Oltin koni topganga qança mukofot beriladi? – Geologiya qömitasi boşqarma boşliği Asror Rustamov bilan suhbat
|18:51 / 16.04.202144 57921 min
Davlat geologiya va mineral resurslar qömitasi Mineral xomaşyo bazasini rivojlantiriş va qayta işlaş boşqarmasi boşliği Asror Rustamov Kun.uz muxbiri bilan suhbatda qazilma konlarining qanday topilişi, geologlarga beriladigan mukofot pullari, hozirda mavjud va foydalanilayotgan oltin konlari, şuningdek, geologiya sohasidagi yutuq va kamçiliklar haqida gapirib berdi.
Avvalo, kon degan tuşunçani yaxşi anglab oliş kerak. Kon degani nima, har qanday ma'dan topilmasi ham kon bölib ketaveradimi — yöq, albatta. Ma'dan tarqalgan toğ jinslarining ölçamlari (uzunligi, qalinligi, hajmi), undagi foydali qazilmaning (ya'ni metall yoki nometallarning) miqdori ularni sanoat miqyosida özlaştirganda iqtisodiy samara bermasa, ma'dan tarqalgan maydonlar kon hisoblanmaydi va şunçaki oltin, mis yoki boşqa ma'danlar namoyoni sifati belgilab qöyiladi.
Geologik qidiruv işlarining dastlabki bosqiçlarida topilgan ma'danlar tarqalgan nuqtalar, kimyoviy oreollar yoki anomaliyalar kon darajasigaça yetişlari uçun köpgina bosqiçlardan ötadi, masalan, dastlab regional geofizik, geokimyoviy va geologik tasvirlaş işlari va uşbu işlar natijasida topilgan ma'dan tarqalgan nuqtalar, oreollar yoki anomaliyalarda dastlabki maxsuslaşgan izlaş işlari, keyin esa izlaş, dastlabki baholaş, mufassal baholaş hamda razvedka (qidiriş) bosqiçlari amalga oşiriladi.
Har bir bosqiç geologiya qidiruv işlariga ötişning maqsadga muvofiqligi geologik-iqtisodiy hisob-kitoblar bajariş asosida amalga oşiriladi.
Geologlar dastlabki bosqiç geologik qidiruv işlari natijasida yoki öxşaşligiga qarab geologik tuzilişi öxşaş örganilmagan maydonlarda tabiiy ma'dan manbalari (konlari) bölişi mumkinligini taxmin qilgandan keyin buning ustida juda katta jamoa iş boşlaydi. Misol uçun, regional tasvirga tuşiriş davrida toğ jinsidan namuna olib tahlil uçun laboratoriyaga yuboriladi, olingan tahlil natijalari asosida kerakli geologik xaritalar tuziladi va xulosalar qilinib, hisobot geologik fondga topşiriladi.
Vaqti kelib keyingi bosqiç işlarini olib borişga mas'ul jamoa uşbu xaritalar va xulosalar asosida ajratilgan salohiyatli maydonlarni örganiş maqsadida yangi bosqiç işlariga loyiha işlab çiqadi va loyihani bajariş uçun maxsus guruh yoki ekspeditsiya taşkil qilinadi.
Ma'danli toğ jinslarining qaysi tomonga qarab tarqalişi, qalinligi, uzunligi, çuqurligi va ma'dandagi foydali qazilmaning miqdori va boşqa xususiyatlari aniqlanadi va bularning har biri uçun köp vaqt, moddiy resurslar va mablağlar (texnika, yoqilği, maoş, soliq, elektroenergiya kabi) sarflanadi.
