Tadbirkor Xurshid Maroziqov - nega Toshkentda biznes ochmasligi, altruizm va yo‘qotilgan avlod haqida

Xurshid Maroziqov «Osmondagi bolalar» loyihasiga bergan intervyusida biznesda altruizm qanday ishlashi, o‘qishga kira olmaslik fojia emasligi, ijtimoiy tarmoqlardan me'yorida foydalanish va «mikrovolnovka biznes» bilan shug‘ullanish to‘g‘rimi kabi savollarga javob berdi.

Qo‘qondagi «Girgitton» nega Toshkent bozoriga kirib kelmagan?

— Tasavvur qiling, Abdujabbor Toshkentda yashayapti, taxminan 5000 so‘m soliq to‘layapti. Uning adashi bor Qo‘qonda, u ham 5000 so‘m soliq to‘layapti. Lekin Toshkentdagi Abdujabbor «Bon» kafeda yoki bo‘lmasa chiroyli sharoitlarda o‘tirib, telefon orqali buyurtma beryapti. Qo‘qondagi Abdujabborning uyida esa chiroq yo‘q. Aynan shuning uchun shu kabi qulayliklarni Qo‘qonga olib kelish uchun ham faoliyatimiz Toshkentda emas.

Nega imkoniyati Toshkentga yetmaydigan odamlar shu narsalarni viloyatlarda his qilmasligi kerak? Aslida mablag‘ tarafdan ham, g‘oya tomondan ham, umuman hatto kadr tarafdan ham Toshkentda ish boshlashga bemalol kuchimiz yetadi. Yo‘q, telefonda xato bossa ham, shu knopkani bossin, uyiga ovqat yetib kelsin Qo‘qonda ham, aslida bizning g‘oya shu!

Oddiygina «Girgitton»ga aloqador odamlar 60 kishiga yetdi, ya'ni Qo‘qonda 60 nafar odam «Girgitton» orqali oilasini tebratyapti.

«Xususiy maktab ochishga bittagina narsa undagan»

— Ta'limda raqobatchingiz kuchaysa ham xursand bo‘lishingiz kerak, inson sifatida. Chunki atrofingizda ta'lim kuchayyapti-da! Biz o‘quv markaz ochgan paytimizda o‘qituvchining qadri o‘quvchisining 36 talik testdan qancha ball topgani bilan o‘lchanar edi. Shartli «A» ismli o‘qituvchi qanday o‘qitadi degan savol berilsa, ha, u kishi yaxshi o‘qitadi, chunki 24 ta o‘quvchisidan 22 tasi o‘qishga kirdi deb javob berilar edi. O‘quvchi, talabalarning o‘zlari bilan gaplashaylik-chi desangiz, u tomoni «qora» bozorga kirib ketasiz.

O‘qituvchi o‘z obro‘sini saqlash uchun «X-variant» kabi turli xil yo‘llarda telefonda o‘quvchilariga «turib berishi» kerak bo‘lar edi. Chunki shaharda obro‘sini saqlashi kerak, uni to‘g‘ri tushunish kerak, bu uning hayoti, biznesi. Shu formatni o‘zgartirishni xohladik.

U paytlarda 4 ta ko‘nikma bo‘yicha dars beradigan o‘quv markazlari Toshkentda sanoqli edi. O‘rtacha o‘quv markazlarda narx 30 ming atrofida edi, biz esa 90 ming qilib ochdik, bozordan 3 barobar qimmat edi. Bunda «Odatiydan yuqori sharoitlar va biz abituriyent tayyorlamaymiz, jahon standarti bo‘lgan 4 ta ko‘nikmani o‘rgatamiz», dedik.

Boshida 90 ming so‘mga odamlarni ko‘ndirish qiyin bo‘ldi, ammo bir-ikkita o‘quvchilarimiz bitirib, natija qilib, gapira boshlashgandan keyin hammasi joyiga tushib ketdi.

Biznesda altruizm qanday ishlaydi?

— Altruizmning o‘zi nima? Altruizm – bu, hech qanday evazsiz yaxshilik qilish, ya'ni evazini kutmasdan yaxshilik qilish. Altruizmning eng klassik varianti – bu, ona! Bundan boshqa ko‘p holatlarda ikkita odamning bir-biriga qilgan yaxshiligi nimadir evaziga bo‘ladi.

