Rad etilgan «titanlar to‘qnashuvi»: Bayden va Putin debatga chiqsa, kim yutgan bo‘lardi?

AQSh prezidenti Jo Bayden rossiyalik hamkasbi Vladimir Putinni qotil deb hisoblashini aytgach, bu mavzu rosa «yondi». Ko‘p o‘tmay Putin Baydenning gapiga javob berdi va uni jonli efirdagi ochiq muloqotga taklif qildi. Tabiiyki, bu debat ko‘rinishidagi o‘ziga xos duel o‘tkazilmaydigan bo‘ldi, chunki Bayden bunga vaqti yo‘qligini aytdi. Xo‘sh, agar Bayden va Putin chindan debatlarda qatnashsa, kim g‘alaba qozongan bo‘lardi? «Meduza» bu boradagi imkoniyatlarni chamaladi.

Davlat yetakchilari debatlarda uchrashadimi o‘zi?

Debatlar siyosiy maqsadiga qarab ikki xil bo‘lishi mumkin. Birinchi turdagi debatlarda murosaga kelish birlamchi hisoblanadi. Ya'ni har ikki tomon ham qandaydir chekinishga tayyor bo‘ladi. Bunday debatlarda hal qilinayotgan muammoga yechim topish asosiy maqsad hisoblanadi. Masalan, prezidentlarning boshqa mamlakatga davlat tashrifi doirasida yopiq eshiklar ostida o‘tadigan uchrashuvi aynan mana shunday debatga misol bo‘lishi mumkin. Unda prezidentlar o‘z davlati manfaatidan kelib chiqqan holda munozaraga kirishadi.

Parlamentdagi debatlarni ham birinchi tur debatlariga misol qilish mumkin. Chunki u yerda ham manfaatlar himoya qilinadi. Parlament debatlari davlat yetakchilarining uchrashuvidan farqli tarzda ochiq o‘tadi. Bunda parlament vakillari o‘z elektoratiga ularning manfaati uchun qanday kurashayotganini ko‘rsatishi ham muhim.

Ikkinchi turdagi – tortishuvli debatlar tomoshabinlar uchun ancha qiziqarli. Bunday debatlarda raqibni har qanday usulda noqulay holatga tushirish muhim. AQShdagi prezident saylovlaridagi nomzodlar o‘rtasidagi debatlar bunga yaqqol misol bo‘lishi mumkin.

Davlat yetakchilari, prezidentlar o‘zaro birinchi turdagi debatlarda qatnashib, millat manfaatlarini himoya qiladi (har holda shunga intiladi). Bunday o‘ziga xos debatlarning asosiy qismi yopiq o‘tgani sabab odamlar tafsilotlardan bebahra qolishadi. OAV uchun ochiq bo‘lgan dastlabki bir necha daqiqada esa yetakchilar bir-birlarini maqtashdan nariga o‘tmaydi. Ishoning, yopiq eshiklardagi uchrashuvlar butunlay boshqacha bo‘ladi. Buning isboti sifatida Obama Putin bilan uchrashuvdan eshikni tepib chiqqanini eslash kifoya.

Yuqorida yopiq uchrashuvlarning tafsilotlari yopiq bo‘lishi haqida gapirildi, lekin Amerika prezidentlari muddati yakunlanib, vakolatini topshirgach, bu haqda ma'lum qilib qolishlari ham mumkin. Masalan, Bill Klinton vakolatini topshirgach, Vladimir Putin bilan uchrashuvi steneogrammasini e'lon qilgandi.

Biroq davlat yetakchilari o‘zaro muhokamali debatlarda ishtirok etishi qiyin masala. 2020 yil boshida Ozarboyjon prezidenti Ilhom Aliyev va Armaniston bosh vaziri Nikol Pashinyan Myunxendagi xavfsizlik bo‘yicha konferensiyada o‘zaro debat uyushtirgandi. Dahanaki jangga aylanib ketgan debatda ikki tomon ham murosaga kelmagan va yil oxiriga kelib masala jang maydonida hal bo‘lgandi.