Bajarilgan izlanişlar natijasida olingan geologik namunalar ma'danning fizik va kimyoviy xususiyatlarini aniqlaş uçun maxsus tahlil laboratoriyalariga yuboriladi. Tahlillar natijalariga asosan ma'dan tarqalgan maydon çegaralanib ma'danning asosiy körsatkiçlari: hajmi, soliştirma oğirligi, undagi yetakçi va yöldoş metallarning örtaça miqdori kabilar aniqlanib, uşbu
Mavzuga oid
çegaralangan ma'danli maydonda
qança foydali qazilma borligi hisoblanadi. Ya'ni bir santimetr kubdagi ma'danli toğ jinsi oğirligi aniqlanib, uşbu körsatkiç söngra bir kub metr nisbatga keltirilib, ma'danning umumiy hajmi hisoblab çiqiladi.
Tasavvur qilaylik, ajratilgan ma'danli maydonning hajmi 1 million metr kub, undagi ma'danning soliştirma oğirligi bir santimetr kubda 2,6 gramm, demak bir metr kubda 2,6 tonna, 1 million metr kubda esa 2,6 million tonna ma'dan bor. Aytaylik, şundan 1 tonna ma'danda 2 gramm oltin bölsa, 2,6 million tonnada 5 200 000 gramm yoki 5,2 tonna oltin bor ekan. Bu hisob-kitoblar ham uning hali kon deb hisoblanişini anglatmaydi, çunki endi uni qazib olişga ketadigan barça xarajatlar, jumladan, işçi kuçi, ularning işlaşi va yaşaşlari uçun şaroitlar, qazib oliş va qayta işlaş texnologiyalari xarajatlari, infratuzilmalar (yöllar, elektroenergiya va suv tarmoqlari), boringki barça xarajatlar hisoblanişi kerak.
Xarajatlar va daromaddan qoladigan foyda kamida 10-20 foizdan köp bölsa, şundagina topilgan ma'dan namoyoni kon deyiladi va şundagina Davlat zaxiralar komissiyasiga konning hisoblangan zaxiralarini tasdiqlaş uçun bajarilgan işlar hisoboti topşiriladi.
Xöş, mana şu jarayonlarga qança vaqt ketadi? Birinçi marta geolog ma'danli namunani topganidan to zaxiralar komissiyasiga topşirilgunça eng kami 5-10 yil vaqt ketadi. Har bir bosqiçga örtaça 3-4 yil vaqt sarflanadi, ustiga-ustak şunday joylar borki, bor-yöği 4-5 oygina işlaş imkoni mavjud. Şunaqa bölajak konlardan Qurama toğlaridagi Loşkerek ma'danli maydoni, Ğuzor toğlaridagi Maydonsoy, Novasoy, Qorason, Şimoliy Nurota toğlaridagi Ustuk, Davlatxöja, Bayram, Çaqilqolyon toğlaridagi Akba, Oqota, Xojadik kabi ma'danli maydonlar, kömirga salohiyatli Töda uçastkalarida konlar borligi körinib tursa ham, tabiiy ob-havo şaroitlari tufayli doimiy tarzda iş olib boriş imkoniyati yöqligi uçun ularni örganişga köp vaqt ketadi.
Bir muddat avval aytilgan, 2020 yilda davlat balansiga olingan 133 tonnalik Çuqurquduq konini Davlat zaxiralar komissiyasida tasdiqlatgunça 40 yildan köp vaqt ketdi. Çunki maydonda ma'dan borligi aniqlangandan söng keyingi bosqiç geologik qidiruv işlari ança vaqt keyin amalga oşirildi, bungaça boşqa Muruntov, Myutenbay, Besapantov kabi konlarni örganiş işlari amalga oşirildi.
— Kon topgan odamlarga mukofot beriladimi?
— Geologiya sohasida ham, qonunçilikda közda tutilgan tasodifan xazina topgan insonlarga beriladigan mukofotga öxşagan kabi, kon topgan va konni örganişda faol iştirok etgan geologlar va muhandis texnik xodimlarni mukofotlaş tizimi yölga qöyilgan. Bu tizim Vazirlar Mahkamasining 2007 yilda ta'sis etilgan maxsus Nizomi asosida amalga oşiriladi. Mukofotlar uçun uçta manbadan: Davlat budjeti, Olmaliq va Navoiy KMKlari va “Özbekneftgaz” tomonidan mablağ ajratilişi belgilangan. Uşbu Nizomda qaysi turdagi qazilma konlarga, kimlarga, qançadan, qanday hujjatlarga asosan va qaysi manbalar hisobidan mukofot beriş mumkinligi aniq körsatib ötilgan.