Biznesdagi altruizm esa endi-endi, sekin-sekin kelib chiqyapti. Masalan, ma'lum bir mahsulotni sotib olsangiz, tushgan foydadan 1 foizini bolalar uyiga xayriya qilamiz deyishyapti; bu altruizm emas, chunki odamlarning emotsiyasi hisobiga savdosini oshirmoqchi. To‘g‘ri, qilgan yaxshiligi ham bor, lekin savdosi ham bo‘lyapti.

Biznesdagi haqiqiy altruizm savdoni ham, ijtimoiy tomonni ham hisobga olmasdan, faqat beg‘araz yaxshilik qilish, insoniy jihatdan kelib chiqishi kerak. Mana shu altruizm bizda qandaydir ilohiy yo‘l bilan yordam bergan deb o‘ylayman.

«Mikrovolnovka biznes» bilan shug‘ullanish to‘g‘rimi?

— Tez tayyor bo‘ladi, tez chiqarib yuboradi. Tilni o‘rganish mikrovolnovka biznesi emas. «3 oyda o‘rgatib qo‘yaman, 5 oyda gapirishni boshlaysan, 6 oyda ona tilidek so‘zlashni boshlaysan…» Hey, do‘stim, real va'dalarni beraylik. Hozir kitoblar chiqqan, otarchilar reklama qilib yotibdi. Inson nimanidir tavsiya qilishi uchun, o‘sha sohada avtoritetga aylangan bo‘lishi kerak. Ashulachilarni chiqarishyapti, undan ko‘ra birorta universitet talabalari o‘qiganini va haqiqatda samarali bo‘lganini va foydasini aytish kerak.

Televideniyeda har doim etiket va vijdon degan narsalar uning iqtisodidan keyin turadi. Iqtisodda do‘ppi tor kelyaptimi, qonunchilik yo‘l qo‘ysa, taqiqlangan ichimliklarni ham reklama qilaverishadi.

«Yo‘qotilgan avlod – kollej avlodi»

— Bizda shunaqa yillar bo‘ldiki, 11 yillik maktab sistemasidan bitta odamning ra'yiga qarab turib, kollej sistemasiga o‘tildi, infratuzilma bor edimi, yo‘q. Men o‘kinib ketgan joyim, dadamlar o‘sha paytda quruvchilik bilan shug‘ullanishar edi, Farg‘ona viloyati Yangiqo‘rg‘on tumanida kollej qurishyapti, kollejga bordim, zinalari marmarlardan qilingan, partalar yangi, daxshat. U paytda men Arxitektura va qurilish instituti 1-kursda o‘qiyman, Nikolay zamonidan qolgan 3 kishilik partada o‘tiraman. Prioritet yo‘q ularda, bo‘lmagan o‘sha paytda, bir kishi hey desa, borib o‘sha sistema bo‘lib ketgan.

Natijada ko‘p narsa yo‘qotildi. U kollejda na muallim bor, na tartib bor, na yaxshi avlod bor. Qanchadan-qancha qizlar, qanchadan-qancha o‘zbek yigitlarining vaqtini o‘sha yerda boy berib qo‘ydik. Umuman kollejga borilmagan, dokumentning o‘zi kollejda o‘qiyvergan. Eng qizig‘i, o‘qituvchilar ham bormagan, stajim ketsin deb dokumentini qo‘yib qo‘ygan xolos. Bino turibdi, na o‘quvchi bor, na muallim.

Hammasi ham emas, yaxshi kollejlar bo‘lgan, lekin qo‘rqmasdan ayta olamanki, biz 90 foiz avlodni o‘sha paytda boy berib qo‘ydik. Bu vaziyatda o‘quv kurslari bizni qutqarib qoldi.

Bugungi yoshlar...

— Hozirgi davrdagi ilmga qiziqadigan yoshlarni bizning paytimizdagi yoshlardan ustun deb bilaman. Biz 30 yoshimizda erishgan natijalarga ular 25 yoshda erishishyapti.

Biroq, yomonlari bizning avloddagi yomonlardan 10 chandon yomon, yaxshilari ham 10 chandon yaxshi.

Yoshlarga faqat TikTok orqali baho bermasligimiz kerak. 50 tasi chiranib otasining qo‘yini boqib, qiynalib pul topadi, o‘qishiga sarflaydi, yana kamiga o‘zining yonidan xarajat qilib, olimpiadalarga qatnashib, sovrinli o‘rinlarni olib keladi, u bilan kimsaning ishi yo‘q. 4 tasi chiqib likkillaydi, Hiltonga borib mehmon bo‘l! Nima qilasiz tarozisi o‘zgargan zamonda bu narsalar haqida qayg‘urib.

