Biznesda xarajatlarni qisqartiriş: oltin örtalik qanday topiladi?
|22:17 / 29.01.202190 1408 min
Biznes xarajatlarni qanday qilib aql bilan, foydani yöqotmasdan va oğriqlarsiz qirqiş mumkin? «Islom moliyasi» kanali muallifi, moliyaviy ekspert Xondamir Nusratxöjayev şu masalada tavsiyalar beradi.
Foto: Shutterstock
Ayni paytda biznes mamlakat va uning taşqarisida pandemiyaning iqtisodiy vaziyatga ta’siri oqibatida likvidlik, talab va taklif kamayişi muammolari va boşqa noaniqliklarga duçor bölib turibdi.
Bu – ayniqsa kiçik va örta biznesga oğriqli oqibatlarni keltirib çiqarmoqda. Tadbirkorlar bunday vaziyatlarda öz xarajatlarini optimallaştiriş va qisqartirişga e’tibor bermasdan, sotuvni köpaytiriş yöllarini axtarişadi. Bunda ular ba’zi holatlarni nazardan qoçirişadi – ayrim xarajatlarni qirqişdan köra, sotuvni köpaytiriş qiyinroq, sotuvlarning köpayişi hamma vaqt ham sof foyda oşişiga xizmat qilmaydi.
Xarajatlarni oqilona qisqartiriş rentabellik oşişi va biznesning umumiy samaradorligi köpayişiga olib kelişi mumkin. Ammo buni qanday qilib aqlli, foydali va oğriqlarsiz amalga oşiriş mumkin? Bugun şular haqida gaplaşamiz.
Juda köplab kompaniyalarda va firmalarda hamon rentabellilik va likvidlilik bilan boğliq muammolar saqlanib turibdi. Lekin ularning birortasi xarajatlarni qisqartiriş va optimallaştiriş kompleks dasturiga ega emas. Köpçilik bir martalik usullardan foydalanib körmoqda, bu esa barqaror natijaga olib kelmaydi.
Xarajatlarni qisqartiriş imkoniyatlari har qanday kompaniyada böladi. Ularni aniqlaş uçun sarf-xarajatlarni qisqartiriş dasturini işlab çiqiş kerak. Buning uçun kompaniyaning barça xarajatlarining kompleks tahlili ötkazilmoği kerak.
Şuni unutmaslik kerakki, har bir sömni iqtisod qilişga tirişib, mahsulot/xizmatning sifati pasayişiga yöl qöyiş yaramaydi. Bu – tuşum kamayişi yoki biznesning yöqotilişiga olib kelişi mumkin.
Xarajatlarni qisqartiriş uçun ularni quyidagi toifalarga bölib olamiz:
Mahsulot tannarxini şakllantiruvçi xarajatlar (xomaşyo, materiallar va maoş). Bularni iqtisod qilişda jonbozlik körsatmaslik kerak, çunki xomaşyo va maoşni qisqartiriş bilan köp narsa iqtisod qilib bölmaydi.
Mavzuga oid
Marketing xarajatlari va mahsulotni bozorda ilgari suriş uçun xarajatlar.
Bu yerda katta qisqartirişlar qiliş, zamonaviy onlayn va oflayn usullardan foydalanib, mahsulotlarni ilgari suriş samaradorligiga erişiş mumkin. Lekin şunda ham xarajatlarni qisqartiriş va bu çoraning savdo hajmiga ta’siri örtasida muvozanatni uşlaş kerak.
Mahsulotning sifatiga boğliq bölmagan xarajatlar (ma’muriy va boşqa xarajatlar). Ularni qörqmasdan «çopiş» mumkin.
Qaysi xarajatlarni qisqartiriş kerakligini qanday aniqlaş mumkin?
Barça xarajatlarni invertarizatsiya qiliş zarur. Masalan, xarajat turi —xarajat sinfi — şartnoma raqami — mas’ul bölim/xodim, singari.
Şundan söng har bir xarajat turi körib çiqiladi. Bu işda moliyaçilar va xarajatlarning «ega»lari (ya’ni, xarajat uçun javob beruvçi bölim) iştirok etadi.
Qaysi xarajatlarni qisqartiriş kerakligini tuşuniş uçun quyidagi savollarga javob topiş kerak böladi:
– xarajatlar kattaligiga nimalar ta’sir qiladi;
– qisqartirişning qanday çoralari maqsadga muvofiq (ma’lum bir xarajatlardan töliq voz keçiş, ularni me’yorga soliş, yetkazib beruvçilar bilan muzokaralar yordamida qisqartiriş, nazoratni kuçaytirib, öğrilik va firibgarlikka barham beriş va h.k.);
– şartnoma şartlari naqadar maqsadga muvofiq; ma’lum bir şartnomalarni öz foydangizga qayta körib çiqişdan ma’ni bormi; boşqa yetkazib beruvçilar qanday şartlar taklif qilişmoqda, u yoki bu yetkazib beruvçilarga boğlanib qolişga barham beriş, şuningdek, biznesingizga bosim ötkazilişidan xalos qiliş uçun yetkazib beruvçilarni qayta körib çiqiş zaruriyati bormi va h.k;
– taklif etilgan çoralarni amalga oşiriş uçun qança vaqt talab etiladi?