Mukofot pulining miqdori topilgan kon zaxiralarining katta-kiçikligi bilan boğlangan bölib, konlar tasdiqlangan zaxiralarining miqdoriga qarab guruhlarga bölingan, har bir guruh uçun respublikada örnatilgan oylik maoşning bazaviy hisoblaş miqdoriga nisbatan mukofot summasi belgilangan. Masalan, birinçi guruhga kiradigan konlarga şunday talablar qöyiladi: oltin miqdori 50 tonnadan ortiq, neft konlarida neft miqdori 100 mln tonnadan ziyod, gaz konlarida gaz 100 mlrd kub metrdan köp bölişi kerak va şunda bazaviy hisoblaş miqdorining 1800 baravari hajmida mukofot ajratiladi.
Mukofot puli faqat Özbekiston fuqarolariga beriladi, agarda geolog fuqarolikdan çiqqan bölsa unga mukofot berilmaydi.
Uşbu mablağ konni oçişda va örganişda faol xizmat qilgan geolog, geofizik, geoximik, gidrogeolog, mineralog, texnologlar, muhandis-texnik xodimlar, taşkilotçilar va şu kabi kasb egalariga, buning içida kon oçilişida xizmati katta bölgan geologlarga hamda razvedka işlarini bajarib yakuniy geologik hisobotni Davlat zaxiralar komissiyasiga topşirgan kişilarning har biriga mukofotning umumiy miqdorining 10 foizidan beriladi. Agar yuqoridagi kabi uzoq yillar davomida oçilgan konda xizmat qilgan inson vafot etgan bölsa, uning avlodlariga mukofot pullari yetkaziladi.
Öz tajribamdan bir holatni aytib beraman. Bir neça yil avval Samarqandda kon topşirildi va mukofotlar egalariga berilayotgandi, bu yerda xizmat qilgan va men şaxsan taniydigan bir geolog akamiz vafot etgandi. Şunda turmuş örtoqlarini topib telefon qildim va öşa mukofotni olib ketişini aytgandim, yanganing quvonçini esa tasvirlab bölmasdi.
— Mukofotlar qaçon beriladi?
— Davlat geologiya qömitasining har yillik geologiya qidiruv dasturlari doirasida 1,3-1,5 mlrd söm atrofidagina budjetdan mablağlari ajratiladi. Bu mablağni bir yilda qaysi bir oçilgan kon uçun beriladi, har yili katta konlardan taşqari kiçik konlar, neft, gaz, kömir, mis, volfram, qörğoşin, rux va noruda konlar köplab oçiladi. Şuning uçun ajratilgan mablağlar doirasida konlarning faqat foydalanişga topşirilayotganlariga beriladi.
Buning içida ham juda çigalliklar talaygina. Kimdir bir yerda bir yoki ikki oy işlab ketgan böladi, qaçondir öşa joydagi kon uçun mukofot çiqqanini eşitib, u ham ariza yozib pul talab qiladi. Şu kabi holatlar uçun umumiy mukofot summasidan 10 foiz zaxira qoldiriladi.
Agar unikal juda katta zaxirali konlar aniqlanib qolsa, deylik oltin koni zaxirasi 500-600 tonnalik bölganda, Nizomga köra hukumatga alohida taqdimot kiritiladi va maxsus mukofot ajratiladi. Bevosita geologiya sohasidagi 40 yillik tajribamda oxirgi 30-40 yil davomida qattiq qazilma boyliklar yönalişida bunday holat qayd etilmadi.
— Bu mukofot geologni munosib rağbatlantiriş uçun yetarlimi?
