaydi.
Erkin Muhammedov, Toşkent davlat Vestminstr universiteti katta öqituvçisi. Mutaxassisligi böyiça testolog.
Özbekistonda umumta'lim maktablari bitiruvçilarining yakuniy davlat attestatsiyasi va oliy ta'lim muassasalariga kiriş imtihonlarini unifikatsiya qiliş va yagona imtihonni joriy etiş rejalaştirilayotgani haqidagi yangilikni OAV orqali öqidim. Keyinçalik bu amaliyotning öziga xos «minus» va «plyus»lari borasida mustaqil ekspert bilan qilingan intervyu bilan tanişdim.
Söngra bu fikrlar yuzasidan DTM raddiyasini öqidim.
Quvonarli tomoni şundaki, Davlat test markazi raddiyaning isboti sifatida ona tili fanidan qaysidir noma'lum variant uçun statistik tahlilni keltiribdi.
Öylaşimça, DTM nafaqat raddiya uçun, balki har bir fan böyiça öz saytida testlarni qaysi şaklda validatsiya qilişini (validatsiya har xil qilinişi mumkin) manfaatdor tomonlarga oçiq ma'lumot sifatida taqdim etişi şart.
Şuningdek, bu yerda birgina statistik tahlilning özi yetarli emas. Jarayon ilmiy adabiyotlar orqali ham asoslab berilişi kerak. Jarayonning ilmiy talablarga javob bermasligi esa juda katta muammolarni tuğdiradi
Testning validlik va işonçlilik darajasini körsatuvçi hisobotlar va boşqa öxşaş xalqaro testlar bilan soliştirib qilingan tadqiqot natijalari DTM saytida muntazam çiqarilib borilişi kerak.
Bu taşkilot nufuziga ijobiy ta'sir körsatadi.
Töğri, taşkilot testning maxfiylik darajasini ham saqlaşi kerak. Bunda esa namuna sifatida saytga qöyilgan testlar yoki faol bankdan olib taşlangan testlar uçun qilingan hisobotlardan foydalaniş mumkin. Taşkilotning yanada oçiqroq va şaffof işlaşi uning obrösiga işlaydi.
Bir narsani tuşunmayman. Nega Özbekistonda xususiy test taşkilotlari yöq? Nega bu tizimda DTM yakka monopol bölişi kerak?
Jahonning ta'lim tizimi rivojlangan davlatlarini körsangiz, ularning birortasida test organlari yagona taşkilot emas. Bizda xususiy test organlari ham işlaşi kerak.
Bu borada DTM litsenziya beruvçi böladimi? Yöq, litsenziya beriş vakolati Vazirlar Mahkamasida bölişi kerak. Çunki u davlat organi va barça taşkilotlarni birdek nazorat qila oladi.
DTMning mustaqil ekspertga va jurnalistga nisbatan bunçalik asabiy munosabati sababini rosti, tuşunmadim. Professional bölgan taşkilot iş faoliyati borasidagi fikrlarga bunçalik asabiy javob bermasligi kerak. U töğri işlayaptimi, demak işidagi ayrim xato va kamçiliklarning e'tirof etilişidan, eslatilişidan qörqmaydi.