Putin nega Baydenni «jang»ga chorladi?

Baydenning inauguratsiyasi o‘tgach, Rossiya va AQSh oldida tezda muhokama qilish kerak bo‘lgan bitta kelishuv turgandi. Bu ham bo‘lsa fevralda yakuniga yetishi kerak bo‘lgan yadro qurolidan foydalanmaslik bo‘yicha strategik kelishuv. U Bayden va Putin o‘rtasidagi ilk telefon suhbatidan keyinoq besh yilga uzaytirildi. Dunyo uchun muhim bo‘lgan kelishuvni uzaytirish uchun hech qanday debatlarning ham keragi bo‘lmadi.

Putin nega Baydenni debatga taklif qilganiga kelsak, Rossiya prezidenti qandaydir muammoni hal qilib olishni xohlaganda, jonli efirda «gaplashib olishni» emas, o‘zaro uchrashishni taklif qilgan bo‘lardi. Chunki bunday formatdagi uchrashuvlar nimanidir hal qilganiga tarix guvoh. 1985 yilgi Mixail Gorbachyov va Ronald Reyganning uchrashuvi «sovuq urush»dan chiqish jarayonini boshlab bergandi. Yoki Medvedevning AQShga tashrifi va Obama bilan uchrashuvidan keyin 2009 yilda ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar yangicha ruhda qaytadan boshlanadi. Ya'ni bunday uchrashuvlar ikki tomon ham uchun yaxshi natijalarga olib keladi.

Putin Baydenga yakkama-yakka jonli efirda «gaplashib olish»ni taklif qilganda bunday muloqot orqali qandaydir ishonchga erishish mumkin emasligini bilgani tabiiy. Putinning taklifiga ko‘ra, debatlar musobaqa ko‘rinishida (xuddi AQSh prezidentlik saylovlaridagi debatlar kabi) o‘tishi kerak edi. Shu o‘rinda bir narsaga e'tibor berish kerak: ko‘pchilik Bayden Putinni to‘g‘ridan to‘g‘ri qotil deb atamagani, shunchaki boshlovchining savoliga tasdiq javobini berganini gapirmoqda, lekin Bayden millionlab odamlar kuzatadigan telekanalga intervyu berar ekan, aytadigan har bir gapi muhokama qilinishini sezgan. Ya'ni u Putinni qotil deb hisoblashini ommaviy ma'lum qilgan holda Rossiya prezidentiga u bilan muloqotga «ko‘zi uchib turmagani»ni bildirdi.

Bu borada amerikaliklarni va ayniqsa Baydenni tushunish mumkin. Oxirgi 4 yil davomida Tramp AQShni Rossiya qarshisida shunchalik bechora qilib ko‘rsatdiki, dunyodagi eng katta va hal qiluvchi kuch bo‘lgan Amerikaning har bir vatanparvar siyosatchisi bu sharmandalikni hazm qila olmasdi. Bayden esa ulardan biri edi va o‘zi bosh bo‘lajak yangi davrda Rossiyani imkon qadar yerga urishga harakat qiladi. Putin katta ehtimol bilan Baydenni «jangga chorlab» Rossiya ichidagi piar-kampaniya doirasida reytingini ko‘tarib olishni maqsad qilgan. Chunki Putinning o‘zi ham Bayden bunaqa uchrashuvlarga rozi bo‘lmasligini yaxshi biladi.