— Aslida kon topgan jamoaga mukofot sifatida ajratiladigan mablağ katta emas. Tasavvur qiling, bir xum tilla topgan odamga uning ma'lum foizi mukofot sifatida beriladi, kon topganlarga esa aslida kondagi zaxiraning qiymatiga nisbatan qaralsa heç qança pul tegmaydi. Misol uçun, 4-guruh konlar toifasiga kiradigan 10 tonna zaxirasi bor kon topilib sanoatda özlaştirişga berilsa, unga ajratiladigan mukofot BHMning 500 baravari, ya'ni 123 million sömni taşkil etadi. Undan asosiy işni bajargan kişilarga (konni birinçi oçgan va keyin razvedka qilib hisobotni Davlat zaxiralar komissiyasiga topşirgan mualliflarga), aytaylik 3 kişiga 10 foizdan mukofot tayinlanadi, ya'ni 12,3 million sömdan jami 36,9 million söm tölanadi. Qolgan summa (86,1 mln söm) iştirokçilar neça kişiligiga, ularning işlagan yillari miqdori va amalda qöşgan hissalariga qarab taqsimlanadi. Agar ular 30 kişi bölsa, har biriga örtaça 2,8 mln sömdan tuşadi, 50 kişi bölsa yanada kam böladi.
Ma'lumot sifatida, 10 tonna oltin 10 million gramm böladi, 1 gramm oltin hozirda 55-60 dollarga yaqin. Demak, yer bağridagi topilgan oltinning qiymati 600 mln dollar yoki 6,3 trillion söm. Bundan qazib oliş va ajratişga ketgan xarajatlar olib taşlansa sof foyda qoladi.
— Özingiz bevosita rahbar bölib qança kon oçgansiz?
Men faoliyatim davomida ilmiy iş bilan emas, köproq dalada kon izlaş, ya'ni amaliyotda iş olib borganman. 40 yildan oşiq faoliyatim davomida Markaziy Qizilqumdagi Amantaytov oltin konini Davlat zaxiralar komissiyasiga taqdim qildim, Saribotir, Şimoliy Dovgiztov, Şarqiy Davgiztov, Uzunbuloq oltin konlarni örganiş va oçilişida, Myutenbay konining çuqur gorizontlarini örganiş va zaxiralarini tasdiqlaşda, Balpantov, Tomdibuloq, Aristantov, Çuqurquduq va boşqa konlar zaxiralarini örganişda avtor va rahbar sifatida qatnaşganman. Barçasini qöşib hisoblaganda şaxsan qatnaşib Davlat zaxiralar komissiyasiga topşirilgan oltin konlarining zaxiralari bugungi kunda 1000 tonnadan oşadi.
— Özbekistonda geolog qadami yetmagan joy bormi?
Bunday hududlar juda kam, şulardan biri Orol dengizining qurigan havzasi, hali töliq örganilmagan, endi kirib boryapmiz, u yerlardan gaz-neft va boşqa konlarni qidiramiz. Bundan taşqari, yuqori balandlikka ega toğli hududlarda hali mukammal geologik qidiruv işlari bajarilmagan maydonlar mavjud, lekin 1:1 000 000 yoki 1:500 000 masştabda geologik tasvirlaş işlari ötkazilgan va şunga köra respublikamiz hududining umumiy geologik xaritalari tuzilgan.
Geologiya şunday sohaki, buyurtmaga qarab u yoki bu turdagi konlar izlanadi, yangi konlar oçiladi. Davlat yoki boşqa buyurtmaçi qaysi turdagi konlarini oçişga va örganişga buyurtma bersa, şu yönalişda geologiya qidiruv işlari bajariladi. Bunga uzoq yillik katta dasturlardan taşqari, yaqin yillarga möljallangan işlar ham kiradi. Uzoq va yaqin muddatli dasturlarni işlab çiqişda dunyo bozorida metallar yoki mineral xomaşyoga bölgan talabgorlik holati ham hisobga olinadi. Masalan, 1995-2000 yillar atroflarida oltin narxi juda tuşib ketgan edi, öşanda ma'lum bir konlar çet el kompaniyalariga foydalanişga berilgan. Yoki bugungi kunda oltin, mis, volfram kabi metallarning narxi dunyo bozorida kötarilib bormoqda va bu hodisalar, albatta, davlatning geologiya siyosatiga ta'sir etadi.
