Rossiyada xavfsizlik boʻyicha yangi tartib: oʻzbek biznesi uchun huquqiy jihatlar
|11:326298 min
Rossiya prezidenti Vladimir Putin 24-avgust kuni mamlakatdagi kritik infratuzilma obyektlari xavfsizligini taʼminlash boʻyicha yangi farmon imzoladi. Hujjat ayrim hollarda xavfsizlik talablarini bajarmagan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning Rossiyadagi mol-mulki va mulkiy huquqlarini vaqtinchalik davlat boshqaruviga berishni nazarda tutadi. Bu qoida Rossiyadagi oʻzbek bizneslariga ham taalluqli boʻlishi mumkinmi?
Savol bejiz emas: Rossiya Oʻzbekiston eksportining qariyb 13 foizini qabul qiladi, mamlakatda Oʻzbekiston kapitali ishtirokidagi 700 ga yaqin kompaniya faoliyat yuritmoqda, oʻzbek mahsulotlarining birgina Wildberries orqali savdo aylanmasi esa 2025-yilda 1,5 milliard dollarga yaqinlashgan.
Avval farmonning oʻzi: Rossiya nimani oʻzgartirdi?
24-avgust kuni Rossiya prezidenti “Rossiya Federatsiyasi kritik infratuzilma obyektlari xavfsizligini taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 604-sonlifarmonni imzoladi.
Mazkur farmonning qisqacha mazmuni shundan iboratki, agar xoʻjalik yurituvchi subyekt kritik infratuzilma obyektining xavfsizligini taʼminlash choralarini koʻrmasa yoki ularni kechiktirsa, xavfsizlik talablarini buzsa, obyektning xavfsizligi yoki normal ishlashiga tahdid yaratsa, jumladan uchuvchisiz uchish apparatlari hujumlarining oldini olishga qaratilgan choralar samarasiz deb topilsa yoxud zararlangan obyektni oʻz vaqtida tiklamasa, unga nisbatan vaqtinchalik boshqaruv joriy etilishi mumkin.
Vaqtinchalik boshqaruvga olingan mol-mulkning egasi oʻz mulk huquqidan avtomatik ravishda mahrum boʻlmaydi. Biroq, vaqtinchalik boshqaruvchi mulkdorning ayrim vakolatlarini amalga oshiradi va bunda mol-mulkni tasarruf etish, yaʼni uni sotish yoki begonalashtirish vakolatiga ega boʻlmaydi.
Boshqaruvga korxonaning Rossiya hududidagi koʻchar va koʻchmas mulki, ayrim qimmatli qogʻozlari, Rossiya kompaniyalaridagi ulushlari hamda mulkiy huquqlari tushishi mumkin.
Buning Oʻzbekistonga nima aloqasi bor?
Buning javobi ikki mamlakat iqtisodiy aloqalarining koʻlamida yaqqol namoyon boʻladi. Oʻzbekiston Milliy statistika qoʻmitasining maʼlumotiga koʻra, 2025-yilda mamlakat tashqi savdo aylanmasi 81,2 milliard dollarni tashkil etgan. Rossiya bilan savdo hajmi qariyb 13 milliard dollar boʻlgan.
Bundan ham muhimroq koʻrsatkich – eksport. 2025-yilda Oʻzbekistonning jami eksporti 33,8 milliard dollar, Rossiyaga eksporti esa 4,3 milliarddollarni
Mavzuga oid
tashkil qilgan. Oddiy hisobda, Rossiya Oʻzbekiston eksportining qariyb
12,7 foizini
qabul qilgan.
Demak, Rossiya bozoridagi logistika, ishlab chiqarish yoki infratuzilmaga oid oʻzgarishlar faqat u yerda faoliyat yuritayotgan bitta korxonaning muammosi boʻlib qolmaydi. Ular Oʻzbekistondagi ishlab chiqaruvchi, eksportchi, logistika kompaniyasi va oxir-oqibat isteʼmolchigacha yetib boradigan zanjirga ham taʼsir qilishi mumkin.
Rossiyada oʻzbek bizneslari qancha?
Ochiq maʼlumotlarga koʻra, Rossiyada Oʻzbekiston kapitali ishtirokidagi 700 ga yaqin kompaniya faoliyat yuritmoqda.
Ularning barchasini “kritik infratuzilma subyekti” deb atash toʻgʻri emas. Ular orasida savdo, xizmat koʻrsatish, ishlab chiqarish, logistika va boshqa yoʻnalishlarda faoliyat yuritayotgan bizneslar mavjud.
Farmon esa kompaniyaning Oʻzbekistonga yoki Rossiyaga tegishliligidan koʻra, uning qanday obyekt bilan bogʻliqligi va ushbu obyektning kritik infratuzilma sifatidagi maqomiga eʼtibor qaratadi. Hujjatda kritik infratuzilma obyektlari qatorida yoqilgʻi-energetika va sanoat obyektlari, aloqa, kommunal va energetika obyektlari, transport va logistika infratuzilmasi, jumladan transport-logistika komplekslari, shuningdek aholining hayot faoliyatini taʼminlashga xizmat qiluvchi obyektlar va boshqa toifalar sanab oʻtilgan.
Shu sababli 700 ga yaqin kompaniyaning aynan qanchasi yangi tartib doirasiga tushishini hozircha aniq aytish qiyin.
Ammo real misollar bor.