Yana bir jihat shuki, Putin oxirgi yillarda bir qator takliflar bilan butun boshli siyosat diplomatiyasini o‘zgartirishga harakat qilib keldi. Masalan, 2015 yilda Suriyada terrorchilikka qarshi aksilhitlerchilik kabi yirik koalitsiya tuzishni taklif qildi. Keyinchalik BMT Xavfsizlik Kengashi a'zolari sammitini tashkil etishni taklif qildi. Ma'lumot uchun, BMT XKning doimiy a'zolari Britaniya, AQSh, Rossiya, Xitoy va Fransiya hisoblanadi. Qizig‘i, Putinning bu takliflari Qrim Rossiyaga tarkibiga o‘tgach va har safar Ikkinchi jahon urushidagi g‘alaba sharafiga uyushtirilgan bayramlarda yangradi. Bayden bilan jonli efirga gaplashib olish taklifi ham Putinning siyosiy diplomatiyani o‘zgartirishga bo‘lgan urinishlaridan biri bo‘lishi mumkin. Biroq bu taklif ham oldingi takliflar kabi rad etildi.

Aslida ommaviy muhokamalarda kim kuchli? Putinmi yoki Bayden?

Siyosatdagi tajriba borasida Bayden Putindan ancha ustun. U 1973 yildan buyon Amerika siyosatida «qaynamoqda». Taqqoslash uchun, u vaqtda Putin Leningrad universitetining yuridik fakulletida talaba bo‘lgan. Bayden ikki marta vitse-prezidentlikka nomzodini qo‘ygan va debatlarda qatnashgan. 2020 yil esa Amerika tarixidagi eng sergap prezident Donald Tramp bilan saylov debatlarida talashdi.

Biroq Bayden ommaviy tortishuvlarda g‘alaba qozonishi bilan tanilmagan, u ko‘proq sovuqqonligi bilan eslanadi. U debatlarda hech qachon katta ustunlik bilan g‘olib chiqmagan. 2008 yil vitse-prezidentlik lavozimi uchun nomzodlar debatida Alyaska gubernatori Sara Peylinni mag‘lub etgan. O‘shanda Baydenning g‘alabasiga so‘zamolligi emas, tortishuvlar davomida kamroq xato qilgani sabab bo‘lgan. Bundan tashqari, Sara Peylin eng asosiy nomzodlardan bo‘lmagan holda autsayderlar qatorida e'tirof etilgan. Hatto o‘sha debatlarda ham ko‘pchilikning fikricha, Bayden ajralib turmagan, Peylin esa o‘zi haqida odamlarning fikrini yaxshi tomonga o‘zgartira olgan.

2012 yilda Bayden o‘zi uchun juda jiddiy debatda qatnashdi. O‘shanda ikkinchi muddatga nomzodini qo‘ygan prezident Obama debatlarda respublikachi Mitt Romniga yutqazgandi. «Prezidentni qutqarish» yo‘lida Bayden kongressmen Pol Rayan bilan debatga kirishadi. O‘shanda Bayden o‘ziga xos bo‘lmagan tarzda kurashadi: raqibining ustidan kuladi, uning gapini bo‘ladi. Aftidan u raqibini bosim ostida qoldirib, yenggandek edi. Ammo Rayan oldindan tayyorlab qo‘yilgan frazalar yordamida himoyalanib, oxir-oqibat g‘alaba qozonadi.

2020 yil kuzida esa Bayden uchun hayotidagi eng muhim debatlar bo‘lib o‘tdi. U Trampni ikki debatda ham mag‘lub etdi. To‘g‘rirog‘i, Tramp ularda mag‘lub bo‘ldi. Birinchisida Tramp 47 yil davomida siyosatda bo‘lishiga qaramay, Bayden hech qanday ish qilolmaganini aytdi. Bu esa mag‘lubiyat uchun asosiy sabab bo‘ldi. Keyingi debatda koronavirusdan tuzalib qaytgan Tramp yana mag‘lubiyatga uchradi. Prezidentlik yo‘lidagi debatlarda g‘olib bo‘lish uchun Bayden ko‘p kuch sarflamadi ham. Chunki hamma harakatni Tramp qilib bo‘lgan edi.

Putinchi?