Yirikroq kompaniyalarga budjetlaştiriş tizimini joriy etiş va şu yöl bilan xarajatlarni boşqarişni budjet bilan boğlaşni taklif etaman.
Xarajatlarni invertarizatsiya qiliş va ularni qisqartiriş çoralarini işlab çiqişni yiliga kamida ikki bor ötkaziş kerak, çunki yil davomida xarajatlarning yangi turi va yangi kontragentlar paydo bölişi, 2020 yilda bölganidek, bozordagi vaziyat tamomila özgarib ketişi mumkin.
Öz tajribamdan kelib çiqib aytadigan bölsam, biznesning rentabelligiga u yoki bu darajada ta’sir ötkazadigan işlab çiqariş bilan boğliq bölmagan va ma’muriy xarajatlarni qisqartiriş samaraliroq böladi.
Agar siz xomaşyo va materiallarni xarid qiliş bilan boğliq xarajatlarni qisqartirişga kirişsangiz, bunday qisqartiriş mahsulotingiz sifatiga ta’sir qilmasligiga amin böling.
Har bir şartnomani xarid narxlari, hajmlar, yetkazib beriş şartlari, raqobatçilardagi namunalari, yetkazib beruvçilarga boğlanib qolganlik, ularni almaştiriş riski va h.k. böyiça raqobatbardoş ekani nuqtayi nazaridan sinçiklab tahlil qiliş zarur.
Şuningdek, xarid qilinayotgan mahsulot va xizmatlarning ma’lum bir toifasiga tender tizimini işlab çiqişni körib çiqiş ham foydali. Bu çoralar mahsulotingiz tannarxini sezilarli darajada pasaytirişga xizmat qiladi.
Materiallardan köp foydalaniladigan işlab çiqarişda materiallarni hisobdan çiqariş me’yorlari, şuningdek, omborlarda, nihoyasiga yetmagan işlab çiqarişda mahsulot-material zaxiralarining qoldiqlari böyiça reja işlab çiqilişi lozim. Uzoq muddatli istiqbolda işlab çiqarişni östiriş, braklarni (sifatli mahsulotni brak sifatida hisobdan çiqariş) kamaytirişga, mahsulot sifatini oşirişga diqqat-etiborni jamlaş kerak, bu – xarajatlarni kamaytirişga xizmat qiladi.
Doimiy xarajatlar uçun çeklov joriy qiliş (ötgan yilgi darajadan va narxlarning ösişi tahlilidan kelib çiqib), ma’lum bir xizmatlarning maqsadga muvofiqligi va autsorsingini baholaş ötkazilişi mumkin (kamida har yili).
Konkret çoralardan biri sifatida ijaraga olingan maydonlarni qayta baholaşni keltiriş mumkin. Bunda ortiqça maydonlardan voz keçiş, ijaraga beruvçi bilan ijara bahosini tuşiriş borasida kelişiş mumkin. Bu ayniqsa çakana savdo bilan şuğullanuvçi korxonalar uçun dolzarb, çunki ularda ijara uçun xarajatlar asosiy xarajatlar turiga kiradi.
Şuninglek, ma’muriy yuklama (xodimlarni ovqatlantiriş, ofis xarajatlari, internet, kanselyariya mollari va h.k.) körsatkiçlari umumiy xarajatlarga va tuşumga yomon ta’sir ötkazmayotgani muntazam tekşirib turib, ma’muriy xarajatlarni kuzatib boriş lozim. Bu körsatkiçning ösişi çora körişni boşlaş uçun signaldir.
Köplab tadbirkorlar, ayniqsa yangilari öz biznesi uçun optimal soliq rejimi detallariga köp ham e’tibor berişmaydi. Şu sababli, soliq böyiça sifatli konsultatsiyalar olib, biznesni minimal soliq yuklamalari bilan olib boriş kerak böladi.
Albatta, bankni ham töğri tanlay biliş kerak, çunki har qanday biznes köplab tölovlar va boşqa moliyaviy tranzaksiyalar bilan boğlangan. Masalan, ayrim banklar kiçik, örta va yirik biznes uçun maxsus paketlar/imtiyozlar taqdim etişi mumkin. Banklarning takliflarini diqqat bilan tahlil qiling, ularning afzallik tarafini taqqoslang va aynan biznesingiz uçun töğri keladigan bankni tanlang.
Şunday qilib, har bir kompaniya öz xarajatlarini optimallaştiriş uçun zaxiralarni izlab topişi, mahsulot sifati ustida işlaşi, işlab çiqariş bilan boğliq bölmagan va egri xarajatlarni qisqartirişi, nazorat hamda biznes jarayonlarni yaxşilaşi mumkin.
Bularning barçasi biznes rentabelligi, mahsulot sifati va raqobatbardoşligini oşiradi, kompaniyangizga raqobat ustunligini ato etadi va barqaror rivojlaniş uçun zamin yaratadi.