Oʻzbek kapitali Rossiyada allaqachon logistika infratuzilmasiga kirib borgan. Masalan, 2024-yilda Rossiya iqtisodiy rivojlanish vaziri oʻrinbosari Dmitriy Volvach Boshqirdistonda Oʻzbekiston kapitali ishtirokida yirik ulgurji-taqsimot markazi qurilayotganini maʼlum qilgan. Loyihaning maydoni 20 gektar, investitsiya hajmi esa 2 milliard rubldan ortiq deb koʻrsatilgan. Markaz qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini saqlash, qayta ishlash va realizatsiya qilish uchun moʻljallangan.
Xuddi shu maʼlumotda Omsk viloyatida Oʻzbekiston kompaniyasi 8 gektarlikulgurji-taqsimot markazi, shu jumladan vaqtincha saqlash omborini qurayotgani ham qayd etilgan.
Putinning yuqoridagi farmoniga qaytsak, unda transport va logistika infratuzilmasi – kritik infratuzilma obyektlari qatorida bevosita koʻrsatilgan. Shu sababli, bunday obyektlarga egalik qiluvchi yoki ularni boshqaruvchi oʻzbek kompaniyalari yangi huquqiy rejimni oddiy savdo yoki xizmat koʻrsatish biznesiga qaraganda sinchiklabroq oʻrganishiga toʻgʻri keladi.
Bundan tashqari, 2026-yil 5-iyun kuni Sankt-Peterburg xalqaro iqtisodiy forumida prezident Putin Oʻzbekiston tovarlarining Wildberries orqalisavdosi haqida gapirgan edi. Uning aytishicha, 2023-yilda Wildberries orqali oʻzbek tovarlarining aylanmasi 418 million dollar boʻlgan boʻlsa, 2025-yilda bu koʻrsatkich qariyb 1,5 milliard dollarga yetgan. 2026-yil uchun esa 2 milliard dollardan oshishi prognoz qilingan. Ikki yil ichida qariyb uch yarim baravar oʻsish – Rossiya bozorining Oʻzbekiston ishlab chiqaruvchilari uchun qanchalik muhimligini koʻrsatadi.
Lekin ushbu farmon bilan nazarda tutilgan yangi qoidalar Oʻzbekiston ulushi boʻlgan barcha kompaniyalarga taalluqlimi? Yoʻq. Bu – eng muhim nuqta.
Oddiy restoran, kiyim-kechak doʻkoni, konsalting kompaniyasi yoki kichik savdo firmasi Rossiyada faoliyat yuritgani uchungina yangi farmon asosida vaqtinchalik boshqaruvga tushib qolmaydi. Farmonning qoʻllanishi uchun kritik infratuzilma obyekti va xavfsizlik bilan bogʻliq tegishli huquqiy asos mavjud boʻlishi kerak.
Toʻgʻriroq xulosa shuki, roʻyxatdagi transport, logistika, sanoat, energetika yoki boshqa kritik infratuzilma obyektlariga ega yoki ularni boshqaradigan bizneslar yangi huquqiy rejimga alohida eʼtibor qaratish kerak.
Ayniqsa, yirik omborlar, taqsimot markazlari, transport terminallari va ishlab chiqarish obyektlari alohida huquqiy risk profiliga ega boʻlishi mumkin.
Farmondagi eng muhim savollardan biri – roʻyxat qanchalik aniq?
Bu masalada farmonning yana bir jihati eʼtiborni tortadi. Hujjatda kritik infratuzilma obyektlarining bir nechta toifasi aniq sanab oʻtilgan. Biroq, roʻyxat shu bilan tugamaydi. Unda Rossiya Federatsiyasi xavfsizligi, iqtisodiy barqarorligi va aholining hayot faoliyatini taʼminlash uchun alohida muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa obyektlar ham nazarda tutilgan.
Huquqiy nuqtai nazardan, aynan shu “boshqa obyektlar” tushunchasi savollar tugʻdirishi mumkin.
Chunki, transport, logistika yoki sanoat obyektlarining ayrimlari roʻyxatda bevosita koʻrsatilgan boʻlsa, “boshqa obyektlar” kategoriyasi orqali qamrov doirasi ancha kengayishi ehtimoli paydo boʻladi.
Bu esa biznes uchun oldindan huquqiy aniqlikni taʼminlash masalasini qiyinlashtiradi.
Masalan, yirik ombor yoki taqsimot markazi oʻz-oʻzidan kritik obyekt hisoblanadimi? Yoki buning uchun uning davlat xavfsizligi yoki iqtisodiy barqarorlik uchun alohida ahamiyati tegishli tartibda aniqlanishi kerakmi?
Xuddi shuningdek, sanoat korxonasi farmondagi “sanoat obyektlari” kategoriyasiga kirishi uchun qanday mezonlar qoʻllanadi? Logistika kompaniyasining har qanday ombori transport-logistika infratuzilmasi hisoblanadimi yoki faqat maʼlum maqomdagi obyektlargina ushbu toifaga kiradimi?
Farmonning oʻzi bu savollarning barchasiga batafsil javob bermaydi.
Shuning uchun uning amaliy qoʻllanishida obyektni kritik infratuzilma sifatida kvalifikatsiya qilish mezonlari alohida ahamiyat kasb etadi.
Bu, ayniqsa, Rossiyada faoliyat yuritayotgan xorijiy kapital ishtirokidagi bizneslar uchun muhim. Chunki, kompaniya oʻz faoliyatining huquqiy riskini baholash uchun nafaqat umumiy qonunchilikni, balki konkret obyektining huquqiy maqomini ham bilishi kerak.
Humoyunmirzo Eshboyev, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti xalqaro huquq kafedrasi oʻqituvchisi