Mayli, tiktokchilarga Hilton berilgan bo‘lsa, men olimpiadachilarni birorta davlatga aylantirgani olib boraman.

«Idealimdagi oliy ta'lim…»

— Hozirgi kunda auditoriyaga kirib 1-o‘rinda odam soni tekshiriladi, keyin forma, bo‘ldi. Kim qanaqa o‘qiyapti, darslar qiziq bo‘lyaptimi? Bu ustuvorligi eng baland savollar-ku aslida universitet, ta'lim dargohida. Yo‘q, 1-o‘rinda soqol, forma, ro‘mol… Shunaqa bo‘lgandan keyin bor-ye, Mask raketa uchirib yotibdi, Amerikada o‘qiyman deysiz-da.

Ta'lim sifati haqidagi savollar baribir har safar ochiq qolaveradi, yana o‘sha tartib, intizom, kommunistik davlatga o‘xshab ularnikini talab qilishni boshlashadi. Ularni ham ayblay olmaymiz, chunki o‘sha dekan muovini ham bir kommunist o‘qituvchining shogirdi-da, vaqtida undan ham shu narsani talab qilishgan, shuning ichida katta bo‘lgan.

Mustaqillikdan keyingi avlod ancha yaxshi, ularga laqab ham qo‘yib qo‘yganman, 2 ta ismlilar avlodi – Muhammadyunus, Muhammadyusuf, shular jamiyatga chiqadi-ku, o‘shanda nimadir o‘zgarish bo‘ladi. O‘shanda bitta avlod almashinuvi to‘liq yuzaga keladi. Ungacha ham bo‘ladi o‘zgarishlar, sekin-sekin bo‘lyapti ham.

«Ijtimoiy tarmoqlarga juda kam vaqt ajrataman»

— Ijtimoiy tarmoq algoritmlari shu darajada aqlli qilib yaratilganki, qanday qilib vaqtingiz o‘tganini bilmay qolasiz. Masalan, 2020 yilda olingan statistika bo‘yicha TikTok'da o‘rtacha sarflangan vaqt har bir kishi uchun 54 daqiqa ekan. Bundan tashqari, TikTok'dagi 85-90 foiz kontent – entertainment, ya'ni ko‘ngilochar. Facebook'da masalan siyosiy maqolalar bo‘ladi, jurnallar o‘z sahifalarini yuritishadi. Instagram'da esa shopping elementi bor, ilhomlanish uchun kiradigan auditoriya ham bor va reklama. TikTok'da esa insonlarga foyda keltiradigan kontent nihoyatda kam, bo‘lsa ham maksimum 5 foiz. Shu sababdan ijtimoiy tarmoqlarga juda kam vaqt ajrataman.

Hayotdan olgan 2 muhim xulosam

— Hayotdan olgan xulosam shuki, hayotda do‘st ko‘pdek ko‘rinar ekan, lekin aslida ular juda ham kam. Buni hozirgi yoshlarga maslahat desak ham bo‘ladi. Haqiqiy do‘st boshingizga og‘ir ish tushganda, bor-buduni ko‘tarib kelib, «menga nima bo‘lsa ham farqi yo‘q, do‘stimning muammosi hal bo‘lsa bo‘ldi», deb oldingizga kelar ekan. Mening boshimga shunday ish tushganda, men otamning oldiga kelganman. Shunday holimda, otam bir dasta pul ko‘tarib kelib, «mening qo‘limdan hech nima kelmayapdi, shu pulni biron bir narsaga ishlatinglar, yordam bo‘lsin», deb aytgan edilar. Bu do‘st…

Birodarlar, tanishlar ko‘p. Biroq dardingizni aytadigan, xohish-istaklaringizni aytadigan do‘stlar kam.

Keyingi oladigan xulosam shuki, ota-onangiz uchun 1 so‘m sarflasangiz, ular duo qilishsin, xoh qilishmasin, sizga bu 1 million bo‘lib qaytib keladi. Men shu narsani qilib ko‘rdim. Bir kuni onamga «Onajon, shu 100 dollarni olib qo‘ying», deb berdim. Onam: «Ha, rahmat o‘g‘lim, bastingga baraka», dedilar. Nimadir bo‘ldi-yu, ishimiz o‘xshab qoldi-da, o‘sha kuni 600 dollar daromad keldi.