Markaziy Osiyo davlatlari jipslaşuvi: integratsiya yölidagi muammolar va istiqbol

Uşbu uçraşuvlarning taşabbuskori bölmiş Özbekiston özi mezbonlik qilgan uçraşuvda, birinçi anjumandan farqli ölaroq, Turkmaniston parlamenti raisasi emas, şaxsan Gurbanguli Berdimuhamedov iştirok etdi. Ammo öşa kezda negadir bizga noma'lum protokol qoidalariga binoan Qozoğistondan amaldagi prezident emas, uning birinçi prezidenti qatnaşdi.

Şuningdek, Toşkent uçraşuvida keyingi yiğilişni Bişkekda ötkaziş kelişib olingan edi. Ammo 2020 yilda ketma-ket dunyo yuzini körgan COVID-19 ofati hamda inqiloblar yurti Qirğizistonda bölib ötgan navbatdagi beqarorliklar uşbu uçraşuvning ötkaziş muddatini 2021 yilga surişga majbur etdi.

Xöş, Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining uçraşuvlarini muntazam ravişda ötkazişga nimalar tösqinlik qilişi mumkin?

Özi Markaziy Osiyo davlatlari integratsiyasi ustida ötgan asrning 90-yillaridan beri boş qotirib kelinadi va sönggi uçraşuvlar mintaqa yetakçilarining ilk uçraşuvi emas.

1993 yildayoq Özbekiston, Qirğiziston va Qozoğiston iştirokida Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyati tuzilib, unga 1998 yilda Tojikiston ham a'zo bölib, qöşildi. 2002 yilda hamjamiyat Markaziy Osiyo hamkorligi taşkiloti (MOHT)ga özgartirilib, unga 2004 yilda mintaqa taşqarisidagi Rossiya qöşiladi va qutblar muvozanatini özgartirib yuboradi.

U paytda MOHTga a'zo davlatlar parallel ravişda Moskva yetovidagi Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati (YeIH)ga ham a'zo edi. Bir yil ötib, 2005 yilda «ikkala taşkilot vazifalari takrorlanmoqda» degan vaj bilan, Markaziy Osiyo davlatlari Rossiyadan mustaqil bölgan özaro integratsiyaga çek qöyiladi, bu  esa kelgusi ittifoqsizlik va parokandaliklarga yöl oçib beradi.

Köp ehtimol bilan Turkmaniston prezidentining Toşkent uçraşuviga beparvo bölmaganini Şavkat Mirziyoyev bilan mavjud qalin munosabatlari va özaro hurmat bilan boğlaş mumkin. Çunki Özbekiston rahbari prezident inauguratsiyasidan söng taşrif buyurgan ilk mamlakat aynan Turkmaniston edi.

Aslida Turkmaniston davlatçiligi betaraflik siyosatiga asoslanadi va bu BMTning tegişli qarori bilan mustahkamlangan. Tojikiston va Qirğiziston umumiy çegarasida uşbu uçraşuvlardan söng, hatto koronavirusga çaliniş avj pallasiga çiqqan damlarda ham, qator töqnaşuvlar sodir böldi. Ajablanarli tomoni, ikkala mamlakatda ham Rossiyaning harbiy bazasi bor. Rossiyaning Tojikistondagi 201-harbiy bazasi bepoyon Rossiya Federatsiyasi hududi taşqarisidagi eng yirik harbiy obekt hisoblanadi.

Hozirgaça yalpi içki mahsuloti haminqadar bölgan qöşnilar özaro uçraşuvlardan köra sanoati rivojlangan AQŞ, Janubiy Koreya, Rossiya, Xitoy, Yaponiya kabi davlatlarning Markaziy Osiyoga xos uçraşuvlari yoki BMT, Yevropa Ittifoqi, MDH, ŞHT taşkilotlari doirasida uçraşişni afzal körişadi.

Mintaqa mamlakatlari hayotiga oid axborot almaşuvi çeklangan bölib, u asosan davlat taşriflari mobaynida yoritiladi. Hatto şörolar davrida «Axbor», «Vatan», «Xabar» körsatuvlari Özbekiston televideniyesi orqali efirga uzatilar edi.

Uşbu davlatlarning umumiy taşqi savdo aylanmasi quyidagi jadvalda keltirilgan. 

Toşkent taşabbusi yangi mintaqaviy taşkilot tuziş fikridan yiroq bölsa-da, uşbu mamlakatlarning mumkin bölgan turli jabhalarda öziga xos soat millarini bir yoqadan boş çiqarib sozlab oliş siyosatini olib boriş tarafdoridir.

Bunga misol sifatida, 2019 yilda BMT şafeligida Markaziy Osiyoga bevosita daxldor ikkita qaror qabul qilindi. Birinçisi, «Markaziy Osiyo mintaqasida tinçlik, barqarorlik va izçil taraqqiyotni ta'minlaş böyiça mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni mustahkamlaş» qaroridir. Unda mintaqa davlatlari rahbarlaridan taşqari taşqi işlar vazirlari darajasida doimiy siyosiy maslahatlaşuvlarni yölga qöyiş, xalqaro maydonda uşbu mamlakatlar salmoği va ta'sirini oşiriş, özaro muvofiqlaştirilgan transport-tranzit imkoniyatlarini kengaytiriş va dengiz yöllariga çiqişga doir yirik loyihalarni birga amalga oşiriş, iqlim özgarişiga qarşi kuraşiş, ilm-fan, ta'lim, san'at, sport kabi juda keng ustuvor masalalarda hamkorlik qilişga, eng muhimi işonçli va xulq-atvorini başorat qiliş mumkin bölgan xalqaro şerik sifatida şakllanişga urğu berilgan.

Ikkinçisi, «Markaziy Osiyoda barqaror turizm va barqaror rivojlaniş» BMT rezolyutsiyalari. Zikr etilgan turizmga taalluqli hujjatni sinçkovlik bilan örganiş, afsuski unda mintaqada oz-munça şov-şuvlarga sabab bölib 2018 yilda e'lon qilingan umumiy Ipak yöli vizasi haqida lom-mim deyilmagan.

Markaziy Osiyo davlat rahbarlari uçraşuvi formatiga töxtalib, Nursulton Nazarboyevning «muntazam işçi maslahatlaşuvlarning içki özimizning (ya'ni mintaqaning – muallif) masalalarni hal etiş maqsadida ötkazilişi» degan ta'kidi yiğilişning Markaziy Osiyoga taalluqli davra muloqoti sifatida qabul qilinayotgani, u aslo mintaqa mamlakatlarining taşqi siyosiy masalalarini muvofiqlaştirişga daxldor emasligini namoyiş etadi.

Şu jumladan, mazkur uçraşuvning qozoq rasmiy manbalarida işçi va «maslahatlaşuv» sözining qavs içida berilişi u hali odatda davlatlararo taşkilotlarga xos tamomila tölaqonli muassasaviy şakl kasb etmaganidan dalolat beradi.

Siyosat va iqtisoddan xoli bölmiş qadimiy va hamişa navqiron Navröz şukuhi ham Markaziy Osiyo davlatlarini birlaştirişga yetarli darajada omil böla olmagani, ularni muştarak qadriyatlar atrofida jipslaştiriş uçun manfaatli va jozibadorroq yondaşuvlarni işlab çiqişga undaşi mumkin.

Zabixulla Saipov,
siyosiy fanlar nomzodi, mustaqil tadqiqotçi