— Geologda qanday xususiyatlar bölişi kerak, geolog dunyoni qanday köradi?
— Insonlar aslida optimistlar va pessimistlar toifalariga bölinadilar, geolog esa eng avvalo hayotda optimist bölişi, yöqotmagan narsasini qidirib, albatta topişiga işonişi kerak, keyin geolog uçun yana bir muhim xususiyat bu ona tabiatni, yer-u zaminni beqiyos seviş va bu yönalişda romantik va sarguzaşsevar odam bölişi kerak deb bilaman. Çunki geolog kasbini tanlagan inson şahar va qişloqlarning qulayliklaridan keçib, toğ-u toş va çöl-u biyobonlarda ekspeditsiyalarda har turli oğir şaroitlarda köp yillar yaşaşi va mehnat qilişiga töğri keladi. Insonning bunday şaroitlarda işlab hayot keçirişi uçun esa faqatgina oylik-maoşning yuqoriligi yetarli emas, bunda geolog uçun asosiy mezon ona vatan va xalq farovonligini oşiriş yölidagi fidokorlik körsatiş hissi asosiydir.
Aslida, geologiya sohasi keng qamrovli yönaliş bölib, barça tabiiy va gumanitar fanlar bilan çambarças boğlangan, jumladan, matematika, fizika, kimyo, botanika, biologiya, geografiya, astronomiya, arxeologiya, tarix, falsafa, ehtimollar nazariyasi va boşqalar. Masalan, biz bilgan tarix va arxeologiya bu inson paydo bölgandan keyingi davrnigina, ya'ni oxirgi 5-10 ming yillik tarixni örganadi, geologiya fanining tarkibiy qismi bölgan tarixiy geologiya va paleontologiya esa bir neça milliard yillik, Yerning paydo bölişidan boşlab, unda yaşagan hayvonot va ösimliklar dunyosining murakkab rivojlaniş tarixini örganadi va undagi murakkab çigalliklarni yeçişda geologlar barça tabiiy va gumanitar fanlar imkoniyatlaridan foydalanişiga töğri keladi.
Demak, yetuk mutaxassis böliş uçun geolog barça gumanitar va tabiiy fanlarni yaxşi bilişi zarurdir, çunki sodda qilib aytganda, matematika va geometriyani bilmasa zaxirani hisoblay olmaydi, geografiya va astronomiyani bilmasa kometa bilan planetani farqiga bormaydi yoki toğ-u toşda yöldan adaşadi, kimyoni bilmasa mineral nimalardan iboratligini tuşunmaydi, botanika va zoologiyani bilmasa çökindi jinslardagi hayvonot va ösimlik qoldiqlarini tuşunmaydi, arxeologiyani bilmasa tarixiy geologik yotqiziqlar bilan tarixiy obidalarning farqiga bormaydi yoki xazina bilan zaxirani farqlay olmaydi.
— Konlar zaxirasi tugasa qanday iş tutiladi, keyingi jarayon qanday böladi?
Aslini aytganda Özbekistonda zaxiralari özlaştirib bölingan konlar juda kam va bular bir neça neft va gaz konlari, tuz konlari va quriliş materiallari konlaridir. Undan taşqari, Navoiy viloyatidagi Uçquduq uran koni, Nurotadagi Langar volfram koni, Olmaliqdagi Qörğoşinkon hamda Çodoqdagi bir neça kiçik oltin konlari xolos.