Vladimir Putin siyosatdagi 20 yillik faoliyati davomida biror marta debatlarda ishtirok etmagan va o‘ziga teng bo‘lgan raqiblari bilan yakkama-yakka muhokamaga bormagan. Uning asosiy kommunikatsiya vositasi – an'anaviy to‘g‘ridan to‘g‘ri muloqotlar hisoblanadi. Bu esa debat emas, unda faqat Putin gapiradi va katta ehtimol bilan oldindan tayyorlab qo‘yilgan savollarga javob beradi. Putin ommaviy muhokamalarda qatnashganiga hech kim guvoh bo‘lmagan.

Biroq Putin ishtirokidagi yig‘ilishlarda ham unga qarshi gaplar aytilgan. 2003 yil fevralda Putinning yirik tadbirkorlar bilan uchrashuvida YuKOS neft kompaniyasi rahbari Mixail Xodorkovskiy davlat kompaniyalarini korrupsiyada, hukumatni esa iqtisodiyotdagi davlat qarzi ulushini oshirib yuborishda ayblaydi. Xodorkovskiy bu omillar mamlakat rivojiga salbiy ta'sir qilishini aytadi va bu gaplardan yarim yil o‘tib qamoqqa olinadi.

2010 yilda Putin musiqachi Yuriy Shevchuk bilan tortishib qoladi. Shevchuk o‘sha vaqtda bosh vazir bo‘lgan Putindan «norozilik marshi» ishtirokchilariga e'tiborli bo‘lishni so‘rab, yig‘ilishdan avval unga hukumat vakillari qo‘ng‘iroq qilib o‘tkir savollar bermaslikni so‘raganini aytadi. Musiqachini tanimaganga olgan Putin uning ismini so‘raydi. «Yuriy Shevchuk, musiqachi», deydi u o‘zini tanishtirib. «Yura, bu provokatsiya» deydi Putin javoban. Putin so‘zi oxirida hukumat so‘z erkinligi uchun noqulay sharoit yaratmasligi kerakligini ham ta'kidlaydi.

2015 yil Putin sobiq bosh vazir o‘rinbosari Aleksey Kudrin bilan iqtisodiy masalada tortishib qoladi. Kudrin Medvedev hukumatidan budjet xarajatlari ko‘payganiga norozilik bildirib ketgandi. U mamlakatning oldingi iqtisodiy siyosati o‘zini oqlamagani, yangisi ko‘rib chiqilmayotganini aytadi. Putin esa Kudrin hukumatda ishlagan vaqtida turli imtiyozlar oqibatida budjet xarajatlarini ko‘paytirganini aytadi. Shuningdek, Putin Kudrin ham 2020 yilgacha bo‘lgan davlatni rivojlantirish dasturini tuzishda qatnashgani, hamma sanalgan muammolarda uning ham hissasi borligini qo‘shimcha qiladi. Kudrin rivojlanish dasturi amalga oshirilmayotganini sekingina pichirlab qo‘yadi, xolos.

2017 yilda Putin bir vaqtlar o‘zining rahbari bo‘lgan Anatoliy Sobchakning qizi Kseniya Sobchak bilan matbuot anjumanida tortishib qoladi. Esingizda bo‘lsa, Sobchak o‘shanda prezidentlikka nomzod bo‘lgandi. Sobchak Putindan «Navalniydan qo‘rqasizmi?» deb so‘raydi. «Odamlar Rossiyada muxolifatchini yoki o‘ldirishadi yoki qamoqqa olishadi deb o‘ylaydi. Nega bunday? Nahotki Rossiyada hukumat sog‘lom raqobatdan qo‘rqsa?» deb so‘raydi yana Sobchak. Putin shunday javob beradi: «Muxolifat aniq takliflar bilan chiqishi kerak. Hozirgi muammoni hal qilish uchun nima taklif berasiz? Siz aytgan birodar (Putin Navalniyning ismini aytmay gapiradi) haqida gapiradigan bo‘lsam, siz mamlakatdagi maydonlarda Saakashviliga o‘xshagan o‘nlab odamlar yugurib yurishini xohlaysizmi? Bu Saakashvilining o‘zi, faqat ruscha ko‘rinishi. Ishonchim komil, mamlakatdagi ko‘pchilik ularni qo‘llamaydi», degandi Putin.