Respublikada eng birinçi özlaştirişi boşlangan kon Çodoqdagi oltin konlari hisoblanadi. U yerda 1951 yillarda qazib oliş işlari boşlangan bölsa-da, keyinçalik Pirmirob, Guzaksoy kabi yangi uçastkalar topilib qazib oliş işlari davom etmoqda. Yurtimizda hozirgi kunda 100 ga yaqin katta va kiçik oltin konlari mavjud bölib, ulardan 29 ta özlaştirilayotgan konlar içida tugatilgan konning özi yöq, çunki yondoş hududlardan yangi uçastkalar oçilib qazib oliş işlari davom etmoqda. Hatto 1980 yillarda özlaştiriş boşlangan Marjonbuloq konining ham zaxiralari tugaydi deb bölmaydi, çunki konni karer orqali qazib oliş imkoniyatlari tugasa, çuqur gorizontlaridagi zaxiralarni şaxta, uklon yoki boşqa usullar bilan qazib oliş imkoniyatlari mavjud.
Agarda Muruntov konini özlaştiriş tarixiga nazar taşlasak, unda birinçi marotaba 1965-1966 yillarda atigi 150 tonna atrofida zaxira hisoblanib tasdiqlangan va 1967 yilda ularni qazib oliş boşlangan, hozirgi vaqtgaça 2000 tonnaga yaqin oltin qazib olingan, lekin geologik örganişlar natijasida bugungi kunda mavjud zaxiralari yana 100 yildan köp vaqtga yetadi, xuddi şunday holat Qalmaqir mis koniga ham tegişli.
Aslida konlarning zaxiralari qazib olib tugatilgandan keyin toğ-konçilik korxonalari atrof-muhitni ekologik himoya qiliş talablariga töliq rioya qilib obodonlaştiriş işlarini amalga oşirişlari zarur.
— Nega konlar, ayniqsa oltin konlari haqida köproq ma'lumot berilmaydi?
— Oldingi davrda oltin, kumuş, uran, mis, neft, gaz konlari haqidagi ma'lumotlar davlat siri sifatida maxfiy ma'lumotlar röyxatiga kiritilgan edi. Hozirda ham uşbu turdagi qazilma boyliklarning asosiy iqtisodiy, texnologik va miqdoriy körsatkiçlari uşbu konlarda işlayotgan korxonalarning tijorat siri hisoblanib, ular töğrisidagi aniq ma'lumotlarni oçiş korxonalarga raqib kompaniyalar tomonidan jiddiy zarar yetkazilişiga olib kelişi mumkin.
— Geologiya sohasidagi muammolarni nimalarda körasiz?
Oxirgi 4-5 yildan beri boşqa yönalişlardagi kabi geologiya sohasida ham ilm-fanni rivojlantirişga katta e'tibor berilmoqda. Lekin 1986-1990 yillar va mustaqillik davrining dastlabki 15-20 yili davomida zamonaviy tahlil laboratoriyalarini taşkil etiş uçun yangi uskunalar oliş, olimlarni çet ellardagi ilmiy konferensiyalarga yoki institutlarga jönatiş, tajriba almaşiş yoki olingan tahlil natijalarini tekşirib köriş uçun nufuzli çet el laboratoriyalaridan foydalaniş uçun ham yetarli mablağlar ajratişga imkoniyat yöq edi, foydalanib kelinayotgan iş uskunalarining köpçiligi juda eskirgan va zamon talablariga javob bermay qolgan edi.
Texnik hamda iqtisodiy imkoniyat bölmagandan keyin salohiyat ham pasayişi turgan gap. Vaholanki, H.Abdullayev, I.Hamroboyev, Ğ.Mavlonov, Q.Abdullabekov, N.Hojiboyev, A.Akramxöjayev kabi olimlarimiz öz vaqtida dunyo tan olgan olimlar bölişgan, ularning fikrlari bilan dunyo olimlari hisoblaşişgan. Hozirda sohamizda faoliyat yuritayotgan 35-50 yoş örtasidagi mutaxassislar ham, olimlar ham juda kam, çunki 1990 – 2010 yillar oraliğida e'tibor kamligi va imkoniyatlar bölmaganidan keyin sohaga qiziqiş pasayib ketdi. Geologiyaga qiziqadigan yoşlar kam böldi, qiziqqaniga ham şaroit yaratilmadi.