Putin bu muhokamalarning barchasida o‘xshash taktikadan foydalanib, raqibi u bilan bahslashadigan darajada emasligini uqtirishga urinadi. Imkon bo‘lsa, raqibining xatolarini eslashga harakat qiladi. Putin Bayden bilan debatlar o‘tkazilsa, raqibining qotillik haqidagi da'volariga javoban AQShning dunyodagi iqtisodiy gegemonlikka intilayotganini tanqid qilgan bo‘lardi. U muhokamalarda qarshi hujumga odatlangan.

Agar debatlar o‘tkazilsa...

Amerika prezidentlarining debatlarda ishtiroki 1976 yildan buyon televideniyeda ko‘rsatiladi va ularda odatda amaldagi prezidentlar g‘alaba qozonadi. Bayden va Putinning holatida debatlarda muxolifatchi bo‘lib qatnashgan qulayroq. Ayniqsa Putin uchun, chunki uning raqibi deyarli 50 yildan buyon siyosatda ekani inobatga olinsa, 20 yildan buyon Rossiyani boshqarayotgan Putin ham uning oldida tajribasiz bo‘lib qoladi. Keyin muxolif bo‘lib kurashish oson, bunda raqibga bosim o‘tkazish imkoniyati yuqori. So‘nggi yillarda Rossiyadagi propaganda mashinasining siyosati asosan Amerikani tanqid qilish asosiga qurilgani inobatga olinsa, Putin Bayden bilan debatda o‘zini «suvdagi baliqday» his qilgan bo‘lardi.

Debat o‘tkazilganida Putinning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirib yuborgan bo‘lardi. Chunki debatga rozi bo‘lish – AQSh Rossiya bilan bir qatorda turishga rozi bo‘lganini bildirardi. Rossiya va AQSh prezidentlari o‘rtasidagi debat tarixiy voqea bo‘lishi aniq, lekin unda qandaydir muammo hal bo‘lmaydi.

Bayden Putinning chorlovini qabul qilmadi, demak yutqazdimi?

Bunday emas. Albatta, rus propagandasi Baydenning inkorini Putindan qo‘rqish deb ko‘z-ko‘z qiladi, biroq vaziyatga sovuqqon munosabatda bo‘lish kerak. Birinchidan, bu Putinning o‘ziga qarshi zarba. Chunki odatda Putin debatlarni rad etib kelgan va birinchi marta uning taklifini rad etishdi. Rad etilgan debatdagi eng kuchli zarba shuki, Bayden bu qarori bilan dunyoning eng katta iqtisodiyotiga ega bo‘lgan Amerika o‘zini Rossiya bilan bir qatorga qo‘ymasligini ko‘rsatdi. Shu sababli Bayden Putinning taklifiga aytarli e'tibor ham bergani yo‘q.

P.S: Birga bir gaplashganda Putinni mot qila oladigan siyosatchi dunyoda bo‘lmasa kerak. Agar Ronald Reygan bo‘lganda, ularni bu borada teng deb qarash mumkin edi. Lekin Putinning so‘zamolligi faqat Rossiyaning o‘zida ustunlik deb qaraladi va ulug‘lanadi. Biroq G‘arbda, xususan, Amerikada Putinning gapga ustaligiga e'tibor ham qilishmaydi. Aslida AQSh bilan bir qatorda e'tirof etilishni, taqqoslanishni Rossiya xohlaydi. Chunki yalpi ichki mahsuloti Rossiyanikidan 15 baravar katta bo‘lgan Amerika qanaqasiga Rossiyani o‘ziga raqobatchi deb hisoblashi mumkin? So‘z oxirida bu borada Baraka Obamaning so‘zlarini eslash kifoya: «Rossiya bizni kuchsizlantira oladimi? Kechirasiz, qanaqasiga faqat neft, gaz va qurol sotadigan davlat bizni kuchsizlantirishi mumkin?»

O‘tkir Jalolxonov