Albatta, ayb özimizdan ham ötgan, vaqtida soha manfaatlarini himoya qila olmadik, kamçilik va yetişmovçiliklarimizni kerakli joylarda körsatib bera olmadik, sohaga bölgan işonçsizlik kayfiyatining oldini ola olmadik.
Lekin yaqin yillar davomida yurtboşimiz va hukumatimiz tomonidan bizga işonç bildirilib, sohadagi texnika va uskunalarni yangilaş uçun kerakli mablağlar ajratildi, bugungi kunda texnikalarning modernizatsiya qiliş darajasi 56 foizga yetkazildi. Laboratoriyalarimizdagi jihozlar yangilandi, olim va tadqiqotçilarimizga keng şaroitlar yaratib berilmoqda.
Xabaringiz bor, Toşkentning Olimlar şaharçasida yangi Geologiya fanlari universiteti qurilişi yakunlaniş arafasida turibdi. Universitetga 340 tadan ortiq talabalar öqişga qabul qilindi, universitet tarkibida geoinnovatsion markaz tuzilib u eng zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlanmoqda. Uşbu yangi öquv dargohidagi öqitiş jarayoni oldingilardan tubdan farq qilib, bunda ilm va amaliyotni integratsiyalaş usulida öqitiş tartibi joriy qilinadi. Natijada zamonaviy texnika va texnologiyalarda işlay oladigan yangi avlod mutaxassislarini hamda olimlarini tayyorlaymiz.
Bunda albatta hozirda geologiya va konçilik yönalişi kuçli rivojlangan Xitoy, Avstraliya, Rossiya, AQŞ, Kanada, Germaniya, Şvetsiya, Turkiya kabi davlatlarning tajribasi hamda ular amalda qöllaydigan asbob uskunalar va texnikalardan özimizda foydalanişni yölga qöyib, yuqori aniqlikda işlaydigan zamonaviy tahlil va texnologik laboratoriyalarini taşkil qilamiz.
— Geolog sifatida sizni eng köp taşvişga soladigan holat nima?
— Hozirgi vaqtda konlarni faol özlaştiriş jarayonini (çet el va mahalliy investorlar tomonidan) hisobga olgan holda zaxiralarni oqilona qayta işlaş texnologiyalarini qöllaş kerak, deb hisoblayman. Atrof-muhitni ifloslanişdan saqlaş, tabiatga katta zarar yetkazmaslik uçun yetarli çora-tadbirlar köriş masalalari, undan taşqari, zaxiralarni özlaştirişda kelajak avlodlarimiz manfaatlarini ham e'tiborga olişimiz zarur.
— Uzoq yillar geolog bölib konlar oçgansiz, sohaga rahbarlik qilgansiz. Bugungi kunda Özbekistonda geologiya taraqqiy etişini nimalarda körasiz?
Geologiya sohasining rivojlanişi asosan bizning respublikamiz uçun an'anaviy bölgan yönalişlar (oltin, kumuş, uran, mis, qörğoşin, rux, volfram, kömir, neft, gaz, yer osti suvlari, quriliş materiallari, mineral öğitlar) bilan bir qatorda yangi noan'anaviy yönalişlarda (temir, vanadiy, titan, nikel, litiy, xrom, kobalt, niobiy, tantal, berilliy, qalay, alyuminiy, kamyob yer elementlari, grafit, uranning qora slanetslar bilan boğliq turlari, issiqqa çidamli mahsulot işlab çiqarişga yaroqli xomaşyo turlari, quyoş batareyalari işlab çiqariş uçun zarur xomaşyolar, tola va armaturalar işlab çiqarişga yaroqli bazaltlar) geologiya qidiruv işlarini kuçaytirişda deb hisoblayman.
